൨. ഹത്ഥിനാഗവഗ്ഗോ

൧. മാതുപോസകചരിയാവണ്ണനാ

൧. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കുഞ്ജരോതി ഹത്ഥീ. മാതുപോസകോതി അന്ധായ ജരാജിണ്ണായ മാതുയാ പടിജഗ്ഗനകോ. മഹിയാതി ഭൂമിയം. ഗുണേനാതി സീലഗുണേന, തദാ മമ സദിസോ നത്ഥി.

ബോധിസത്തോ ഹി തദാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തി. സോ സബ്ബസേതോ അഭിരൂപോ ലക്ഖണസമ്പന്നോ മഹാഹത്ഥീ അനേകഹത്ഥിസതസഹസ്സപരിവാരോ അഹോസി. മാതാ പനസ്സ അന്ധാ. സോ മധുരഫലാഫലാനി ഹത്ഥീനം ഹത്ഥേസു ദത്വാ മാതു പേസേതി. ഹത്ഥിനോ തസ്സാ അദത്വാ സയം ഖാദന്തി. സോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘യൂഥം പഹായ മാതരമേവ പോസേസ്സാമീ’’തി രത്തിഭാഗേ അഞ്ഞേസം ഹത്ഥീനം അജാനന്താനം മാതരം ഗഹേത്വാ ചണ്ഡോരണപബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഏകം നളിനിം ഉപനിസ്സായ ഠിതായ പബ്ബതഗുഹായ മാതരം ഠപേത്വാ പോസേസി.

൨-൩. പവനേ ദിസ്വാ വനചരോതി ഏകോ വനചരകോ പുരിസോ തസ്മിം മഹാവനേ വിചരന്തോ മം ദിസ്വാ. രഞ്ഞോ മം പടിവേദയീതി ബാരാണസിരഞ്ഞോ മം ആരോചേസി.

സോ ഹി മഗ്ഗമൂള്ഹോ ദിസം വവത്ഥപേതും അസക്കോന്തോ മഹന്തേന സദ്ദേന പരിദേവി. ബോധിസത്തോപി തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം പുരിസോ അനാഥോ, ന ഖോ പനേതം പതിരൂപം, യം ഏസ മയി ഠിതേ ഇധ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ഭയേന പലായന്തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, നത്ഥി തേ മം നിസ്സായ ഭയം, മാ പലായി, കസ്മാ ത്വം പരിദേവന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാമി, അഹം മഗ്ഗമൂള്ഹോ അജ്ജ മേ സത്തമോ ദിവസോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ ഭായി, അഹം തം മനുസ്സപഥേ ഠപേസ്സാമീ’’തി തം അത്തനോ പിട്ഠിയം നിസീദാപേത്വാ അരഞ്ഞതോ നീഹരിത്വാ നിവത്തി. സോപി പാപോ ‘‘നഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖസഞ്ഞം പബ്ബതസഞ്ഞഞ്ച കരോന്തോവ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിം അഗമാസി. തസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ മങ്ഗലഹത്ഥീ മതോ. സോ പുരിസോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാപുരിസസ്സ അത്തനോ ദിട്ഠഭാവം ആരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘തവാനുച്ഛവോ, മഹാരാജ, ഗജോ വസതി കാനനേ’’തിആദി.

തത്ഥ തവാനുച്ഛവോതി തവ ഓപവയ്ഹം കാതും അനുച്ഛവികോ യുത്തോ. ന തസ്സ പരിക്ഖായത്ഥോതി തസ്സ ഗഹണേ ഗമനുപച്ഛേദനത്ഥം സമന്തതോ ഖണിതബ്ബപരിക്ഖായ വാ കരേണുയാ കണ്ണപുടേന അത്താനം പടിച്ഛാദേത്വാ ഖിത്തപാസരജ്ജുയാ ബന്ധിതബ്ബആളകസങ്ഖാതആലാനേന വാ യത്ഥ പവിട്ഠോ കത്ഥചി ഗന്തും ന സക്കോതി, താദിസവഞ്ചനകാസുയാ വാ അത്ഥോ പയോജനം നത്ഥി. സഹഗഹിതേതി ഗഹണസമകാലം ഏവ. ഏഹിതീതി ആഗമിസ്സതി.

രാജാ ഇമം മഗ്ഗദേസകം കത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമിനാ വുത്തം ഹത്ഥിനാഗം ആനേഹീ’’തി ഹത്ഥാചരിയം സഹ പരിവാരേന പേസേസി. സോ തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം നളിനിം പവിസിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തം പസ്സി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, രാജാപി തുട്ഠമാനസോ;

പേസേസി ഹത്ഥിദമകം, ഛേകാചരിയം സുസിക്ഖിതം.

൫. ‘‘ഗന്ത്വാ സോ ഹത്ഥിദമകോ, അദ്ദസ പദുമസ്സരേ;

ഭിസമുളാലം ഉദ്ധരന്തം, യാപനത്ഥായ മാതുയാ’’തി.

തത്ഥ ഛേകാചരിയന്തി ഹത്ഥിബന്ധനാദിവിധിമ്ഹി കുസലം ഹത്ഥാചരിയം. സുസിക്ഖിതന്തി ഹത്ഥീനം സിക്ഖാപനവിജ്ജായ നിട്ഠങ്ഗമനേന സുട്ഠു സിക്ഖിതം.

൬. വിഞ്ഞായ മേ സീലഗുണന്തി ‘‘ഭദ്ദോ അയം ഹത്ഥാജാനീയോ ന മന്ദോ, ന ചണ്ഡോ, ന വോമിസ്സസീലോ വാ’’തി മമ സീലഗുണം ജാനിത്വാ. കഥം? ലക്ഖണം ഉപധാരയീതി സുസിക്ഖിതഹത്ഥിസിപ്പത്താ മമ ലക്ഖണം സമന്തതോ ഉപധാരേസി. തേന സോ ഏഹി പുത്താതി വത്വാന, മമ സോണ്ഡായ അഗ്ഗഹി.

൭. ബോധിസത്തോ ഹത്ഥാചരിയം ദിസ്വാ – ‘‘ഇദം ഭയം മയ്ഹം ഏതസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികാ ഉപ്പന്നം, അഹം ഖോ പന മഹാബലോ ഹത്ഥിസഹസ്സമ്പി വിദ്ധംസേതും സമത്ഥോ, പഹോമി കുജ്ഝിത്വാ സരട്ഠകം സേനാവാഹനം നാസേതും, സചേ പന കുജ്ഝിസ്സാമി, സീലം മേ ഭിജ്ജിസ്സതി, തസ്മാ സത്തീഹി കോട്ടിയമാനോപി ന കുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ സീസം ഓനാമേത്വാ നിച്ചലോവ അട്ഠാസി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യം മേ തദാ പാകതികം, സരീരാനുഗതം ബല’’ന്തിആദി.

തത്ഥ പാകതികന്തി സഭാവസിദ്ധം. സരീരാനുഗതന്തി സരീരമേവ അനുഗതം കായബലം, ന ഉപായകുസലതാസങ്ഖാതഞാണാനുഗതന്തി അധിപ്പായോ. അജ്ജ നാഗസഹസ്സാനന്തി അജ്ജകാലേ അനേകേസം ഹത്ഥിസഹസ്സാനം സമുദിതാനം. ബലേന സമസാദിസന്തി തേസം സരീരബലേന സമസമമേവ ഹുത്വാ സദിസം, ന ഉപമാമത്തേന. മങ്ഗലഹത്ഥികുലേ ഹി തദാ ബോധിസത്തോ ഉപ്പന്നോതി.

൮. യദിഹം തേസം പകുപ്പേയ്യന്തി മം ഗഹണായ ഉപഗതാനം തേസം അഹം യദി കുജ്ഝേയ്യം, തേസം ജീവിതമദ്ദനേ പടിബലോ ഭവേയ്യം. ന കേവലം തേസഞ്ഞേവ, അഥ ഖോ യാവ രജ്ജമ്പി മാനുസന്തി യതോ രജ്ജതോ തേസം ആഗതാനം മനുസ്സാനം സബ്ബമ്പി രജ്ജം പോഥേത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരേയ്യം.

൯. അപി ചാഹം സീലരക്ഖായാതി ഏവം സമത്ഥോപി ച അഹം അത്തനി പതിട്ഠിതായ സീലരക്ഖായ സീലഗുത്തിയാ ഗുത്തോ ബന്ധോ വിയ. ന കരോമി ചിത്തേ അഞ്ഞഥത്തന്തി തസ്സ സീലസ്സ അഞ്ഞഥത്തഭൂതം തേസം സത്താനം പോഥനാദിവിധിം മയ്ഹം ചിത്തേ ന കരോമി, തത്ഥ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേമി. പക്ഖിപന്തം മമാളകേതി ആലാനത്ഥമ്ഭേ പക്ഖിപന്തം, ‘‘ദിസ്വാപീ’’തി വചനസേസോ. കസ്മാതി ചേ, സീലപാരമിപൂരിയാ ഈദിസേസു ഠാനേസു സീലം അഖണ്ഡേന്തസ്സ മേ നചിരസ്സേവ സീലപാരമീ പരിപൂരേസ്സതീതി സീലപാരമിപരിപൂരണത്ഥം തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ചിത്തേ ന കരോമീതി യോജനാ.

൧൦. ‘‘യദി തേ മ’’ന്തി ഗാഥായപി സീലരക്ഖായ ദള്ഹം കത്വാ സീലസ്സ അധിട്ഠിതഭാവമേവ ദസ്സേതി. തത്ഥ കോട്ടേയ്യുന്തി ഭിന്ദേയ്യും. സീലഖണ്ഡഭയാ മമാതി മമ സീലസ്സ ഖണ്ഡനഭയേന.

ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തേ നിച്ചലേ ഠിതേ ഹത്ഥാചരിയോ പദുമസരം ഓതരിത്വാ തസ്സ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി പുത്താ’’തി രജതദാമസദിസായ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബാരാണസിം പാപുണി. സോ അന്തരാമഗ്ഗേ വത്തമാനോവ രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി. രാജാ നഗരം അലങ്കാരാപേസി. ഹത്ഥാചരിയോ ബോധിസത്തം കതഗന്ധപരിഭണ്ഡം അലങ്കതപടിയത്തം ഹത്ഥിസാലം നേത്വാ വിചിത്രസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ആദായ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദാപേസി. സോ ‘‘മാതരം വിനാ ഗോചരം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പിണ്ഡം ന ഗണ്ഹി. യാചിതോപി അഗ്ഗഹേത്വാ –

‘‘സാ നൂനസാ കപണികാ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. –

ആഹ. തം സുത്വാ രാജാ –

‘‘കാ നു തേ സാ മഹാനാഗ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. – പുച്ഛിത്വാ –

‘‘മാതാ മേ സാ മഹാരാജ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. –

വുത്തേ അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ ‘‘മാതാ മേ ഗോചരം ന ലഭിത്ഥാ’’തി വദതോ ഇമസ്സ ഗോചരം അഗണ്ഹന്തസ്സ. തസ്മാ –

‘‘മുഞ്ചഥേതം മഹാനാഗം, യോയം ഭരതി മാതരം;

സമേതു മാതരാ നാഗോ, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭീ’’തി. – വത്വാ മുഞ്ചാപേസി –

‘‘മുത്തോ ച ബന്ധനാ നാഗോ, മുത്തദാമായ കുഞ്ജരോ;

മുഹുത്തം അസ്സാസയിത്വാ, അഗമാ യേന പബ്ബതോ’’തി.

തത്ഥ കപണികാതി വരാകാ. ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതീതി അന്ധതായ പുത്തവിയോഗദുക്ഖേന ച പരിദേവമാനാ തത്ഥ തത്ഥ രുക്ഖകളിങ്ഗരേ പാദേന ഘട്ടേതി. ചണ്ഡോരണം പതീതി ചണ്ഡോരണപബ്ബതാഭിമുഖീ, തസ്മിം പബ്ബതപാദേ പരിബ്ഭമമാനാതി അത്ഥോ. അഗമാ യേന പബ്ബതോതി സോ ഹത്ഥിനാഗോ ബന്ധനാ മുത്തോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ രഞ്ഞോ ദസരാജധമ്മഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘അപ്പമത്തോ ഹോഹി, മഹാരാജാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ മഹാജനേന ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ തദഹേവ മാതരാ സമാഗന്ത്വാ സബ്ബം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സാ തുട്ഠമാനസാ –

‘‘ചിരം ജീവതു സോ രാജാ, കാസീനം രട്ഠവഡ്ഢനോ;

യോ മേ പുത്തം പമോചേസി, സദാ വുദ്ധാപചായിക’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൧.൧൨) –

രഞ്ഞോ അനുമോദനം അകാസി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ പസീദിത്വാ നളിനിയാ അവിദൂരേ ഗാമം മാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ മാതു ചസ്സ നിബദ്ധം വത്തം പട്ഠപേസി. അപരഭാഗേ ബോധിസത്തോ മാതരി മതായ തസ്സാ സരീരപരിഹാരം കത്വാ കുരണ്ഡകഅസ്സമപദം നാമ ഗതോ. തസ്മിം പന ഠാനേ ഹിമവന്തതോ ഓതരിത്വാ പഞ്ചസതാ ഇസയോ വസിംസു. തം വത്തം തേസം ദത്വാ രാജാ ബോധിസത്തസ്സ സമാനരൂപം സിലാപടിമം കാരേത്വാ മഹാസക്കാരം പവത്തേസി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ അനുസംവച്ഛരം സന്നിപതിത്വാ ഹത്ഥിമഹം നാമ കരിംസു.

തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ഹത്ഥിനീ മഹാമായാ, വനചരകോ ദേവദത്തോ, മാതുപോസകഹത്ഥിനാഗോ ലോകനാഥോ.

ഇധാപി ദാനപാരമിആദയോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. സീലപാരമീ പന അതിസയവതീതി സാ ഏവ ദേസനം ആരുള്ഹാ. തഥാ തിരച്ഛാനയോനിയം ഉപ്പന്നോപി ബ്രഹ്മപുബ്ബദേവപുബ്ബാചരിയആഹുനേയ്യാദിഭാവേന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേനപി പസത്ഥഭാവാനുരൂപം മാതുയാ ഗരുചിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ ‘‘മാതാ നാമേസാ പുത്തസ്സ ബഹൂപകാരാ, തസ്മാ മാതുപട്ഠാനം നാമ പണ്ഡിതേന പഞ്ഞത്ത’’ന്തി മനസി കത്വാ അനേകേസം ഹത്ഥിസഹസ്സാനം ഇസ്സരാധിപതി മഹാനുഭാവോ യൂഥപതി ഹുത്വാ തേഹി അനുവത്തിയമാനോ ഏകകവിഹാരേ അന്തരായം അഗണേത്വാ യൂഥം പഹായ ഏകകോ ഹുത്വാ ഉപകാരിഖേത്തം പൂജേസ്സാമീതി മാതുപോസനം, മഗ്ഗമൂള്ഹപുരിസം ദിസ്വാ അനുകമ്പായ തം ഗഹേത്വാ മനുസ്സഗോചരസമ്പാപനം, തേന ച കതാപരാധസഹനം, ഹത്ഥാചരിയപ്പമുഖാനം അത്താനം ബന്ധിതും ആഗതപുരിസാനം സമത്ഥോപി സമാനോ സന്താസനമത്തേനപി തേസം പീളനാ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹഞ്ച സീലസ്സ ഖണ്ഡാദിഭാവോതി തഥാ അകത്വാ സുദന്തേന ഓപവയ്ഹോ വിയ സുഖേനേവ ഗഹണൂപഗമനം, മാതരം വിനാ ന കഞ്ചി അജ്ഝോഹരിസ്സാമീതി സത്താഹമ്പി അനാഹാരതാ, ഇമിനാപാഹം ബന്ധാപിതോതി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ രാജാനം മേത്തായ ഫരണം, തസ്സ ച നാനാനയേഹി ധമ്മദേസനാതി ഏവമാദയോ ഇധ മഹാപുരിസസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാ. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഏതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

മാതുപോസകചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഭൂരിദത്തചരിയാവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയേ ഭൂരിദത്തോതി ഭൂരിസമദത്തോ. ദത്തോതി ഹി തദാ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതൂഹി കതം നാമം. യസ്മാ പനേസോ നാഗഭവനേ വിരൂപക്ഖമഹാരാജഭവനേ താവതിംസഭവനേ ച ഉപ്പന്നേ പഞ്ഹേ സമ്മദേവ വിനിച്ഛിനാതി, ഏകദിവസഞ്ച വിരൂപക്ഖമഹാരാജേ നാഗപരിസായ സദ്ധിം തിദസപുരം ഗന്ത്വാ സക്കം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ ദേവാനമന്തരേ പഞ്ഹോ സമുട്ഠാസി. തം കോചി കഥേതും നാസക്ഖി. സക്കേന പന അനുഞ്ഞാതോ പല്ലങ്കവരഗതോ ഹുത്വാ മഹാസത്തോവ കഥേസി. അഥ നം ദേവരാജാ ദിബ്ബഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ‘‘ദത്ത, ത്വം പഥവിസമായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഇതോ പട്ഠായ ഭൂരിദത്തോ നാമാ’’തി ആഹ. ഭൂരീതി ഹി പഥവിയാ നാമം, തസ്മാ ഭൂരിസമതായ ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി ച ഭൂരിസങ്ഖാതായ മഹതിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ മഹാസത്തോ ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. മഹതിയാ പന നാഗിദ്ധിയാ സമന്നാഗതത്താ മഹിദ്ധികോ ചാതി.

അതീതേ ഹി ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ പിതരാ രട്ഠതോ പബ്ബാജിതോ വനേ വസന്തോ അഞ്ഞതരായ നാഗമാണവികായ സംവാസം കപ്പേസി. തേസം സംവാസമന്വായ ദ്വേ ദാരകാ ജായിംസു – പുത്തോ ച ധീതാ ച. പുത്തസ്സ ‘‘സാഗരബ്രഹ്മദത്തോ’’തി നാമം കരിംസു ധീതായ ‘‘സമുദ്ദജാ’’തി. സോ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേസി. അഥ ധതരട്ഠോ നാമ നാഗരാജാ പഞ്ചയോജനസതികേ നാഗഭവനേ നാഗരജ്ജം കാരേന്തോ തം അഭൂതവാദികേന ചിത്തചൂളേന നാമ കച്ഛപേന ‘‘ബാരാണസിരാജാ അത്തനോ ധീതരം തുയ്ഹം ദാതുകാമോ, സാ ഖോ പന രാജധീതാ സമുദ്ദജാ നാമ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ ചാ’’തി കഥിതം സുത്വാ ധതരട്ഠോ ചത്താരോ നാഗമാണവകേ പേസേത്വാ തം ദാതും അനിച്ഛന്തം നാഗവിഭിംസികായ ഭിംസാപേത്വാ ‘‘ദമ്മീ’’തി വുത്തേ മഹന്തം പണ്ണാകാരം പേസേത്വാ മഹതിയാ നാഗിദ്ധിയാ മഹന്തേന പരിവാരേന തസ്സ ധീതരം നാഗഭവനം നേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി.

സാ അപരഭാഗേ ധതരട്ഠം പടിച്ച സുദസ്സനോ, ദത്തോ, സുഭോഗോ, അരിട്ഠോതി ചത്താരോ പുത്തേ പടിലഭി. തേസു ദത്തോ ബോധിസത്തോ, സോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കേന തുട്ഠചിത്തേന ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’തി ഗഹിതനാമത്താ ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ നേസം പിതാ യോജനസതികം യോജനസതികം രജ്ജം ഭാജേത്വാ അദാസി. മഹന്തോ യസോ അഹോസി. സോളസസോളസനാഗകഞ്ഞാസഹസ്സാനി പരിവാരയിംസു. പിതുപി ഏകയോജനസതമേവ രജ്ജം അഹോസി. തയോ പുത്താ മാസേ മാസേ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തി, ബോധിസത്തോ പന അന്വദ്ധമാസം ആഗച്ഛതി.

സോ ഏകദിവസം വിരൂപക്ഖമഹാരാജേന സദ്ധിം സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗതോ വേജയന്തപാസാദം സുധമ്മദേവസഭം പാരിച്ഛത്തകകോവിളാരം പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ദേവച്ഛരാപരിവാരം അതിമനോഹരം സക്കസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകമത്തമ്പി നാഗത്തഭാവേ ഠിതസ്സ ദുല്ലഭം, കുതോ സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി നാഗത്തഭാവം ജിഗുച്ഛിത്വാ ‘‘നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥവാസം വസിത്വാ സീലമേവ പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി, തം ബോധിപരിപാചനം ഹോതി, ഇമസ്മിം ദേവലോകേ ഉപ്പത്തികാരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ ആഹ – ‘‘അമ്മതാതാ, അഹം ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. തേഹി ‘‘ഇധേവ ഉപോസഥം ഉപവസാഹി, ബഹിഗതാനം നാഗാനം മഹന്തം ഭയ’’ന്തി വുത്തേ ഏകവാരം തഥാ കത്വാ നാഗകഞ്ഞാഹി ഉപദ്ദുതോ പുനവാരേ മാതാപിതൂനം അനാരോചേത്വാ അത്തനോ ഭരിയം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ യമുനാതീരേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി തസ്സ അവിദൂരേ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി നാഗഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ തഥാ കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിരൂപക്ഖേന മഹാരഞ്ഞാ, ദേവലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തിആദി.

തത്ഥ വിരൂപക്ഖേന മഹാരഞ്ഞാതി വിരൂപക്ഖേന നാമ നാഗാധിപതിമഹാരാജേന. ദേവലോകന്തി താവതിംസദേവലോകം. അഗഞ്ഛഹന്തി അഗഞ്ഛിം, ഉപസങ്കമിം അഹം.

൧൨. തത്ഥാതി തസ്മിം ദേവലോകേ. പസ്സിം ത്വാഹന്തി അദ്ദക്ഖിം അഹം തു-സദ്ദോ നിപാതമത്തോ. ഏകന്തം സുഖസമപ്പിതേതി ഏകന്തം അച്ചന്തമേവ സുഖേന സമങ്ഗീഭൂതേ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഛ ഫസ്സായതനികാ നാമ സഗ്ഗാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൫) ച. തംസഗ്ഗഗമനത്ഥായാതി തസ്മിം സഗ്ഗസ്മിം ഉപ്പത്തിവസേന ഗമനത്ഥായ. സീലബ്ബതന്തി സീലസങ്ഖാതം വതം. അഥ വാ സീലബ്ബതന്തി ഉപോസഥസീലഞ്ചേവ ‘‘മമ ചമ്മം ചമ്മത്ഥികാ ഹരന്തൂ’’തിആദിനാ അത്തനോ സരീരാവയവപരിച്ചാഗസമാദിയനസങ്ഖാതം വതഞ്ച.

൧൩. സരീരകിച്ചന്തി മുഖധോവനാദിസരീരപടിജഗ്ഗനം. ഭുത്വാ യാപനമത്തകന്തി ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബിസേവനാനി കാതും സരീരട്ഠിതിമത്തകം ആഹാരം ആഹരിത്വാ. ചതുരോ അങ്ഗേതി ചത്താരി അങ്ഗാനി. അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ. സേമീതി സയാമി.

൧൪. ഛവിയാതിആദി തേസം ചതുന്നം അങ്ഗാനം ദസ്സനം. തത്ഥ ച ഛവിചമ്മാനം വിസ്സജ്ജനം ഏകം അങ്ഗം, സേസാനി ഏകേകമേവ, മംസഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ രുധിരമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേനാതി ഏതേഹി. ഹരാതു സോതി യസ്സ ഏതേഹി ഛവിആദീഹി കരണീയം അത്ഥി, തസ്സ മയാ ദിന്നമേവേതം. സബ്ബം സോ ഹരതൂതി അത്തനോ അത്തഭാവേ അനപേക്ഖപവാരണം പവാരേതി.

ഏവം മഹാസത്തസ്സ ഇമിനാ നിയാമേനേവ അന്വദ്ധമാസം ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തസ്സ ദീഘോ അദ്ധാ വീതിവത്തോ. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരോ നേസാദബ്രാഹ്മണോ സോമദത്തേന നാമ അത്തനോ പുത്തേന സഹ തം ഠാനം പത്വാ അരുണുഗ്ഗമനസമയേ നാഗകഞ്ഞാഹി പരിവാരിയമാനം മഹാസത്തം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. താവദേവ നാഗകഞ്ഞായോ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതാ. ബ്രാഹ്മണോ മഹാസത്തം പുച്ഛി – ‘‘കോ നു ഖോ ത്വം, മാരിസ, ദേവോ വാ യക്ഖോ വാ നാഗോ വാ’’തി? ബോധിസത്തോ യഥാഭൂതം അത്താനം ആവി കത്വാ സചായം ഇതോ ഗച്ഛേയ്യ, ഇധ മേ വാസം മഹാജനസ്സ പാകടം കരേയ്യ, തേന മേ ഉപോസഥവാസസ്സ അന്തരായോപി സിയാ. യംനൂനാഹം ഇതോ ഇമം നാഗഭവനം നേത്വാ മഹതിയാ സമ്പത്തിയാ യോജേയ്യം. ഏവായം തത്ഥേവ അഭിരമിസ്സതി, തേന മേ ഉപോസഥകമ്മം അദ്ധനിയം സിയാതി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മഹന്തം തേ യസം ദസ്സാമി, രമണീയം നാഗഭവനം, ഏഹി തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. സാമി, പുത്തോ മേ അത്ഥി, തസ്മിം ആഗച്ഛന്തേ ആഗമിസ്സാമീതി. ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, പുത്തം ആനേഹീതി. ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തം ആനേസി. മഹാസത്തോ തേ ഉഭോപി ആദായ അത്തനോ ആനുഭാവേന നാഗഭവനം ആനേസി. തേസം തത്ഥ ദിബ്ബോ അത്തഭാവോ പാതുഭവി. അഥ തേസം മഹാസത്തോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം ദത്വാ ചത്താരി ചത്താരി നാഗകഞ്ഞാസതാനി അദാസി. തേ മഹതിം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു.

ബോധിസത്തോപി അപ്പമത്തോ ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. അന്വദ്ധമാസം മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ തതോ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘യേന തേ അത്ഥോ, തം വദേയ്യാസീ’’തി ആപുച്ഛിത്വാ ‘‘അനുക്കണ്ഠമാനോ അഭിരമാ’’തി വത്വാ സോമദത്തേനപി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ അത്തനോ നിവേസനം ഗച്ഛതി. ബ്രാഹ്മണോ സംവച്ഛരം തത്ഥ വസിത്വാ മന്ദപുഞ്ഞതായ ഉക്കണ്ഠിത്വാ അനിച്ഛമാനമ്പി പുത്തം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം ആപുച്ഛിത്വാ തേന ദീയമാനം ബഹും ധനം സബ്ബകാമദദം മണിരതനമ്പി അലക്ഖികതായ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ നാഗമാണവകേ ആണാപേത്വാ തം സപുത്തകം മനുസ്സലോകം പാപേസി. തേ ഉഭോപി ദിബ്ബാഭരണാനി ദിബ്ബവത്ഥാനി ച ഓമുഞ്ചിത്വാ ന്ഹായിതും ഏകം പോക്ഖരണിം ഓതരിംസു, തസ്മിം ഖണേ താനി അന്തരധായിത്വാ നാഗഭവനമേവ അഗമംസു. അഥ പഠമനിവത്ഥകാസാവപിലോതികാവ സരീരേ പടിമുഞ്ചി, ധനുസരസത്തിയോ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ മിഗേ വധിത്വാ പുരിമനിയാമേനേവ ജീവികം കപ്പേസും.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ താപസോ സുപണ്ണരാജതോ ലദ്ധം അലമ്പായനമന്തം തസ്സ അനുച്ഛവികാനി ഓസധാനി മന്തൂപചാരഞ്ച അത്താനം ഉപട്ഠഹന്തസ്സ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി. സോ ‘‘ലദ്ധോ മേ ജീവികൂപായോ’’തി കതിപാഹം വസിത്വാ താപസം ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമന്തോ അനുപുബ്ബേന യമുനാതീരം പത്വാ തം മന്തം സജ്ഝായന്തോ മഹാമഗ്ഗേന ഗച്ഛതി. തദാ ബോധിസത്തസ്സ ഭവനതോ തസ്സ പരിചാരികാ നാഗമാണവികാ തം സബ്ബകാമദദം മണിരതനം ആദായ യമുനാതീരേ വാലുകാരാസിമത്ഥകേ ഠപേത്വാ തസ്സോഭാസേന രത്തിയം കീളിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മന്തസദ്ദം സുത്വാ ‘‘സുപണ്ണോ’’തി സഞ്ഞായ ഭയതജ്ജിതാ മണിരതനം അഗ്ഗഹേത്വാ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ നാഗഭവനം അഗമംസു.

ബ്രാഹ്മണോ തം മണിരതനം ആദായ പായാസി. തസ്മിം ഖണേ സോ നേസാദബ്രാഹ്മണോ പുത്തേന സദ്ധിം മിഗവധായ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തോ തസ്സ ഹത്ഥേ തം മണിരതനം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഭൂരിദത്തസ്സ സബ്ബകാമദദം മണിരതന’’ന്തി സഞ്ജാനിത്വാ തം ഗണ്ഹിതുകാമോ തേന സദ്ധിം അല്ലാപസല്ലാപം കത്വാ മന്തവാദിഭാവം ജാനിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സചേ മേ ത്വം ഇമം മണിരതനം ദസ്സസി, ഏവാഹം തേ മഹാനുഭാവം നാഗം ദസ്സേസ്സാമി, യം ത്വം ഗഹേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ചരന്തോ ബഹുധനം ലച്ഛസീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ദസ്സേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ തം ആദായ ബോധിസത്തം ഉപോസഥകരണട്ഠാനേ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ നിപന്നം അവിദൂരേ ഠിതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ദസ്സേസി.

മഹാസത്തോ തം നേസാദം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഉപോസഥസ്സ മേ അന്തരായം കരേയ്യാതി നാഗഭവനം നേത്വാ മഹാസമ്പത്തിയം പതിട്ഠാപിതോപി ന ഇച്ഛി. തതോ അപക്കമിത്വാ സയം ഗന്തുകാമോ മയാ ദീയമാനമ്പി മണിരതനം ഗണ്ഹിതും ന ഇച്ഛി. ഇദാനി പന അഹിഗുണ്ഡികം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി. സചാഹം ഇമസ്സ മിത്തദുബ്ഭിനോ കുജ്ഝേയ്യം, സീലം മേ ഖണ്ഡം ഭവിസ്സതി. മയാ ഖോ പന പഠമംയേവ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ അധിട്ഠിതോ, സോ യഥാധിട്ഠിതോവ ഹോതു. അലമ്പായനോ മം ഛിന്ദതു വാ മാ വാ, നേവസ്സ കുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ അധിട്ഠാനപാരമിം പുരേചാരികം കത്വാ ഭോഗന്തരേ സീസം പക്ഖിപിത്വാ നിച്ചലോവ ഹുത്വാ നിപജ്ജി. നേസാദബ്രാഹ്മണോപി ‘‘ഭോ അലമ്പായന, ഇമം നാഗം ഗണ്ഹ, മണിം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. അലമ്പായനോ നാഗം ദിസ്വാ തുട്ഠോ മണിം കിസ്മിഞ്ചി അഗണേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹ, ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഹത്ഥേ ഖിപി. സോ തസ്സ ഹത്ഥതോ ഭസ്സിത്വാ പഥവിയം പതിതമത്തോവ പഥവിം പവിസിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതോ. നേസാദബ്രാഹ്മണോ മണിരതനതോ ഭൂരിദത്തേന സദ്ധിം മിത്തഭാവതോ ച പരിഹായിത്വാ നിപ്പച്ചയോവ പക്കന്തോ.

൧൫. അലമ്പായനോപി മഹാനുഭാവേഹി ഓസധേഹി അത്തനോ സരീരം മക്ഖേത്വാ ഥോകം ഖാദിത്വാ ഖേളം അത്തനോ കായസ്മിം പരിഭാവേത്വാ ദിബ്ബമന്തം ജപ്പന്തോ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ സീസേ ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തോ മുഖമസ്സ വിവരിത്വാ ഓസധം ഖാദിത്വാ മുഖേ സഹഖേളം ഓസിഞ്ചി. സുചിജാതികോ മഹാസത്തോ സീലഭേദഭയേന അകുജ്ഝിത്വാ അക്ഖീനി ന ഉമ്മീലേസി. അഥ നം ഓസധമന്തബലേന നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ സീസം കത്വാ സഞ്ചാലേത്വാ ഗഹിതഗോചരം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ഭൂമിയം ദീഘസോ നിപജ്ജാപേത്വാ മസൂരകം മദ്ദന്തോ വിയ ഹത്ഥേഹി പരിമദ്ദി. അട്ഠീനി ചുണ്ണിയമാനാനി വിയ അഹേസും.

പുന നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ദുസ്സം പോഥേന്തോ വിയ പോഥേസി. മഹാസത്തോ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭോന്തോപി നേവ കുജ്ഝിത്ഥ. അഞ്ഞദത്ഥു അത്തനോ സീലമേവ ആവജ്ജേസി. ഇതി സോ മഹാസത്തം ദുബ്ബലം കത്വാ വല്ലീഹി പേളം സജ്ജേത്വാ മഹാസത്തം തത്ഥ പക്ഖിപി. സരീരം പനസ്സ മഹന്തം തത്ഥ ന പവിസതി. അഥ നം പണ്ഹിയാ കോട്ടേന്തോ പവേസേത്വാ പേളം ആദായ ഏകം ഗാമം ഗന്ത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഓതാരേത്വാ ‘‘നാഗസ്സ നച്ചം ദട്ഠുകാമാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി സദ്ദമകാസി. സകലഗാമവാസിനോ സന്നിപതിംസു. തസ്മിം ഖണേ അലമ്പായനോ ‘‘നിക്ഖമ മഹാനാഗാ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അജ്ജ മയാ പരിസം തോസേന്തേന കീളിതും വട്ടതി, ഏവം അലമ്പായനോ ബഹുധനം ലഭിത്വാ തുട്ഠോ മം വിസ്സജ്ജേസ്സതി, യം യം ഏസ മം കാരേതി, തം തം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ നം സോ പേളതോ നിക്ഖമന്തം ‘‘മഹാ ഹോഹീ’’തി ആഹ, സോ മഹാ അഹോസി. ‘‘ഖുദ്ദകോ വട്ടോ വിഫണോ ഏകഫണോ ദ്വിഫണോ യാവ സഹസ്സഫണോ ഉച്ചോ നീചോ ദിസ്സമാനകായോ അദിസ്സമാനകായോ ദിസ്സമാനഉപഡ്ഢകായോ നീലോ പീതോ ലോഹിതോ ഓദാതോ മഞ്ജിട്ഠോ ഹോഹി, ധൂമം വിസ്സജ്ജേഹി, ജാലസിഖം ഉദകഞ്ച വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി വുത്തേ തേന വുത്തം തം തം ആകാരം നിമ്മിനിത്വാ നച്ചം ദസ്സേസി. തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ബഹും ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണവത്ഥാലങ്കാരാദിം അദംസു. ഇതി തസ്മിം ഗാമേ സതസഹസ്സമത്തം ലഭി. സോ കിഞ്ചാപി മഹാസത്തം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സഹസ്സം ലഭിത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം പന ധനം ലഭിത്വാ ‘‘ഗാമകേപി താവ മയാ ഏത്തകം ധനം ലദ്ധം, നഗരേ കിര ബഹുധനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ധനലോഭേന ന മുഞ്ചി.

സോ തസ്മിം ഗാമേ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ രതനമയം പേളം കാരേത്വാ തത്ഥ മഹാസത്തം പക്ഖിപിത്വാ സുഖയാനകം ആരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ഗാമനിഗമരാജധാനീസു തം കീളാപേത്വാ ബാരാണസിം പാപുണി, നാഗരാജസ്സ മധുലാജം ദേതി, അബദ്ധസത്തുഞ്ച ദേതി. സോ ഗോചരം ന ഗണ്ഹി അവിസ്സജ്ജനഭയേന. ഗോചരം അഗണ്ഹന്തമ്പി ച നം ചത്താരോ നഗരദ്വാരേ ആദിം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ മാസമത്തം കീളാപേസി. തേന വുത്തം ‘‘സംസിതോ അകതഞ്ഞുനാ’’തിആദി.

തത്ഥ സംസിതോതി ഏസോ നാഗോ അമുകസ്സ നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സമീപേ വമ്മികമത്ഥകേ സയിതോതി ഏവം ഠാനം ദസ്സേത്വാ കഥിതോ. അകതഞ്ഞുനാതി അത്തനാ കതം ഉപകാരം അജാനന്തേന മിത്തദുബ്ഭിനാ നേസാദബ്രാഹ്മണേനാതി അധിപ്പായോ. അലമ്പായനോതി അലമ്പായനവിജ്ജാപരിജപ്പനേന ‘‘അലമ്പായനോ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമോ അഹിതുണ്ഡികബ്രാഹ്മണോ. മമഗ്ഗഹീതി മം അഗ്ഗഹേസി. കീളേതി മം തഹിം തഹിന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു അത്തനോ ജീവികത്ഥം മം കീളാപേതി.

൧൭. തിണതോപി ലഹുകോ മമാതി അത്തനോ ജീവിതപരിച്ചാഗോ തിണസലാകപരിച്ചാഗതോപി ലഹുകോ ഹുത്വാ മമ ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. പഥവീഉപ്പതനം വിയാതി സീലവീതിക്കമോ പന ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലായ മഹാപഥവിയാ പരിവത്തനം വിയ തതോപി തം ഭാരിയതരം ഹുത്വാ മയ്ഹം ഉപട്ഠാതീതി ദസ്സേതി.

൧൮. നിരന്തരം ജാതിസതന്തി മമ ജാതീനം അനേകസതമ്പി അനേകസതാസുപി ജാതീസു നിരന്തരമേവ സീലസ്സ അവീതിക്കമനഹേതു. മമ ജീവിതം ചജേയ്യം ചജിതും സക്കോമി. നേവ സീലം പഭിന്ദേയ്യന്തി സീലം പന സമാദിന്നം ഏകമ്പി നേവ ഭിന്ദേയ്യം ന വിനാസേയ്യം. ചതുദ്ദീപാന ഹേതൂതി ചക്കവത്തിരജ്ജസിരിയാപി കാരണാതി ദസ്സേതി.

൧൯. ഇദാനി യദത്ഥം അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ തദാ സീലമേവ രക്ഖിതം, തായ ച സീലരക്ഖായ തഥാ അനത്ഥകാരകേസു നേസാദഅലമ്പായനബ്രാഹ്മണേസു ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ന കതം, തം ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

ഏവം പന മഹാസത്തേ അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതേ തസ്സ മാതാ ദുസ്സുപിനം ദിസ്വാ പുത്തഞ്ച തത്ഥ അപസ്സന്തീ സോകാഭിഭൂതാ അഹോസി. അഥസ്സാ ജേട്ഠപുത്തോ സുദസ്സനോ തം പവത്തിം സുത്വാ സുഭോഗം ‘‘ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ പഞ്ചസു മഹാനദീസു സത്തസു മഹാസരേസു ഭൂരിദത്തം ഉപധാരേത്വാ ഏഹീ’’തി പഹിണി. കാണാരിട്ഠം ‘‘ദേവലോകം ഗന്ത്വാ സചേ ദേവതാഹി ധമ്മം സോതുകാമാഹി ഭൂരിദത്തോ തത്ഥ നീതോ, തതോ നം ആനേഹീ’’തി പഹിണി. സയം പന ‘‘മനുസ്സലോകേ ഗവേസിസ്സാമീ’’തി താപസവേസേന നാഗഭവനതോ നിക്ഖമി. അച്ചിമുഖീ നാമസ്സ വേമാതികാ ഭഗിനീ ബോധിസത്തേ അധിമത്തസിനേഹാ തം അനുബന്ധി. തം മണ്ഡൂകച്ഛാപിം കത്വാ ജടന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഉപോസഥകരണട്ഠാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബത്ഥ ഗവേസന്തോ അനുക്കമേന ബാരാണസിം പത്വാ രാജദ്വാരം അഗമാസി. തദാ അലമ്പായനോ രാജങ്ഗണേ മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ രഞ്ഞോ ഭൂരിദത്തസ്സ കീളം ദസ്സേതും പേളം വിവരിത്വാ ‘‘ഏഹി മഹാനാഗാ’’തി സഞ്ഞമദാസി.

മഹാസത്തോ സീസം നീഹരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ജേട്ഠഭാതികം ദിസ്വാ പേളതോ നിക്ഖമ്മ തദഭിമുഖോ പായാസി. മഹാജനോ ഭീതോ പടിക്കമി. സോ ഗന്ത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ നിവത്തിത്വാ പേളമേവ പാവിസി. അലമ്പായനോ ‘‘ഇമിനാ അയം താപസോ ദട്ഠോ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘മാ ഭായി, മാ ഭായീ’’തി ആഹ. സുദസ്സനോ ‘‘അയം നാഗോ മയ്ഹം കിം കരിസ്സതി, മയാ സദിസോ അഹിതുണ്ഡികോ നാമ നത്ഥീ’’തി തേന വാദപ്പടിവാദം സമുട്ഠാപേത്വാ ‘‘ത്വം ഇമം നാഗം ഗഹേത്വാ ഗജ്ജസി, അഹം തം ഇമായ മണ്ഡൂകച്ഛാപിയാ ഇച്ഛന്തോ നാസയിസ്സാമീ’’തി ഭഗിനിം പക്കോസിത്വാ ഹത്ഥം പസാരേസി. സാ തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ജടന്തരേ നിപന്നാ തിക്ഖത്തും മണ്ഡൂകവസ്സിതം വസ്സിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അംസകൂടേ നിസീദിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതലേ തീണി വിസബിന്ദൂനി പാതേത്വാ പുന തസ്സ ജടന്തരമേവ പാവിസി.

സുദസ്സനോ വിസബിന്ദും ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇദം ബിന്ദും സചേ പഥവിയം പാതേസ്സതി, ഓസധിതിണവനപ്പതയോ സബ്ബേ നസ്സിസ്സന്തി. സചേ ആകാസേ ഖിപിസ്സതി, സത്തവസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സിസ്സതി. സചേ ഉദകേ പാതേസ്സതി, യാവതാ തത്ഥ ഉദകജാതാ പാണാ സബ്ബേ മരേയ്യു’’ന്തി വത്വാ രാജാനം സദ്ദഹാപേതും തയോ ആവാടേ ഖണാപേത്വാ ഏകം നാനാഭേസജ്ജാനം പൂരേസി, ദുതിയം ഗോമയസ്സ, തതിയം ദിബ്ബോസധാനഞ്ചേവ പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ആവാടേ വിസബിന്ദും പക്ഖിപി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ധൂമായിത്വാ ജാലാ ഉട്ഠഹി. സാ ഗന്ത്വാ ഗോമയാവാടം ഗണ്ഹി. തതോപി ജാലാ ഉട്ഠായ ദിബ്ബോസധപുണ്ണം ഗഹേത്വാ ദിബ്ബോസധാനി ഝാപേത്വാ നിബ്ബായി. അലമ്പായനം തത്ഥ ആവാടസ്സ അവിദൂരേ ഠിതം ഉസുമാ ഫരിത്വാ സരീരച്ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ ഗതാ. സേതകുട്ഠീ അഹോസി. സോ ഭയതജ്ജിതോ ‘‘നാഗരാജാനം വിസ്സജ്ജേമീ’’തി തിക്ഖത്തും വാചം നിച്ഛാരേസി. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ രതനപേളായ നിക്ഖമിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം അത്തഭാവം മാപേത്വാ ദേവലീളായ ഠിതോ. സുദസ്സനോ ച അച്ചിമുഖീ ച തഥേവ അട്ഠംസു.

തതോ സുദസ്സനോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. തം സുത്വാ രാജാ തേ ആലിങ്ഗിത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ അന്തേപുരം നേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ ഭൂരിദത്തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ ‘‘താത, ഏവം മഹാനുഭാവം തം അലമ്പായനോ കഥം ഗണ്ഹീ’’തി പുച്ഛി. സോ സബ്ബം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ഇമിനാ നിയാമേന രജ്ജം കാരേതും വട്ടതീ’’തി മാതുലസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. അഥ സുദസ്സനോ ‘‘മാതുല, മമ മാതാ ഭൂരിദത്തം അപസ്സന്തീ കിലമതി, ന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഇധ പപഞ്ചം കാതു’’ന്തി മാതുലം ആപുച്ഛിത്വാ ഭൂരിദത്തഅച്ചിമുഖീഹി സദ്ധിം നാഗഭവനമേവ ഗതോ.

അഥ തത്ഥ മഹാപുരിസോ ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നോ ഗിലാനപുച്ഛനത്ഥം ആഗതായ മഹതിയാ നാഗപരിസായ വേദേ ച യഞ്ഞേ ച ബ്രാഹ്മണേ ച സമ്ഭാവേത്വാ കാണാരിട്ഠേ കഥേന്തേ തം വാദം ഭിന്ദിത്വാ നാനാനയേഹി ധമ്മം ദേസേത്വാ സീലസമ്പദായ ദിട്ഠിസമ്പദായ ച പതിട്ഠാപേത്വാ യാവജീവം സീലാനി രക്ഖിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും. നേസാദബ്രാഹ്മണോ ദേവദത്തോ, സോമദത്തോ ആനന്ദോ, അച്ചിമുഖീ ഉപ്പലവണ്ണാ, സുദസ്സനോ സാരിപുത്തോ, സുഭോഗോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, കാണാരിട്ഠോ സുനക്ഖത്തോ, ഭൂരിദത്തോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി സേസപാരമിയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ഇധാപി യോജനസതികേ അത്തനോ നാഗഭവനട്ഠാനേ സോളസഹി നാഗകഞ്ഞാസഹസ്സേഹി ചിത്തരൂപം വിയ പരിചാരിയമാനോ ദേവലോകസമ്പത്തിസദിസേ നാഗലോകിസ്സരിയേ ഠിതോപി ഇസ്സരിയമദം അകത്വാ അന്വദ്ധമാസം മാതാപിതുഉപട്ഠാനം, കുലേ ജേട്ഠാപചായനം, സകലായ നാഗപരിസായ ചാതുമഹാരാജികപരിസായ താവതിംസപരിസായ ച സമുട്ഠിതപഞ്ഹാനം തംതംപരിസമജ്ഝേ കുമുദനാലകലാപം വിയ സുനിസിതസത്ഥേന അത്തനോ പഞ്ഞാസത്ഥേന താവദേവ പച്ഛിന്ദിത്വാ തേസം ചിത്താനുകൂലധമ്മദേസനാ, വുത്തപ്പകാരം ഭോഗസമ്പത്തിം പഹായ അത്തനോ സരീരജീവിതനിരപേക്ഖം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥാധിട്ഠാനം, തത്ഥ ച പടിഞ്ഞായ വിസംവാദനഭയേന അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗമനം, തസ്മിഞ്ച മുഖേ വിസമിസ്സഖേളപാതനം നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ആവിഞ്ഛനം കഡ്ഢനം ഭൂമിയം ഘംസനം മദ്ദനം പോഥനന്തി ഏവമാദിം നാനപ്പകാരവിപ്പകാരം കരോന്തേപി ഏവരൂപം മഹാദുക്ഖം അനുഭവതോപി കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനമത്തേന തം ഛാരികം കാതും സമത്ഥസ്സാപി സീലപാരമിം ആവജ്ജിത്വാ സീലഖണ്ഡനഭയേന ഈസകമ്പി ചിത്തസ്സ വികാരാഭാവോ, ധനം ലഭാപേമീതി വാ തസ്സ ചിത്താനുവത്തനം, സുഭോഗേന പുനാനീതസ്സ അകതഞ്ഞുനോ മിത്തദുബ്ഭിസ്സ നേസാദബ്രാഹ്മണസ്സ സീലം അനധിട്ഠഹിത്വാപി അകുജ്ഝനം, കാണാരിട്ഠേന കഥിതം മിച്ഛാവാദം ഭിന്ദിത്വാ അനേകപരിയായേന ധമ്മം ഭാസിത്വാ നാഗപരിസായ സീലേസു സമ്മാദിട്ഠിയഞ്ച പതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദയോ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാ. തേനേതം വുച്ചതി – ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

ഭൂരിദത്തചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചമ്പേയ്യനാഗചരിയാവണ്ണനാ

൨൦. തതിയേ ചമ്പേയ്യകോതി അങ്ഗമഗധരട്ഠാനം അന്തരേ ചമ്പാ നാമ നദീ, തസ്സാ ഹേട്ഠാ നാഗഭവനമ്പി അവിദൂരഭവത്താ ചമ്പാ നാമ, തത്ഥ ജാതോ നാഗരാജാ ചമ്പേയ്യകോ. തദാപി ധമ്മികോ ആസിന്തി തസ്മിം ചമ്പേയ്യനാഗരാജകാലേപി അഹം ധമ്മചാരീ അഹോസിം.

ബോധിസത്തോ ഹി തദാ ചമ്പാനാഗഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ ചമ്പേയ്യോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി, മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. സോ തത്ഥ നാഗരജ്ജം കാരേന്തോ ദേവരാജഭോഗസമ്പത്തിസദിസഇസ്സരിയസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ പാരമിപൂരണസ്സ അനോകാസഭാവതോ ‘‘കിം മേ ഇമായ തിരച്ഛാനയോനിയാ, ഉപോസഥവാസം വസിത്വാ ഇതോ മുച്ചിത്വാ സമ്മദേവ പാരമിയോ പൂരേസ്സാമീ’’തി തതോ പട്ഠായ അത്തനോ പാസാദേയേവ ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. അലങ്കതനാഗമാണവികാ തസ്സ സന്തികം ആഗച്ഛന്തി. സോ ‘‘ഇധ മേ സീലസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി പാസാദതോ നിക്ഖമിത്വാ ഉയ്യാനേ നിസീദതി. തത്രാപി താ ആഗച്ഛന്തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘ഇധ മേ സീലസ്സ സംകിലേസോ ഭവിസ്സതി, ഇതോ നാഗഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥവാസം വസിസ്സാമീ’’തി. സോ തതോ പട്ഠായ ഉപോസഥദിവസേസു നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ഏകസ്സ പച്ചന്തഗാമസ്സ അവിദൂരേ മഗ്ഗസമീപേ വമ്മികമത്ഥകേ ‘‘മമ ചമ്മാദീഹി അത്ഥികാ ചമ്മാദീനി ഗണ്ഹന്തു, കീളാസപ്പം വാ കാതുകാമാ കീളാസപ്പം കരോന്തൂ’’തി സരീരം ദാനമുഖേ വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ നിപന്നോ ഉപോസഥവാസം വസതി ചാതുദ്ദസിയം പഞ്ചദസിയഞ്ച, പാടിപദേ നാഗഭവനം ഗച്ഛതി. തസ്സേവം ഉപോസഥം കരോന്തസ്സ ദീഘോ അദ്ധാ വീതിവത്തോ.

അഥ ബോധിസത്തോ സുമനായ നാമ അത്തനോ അഗ്ഗമഹേസിയാ ‘‘ദേവ, ത്വം മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥം ഉപവസസി, സോ ച സാസങ്കോ സപ്പടിഭയോ’’തി വുത്തോ മങ്ഗലപോക്ഖരണിതീരേ ഠത്വാ ‘‘സചേ മം, ഭദ്ദേ, കോചി പഹരിത്വാ കിലമേസ്സതി, ഇമിസ്സാ പോക്ഖരണിയാ ഉദകം ആവിലം ഭവിസ്സതി. സചേ സുപണ്ണോ ഗണ്ഹിസ്സതി, ഉദകം പക്കുഥിസ്സതി. സചേ അഹിതുണ്ഡികോ ഗണ്ഹിസ്സതി, ഉദകം ലോഹിതവണ്ണം ഭവിസ്സതീ’’തി തീണി നിമിത്താനി തസ്സാ ആചിക്ഖിത്വാ ചാതുദ്ദസീഉപോസഥം അധിട്ഠായ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വമ്മികമത്ഥകേ നിപജ്ജി സരീരസോഭായ വമ്മികം സോഭയമാനോ. സരീരഞ്ഹിസ്സ രജതദാമം വിയ സേതം അഹോസി, മത്ഥകോ രത്തകമ്ബലഗേണ്ഡുകോ വിയ, സരീരം നങ്ഗലസീസപ്പമാണം ഭൂരിദത്തകാലേ (ജാ. ൨.൨൨.൭൮൪ ആദയോ) പന ഊരുപ്പമാണം, സങ്ഖപാലകാലേ (ജാ. ൨.൧൭.൧൪൩ ആദയോ) ഏകദോണികനാവപ്പമാണം.

തദാ ഏകോ ബാരാണസിമാണവോ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ അലമ്പായനമന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തേന മഗ്ഗേന അത്തനോ ഗാമം ഗച്ഛന്തോ മഹാസത്തം ദിസ്വാ ‘‘കിം മേ തുച്ഛഹത്ഥേന ഗാമം ഗന്തും, ഇമം നാഗം ഗഹേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു കീളാപേന്തോ ധനം ഉപ്പാദേത്വാവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദിബ്ബോസധാനി ഗഹേത്വാ ദിബ്ബമന്തം പരിവത്തേത്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ദിബ്ബമന്തം സുതകാലതോ പട്ഠായ മഹാസത്തസ്സ കണ്ണേസു തത്തസലാകാപവേസനകാലോ വിയ അഹോസി, മത്ഥകേ സിഖരേന അഭിമന്ഥിയമാനോ വിയ. സോ ‘‘കോ നു ഖോ ഏസോ’’തി ഭോഗന്തരതോ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേന്തോ അഹിതുണ്ഡികം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘മമ വിസം ഉഗ്ഗതേജം, സചാഹം കുജ്ഝിത്വാ നാസാവാതം വിസ്സജ്ജേസ്സാമി, ഏതസ്സ സരീരം ഭുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരിസ്സതി, അഥ മേ സീലം ഖണ്ഡം ഭവിസ്സതി, ന നം ഓലോകേസ്സാമീ’’തി. സോ അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ സീസം ഭോഗന്തരേ ഠപേസി. അഹിതുണ്ഡികബ്രാഹ്മണോ ഓസധം ഖാദിത്വാ മന്തം പരിവത്തേത്വാ ഖേളം മഹാസത്തസ്സ സരീരേ ഓസിഞ്ചി. ഓസധാനഞ്ച മന്തസ്സ ച ആനുഭാവേന ഖേളേന ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേ ഫോടാനം ഉട്ഠാനകാലോ വിയ അഹോസി.

അഥ സോ നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ദീഘസോ നിപജ്ജാപേത്വാ അജപദേന ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേത്വാ ദുബ്ബലം കത്വാ സീസം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ നിപ്പീളേസി. മഹാസത്തോ മുഖം വിവരി. അഥസ്സ മുഖേ ഖേളം ഓസിഞ്ചിത്വാ ഓസധമന്തബലേന ദന്തേ ഭിന്ദി. മുഖം ലോഹിതസ്സ പൂരി. മഹാസത്തോ അത്തനോ സീലഭേദഭയേന ഏവരൂപം ദുക്ഖം അധിവാസേന്തോ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകനമത്തമ്പി നാകാസി. സോപി ‘‘നാഗരാജാനം ദുബ്ബലം കരിസ്സാമീ’’തി നങ്ഗുട്ഠതോ പട്ഠായ അട്ഠീനി സംചുണ്ണയമാനോ വിയ സകലസരീരം മദ്ദിത്വാ പട്ടകവേഠനം നാമ വേഠേസി, തന്തമജ്ജിതം നാമ മജ്ജി, നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ദുസ്സപോഥനം നാമ പോഥേസി. മഹാസത്തസ്സ സകലസരീരം ലോഹിതമക്ഖിതം അഹോസി, സോ മഹാവേദനം അധിവാസേസി.

അഥസ്സ ദുബ്ബലഭാവം ഞത്വാ വല്ലീഹി പേളം കരിത്വാ തത്ഥ നം പക്ഖിപിത്വാ പച്ചന്തഗാമം നേത്വാ മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ കീളാപേസി. നീലാദീസു വണ്ണേസു വട്ടചതുരസ്സാദീസു സണ്ഠാനേസു അണുംഥൂലാദീസു പമാണേസു യം യം ബ്രാഹ്മണോ ഇച്ഛതി, മഹാസത്തോ തം തദേവ കത്വാ നച്ചതി, ഫണസതമ്പി ഫണസഹസ്സമ്പി കരോതിയേവ. മഹാജനോ പസീദിത്വാ ബഹുധനമദാസി. ഏകദിവസമേവ കഹാപണസഹസ്സഞ്ചേവ സഹസ്സഗ്ഘനികേ ച പരിക്ഖാരേ ലഭി. ബ്രാഹ്മണോ ആദിതോവ ‘‘സഹസ്സം ലഭിത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തം പന ധനം ലഭിത്വാ ‘‘പച്ചന്തഗാമേയേവ താവ മേ ഏത്തകം ധനം ലദ്ധം, രാജരാജമഹാമത്താനം ദസ്സിതേ കീവ ബഹും ധനം ലഭിസ്സാമീ’’തി സകടഞ്ച സുഖയാനകഞ്ച ഗഹേത്വാ സകടേ പരിക്ഖാരേ ഠപേത്വാ സുഖയാനകേ നിസിന്നോ ‘‘മഹന്തേന പരിവാരേന മഹാസത്തം ഗാമനിഗമരാജധാനീസു കീളാപേന്തോ ബാരാണസിയം ഉഗ്ഗസേനരഞ്ഞോ സന്തികേ കീളാപേത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി അഗമാസി. സോ മണ്ഡൂകേ മാരേത്വാ നാഗരഞ്ഞോ ദേതി. നാഗരാജാ ‘‘പുനപ്പുനം മം നിസ്സായ മാരേസ്സതീ’’തി ന ഖാദതി. അഥസ്സ മധുലാജേ അദാസി. തേപി ‘‘സചാഹം ഗോചരം ഗണ്ഹിസ്സാമി, അന്തോപേളായമേവ മരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ന ഖാദതി.

൨൧. ബ്രാഹ്മണോ മാസമത്തേന ബാരാണസിം പത്വാ ദ്വാരഗാമകേ തം കീളാപേന്തോ ബഹുധനം ലഭി. രാജാപി നം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘അമ്ഹാകമ്പി കീളാപേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘സാധു, ദേവ, സ്വേ പന്നരസേ തുമ്ഹാകം കീളാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. രാജാ ‘‘സ്വേ നാഗരാജാ രാജങ്ഗണേ നച്ചിസ്സതി, മഹാജനോ സന്നിപതിത്വാ പസ്സതൂ’’തി ഭേരിം ചരാപേത്വാ പുനദിവസേ രാജങ്ഗണം അലങ്കാരാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണം പക്കോസാപേസി. സോ രതനപേളായ മഹാസത്തം നേത്വാ വിചിത്തത്ഥരേ പേളം ഠപേത്വാ നിസീദി. രാജാപി പാസാദാ ഓരുയ്ഹ മഹാജനപരിവുതോ രാജാസനേ നിസീദി. ബ്രാഹ്മണോ മഹാസത്തം നീഹരിത്വാ നച്ചാപേസി. മഹാസത്തോ തേന ചിന്തിതചിന്തിതാകാരം ദസ്സേസി. മഹാജനോ സകഭാവേന സന്ധാരേതും ന സക്കോതി. ചേലുക്ഖേപസഹസ്സാനി പവത്തന്തി. ബോധിസത്തസ്സ ഉപരി രതനവസ്സം വസ്സി. തേന വുത്തം ‘‘തദാപി മം ധമ്മചാരി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ തദാപീതി യദാഹം ചമ്പേയ്യകോ നാഗരാജാ ഹോമി, തദാപി. ധമ്മചാരിന്തി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം ഏവ ചരതി, ന അണുമത്തമ്പി അധമ്മന്തി ധമ്മചാരീ. ഉപവുട്ഠഉപോസഥന്തി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ അരിയുപോസഥസീലസ്സ രക്ഖണവസേന ഉപവസിതഉപോസഥം. രാജദ്വാരമ്ഹി കീളതീതി ബാരാണസിയം ഉഗ്ഗസേനരഞ്ഞോ ഗേഹദ്വാരേ കീളാപേതി.

൨൨. യം യം സോ വണ്ണം ചിന്തയീതി സോ അഹിതുണ്ഡികബ്രാഹ്മണോ ‘‘യം യം നീലാദിവണ്ണം ഹോതൂ’’തി ചിന്തേസി. തേന വുത്തം ‘‘നീലം വ പീതലോഹിത’’ന്തി. തത്ഥ നീലം വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, ഗാഥാസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തോ, തേന വാസദ്ദേന വുത്താവസിട്ഠം ഓദാതാദിവണ്ണവിസേസഞ്ചേവ വട്ടാദിസണ്ഠാനവിസേസഞ്ച അണുംഥൂലാദിപമാണവിസേസഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ ചിത്താനുവത്തന്തോതി തസ്സ അഹിതുണ്ഡികസ്സ ചിത്തം അനുവത്തന്തോ. ചിന്തിതസന്നിഭോതി തേന ചിന്തിതചിന്തിതാകാരേന പേക്ഖജനസ്സ ഉപട്ഠഹാമീതി ദസ്സേതി.

൨൩. ന കേവലഞ്ച തേന ചിന്തിതാകാരദസ്സനം ഏവ മയ്ഹം ആനുഭാവോ. അപി ച ഥലം കരേയ്യമുദകം, ഉദകമ്പി ഥലം കരേതി ഥലം മഹാപഥവിം ഗഹേത്വാ ഉദകം, ഉദകമ്പി ഗഹേത്വാ പഥവിം കാതും സക്കുണേയ്യം ഏവം മഹാനുഭാവോ ച. യദിഹം തസ്സ കുപ്പേയ്യന്തി തസ്സ അഹിതുണ്ഡികസ്സ അഹം യദി കുജ്ഝേയ്യം. ഖണേന ഛാരികം കരേതി കോധുപ്പാദക്ഖണേ ഏവ ഭസ്മം കരേയ്യം.

൨൪. ഏവം ഭഗവാ തദാ അത്തനോ ഉപ്പജ്ജനകാനത്ഥപടിബാഹനേ സമത്ഥതം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യേന അധിപ്പായേന തം പടിബാഹനം ന കതം, തം ദസ്സേതും ‘‘യദി ചിത്തവസീ ഹേസ്സ’’ന്തിആദിമാഹ.

തസ്സത്ഥോ – ‘‘അയം അഹിതുണ്ഡികോ മം അതിവിയ ബാധതി, ന മേ ആനുഭാവം ജാനാതി, ഹന്ദസ്സ മേ ആനുഭാവം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനമത്തേനാപി യദി ചിത്തവസീ അഭവിസ്സം, അഥ സോ ഭുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരിസ്സതി. അഹം യഥാസമാദിന്നതോ പരിഹായിസ്സാമി സീലതോ. തഥാ ച സതി സീലേന പരിഹീനസ്സ ഖണ്ഡിതസീലസ്സ യ്വായം മയാ ദീപങ്കരദസബലസ്സ പാദമൂലതോ പട്ഠായ അഭിപത്ഥിതോ, ഉത്തമത്ഥോ ബുദ്ധഭാവോ സോ ന സിജ്ഝതി.

൨൫. കാമം ഭിജ്ജതുയം കായോതി അയം ചാതുമഹാഭൂതികോ ഓദനകുമ്മാസൂപചയോ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മോ കായോ കിഞ്ചാപി ഭിജ്ജതു വിനസ്സതു, ഇധേവ ഇമസ്മിം ഏവ ഠാനേ മഹാവാതേ ഖിത്തഭുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരീയതു, നേവ സീലം പഭിന്ദേയ്യം, വികിരന്തേ ഭുസം വിയാതി സീലം പന ഉത്തമത്ഥസിദ്ധിയാ ഹേതുഭൂതം ഇമസ്മിം കളേവരേ ഭുസമുട്ഠി വിയ വിപ്പകിരന്തേപി നേവ ഭിന്ദേയ്യം, കായജീവിതേസു നിരപേക്ഖോ ഹുത്വാ സീലപാരമിംയേവ പൂരേമീതി ചിന്തേത്വാ തം താദിസം ദുക്ഖം തദാ അധിവാസേസിന്തി ദസ്സേതി.

അഥ മഹാസത്തസ്സ പന അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതസ്സ മാസോ പരിപൂരി, ഏത്തകം കാലം നിരാഹാരോവ അഹോസി. സുമനാ ‘‘അതിചിരായതി മേ സാമികോ, കോ നു ഖോ പവത്തീ’’തി പോക്ഖരണിം ഓലോകേന്തീ ലോഹിതവണ്ണം ഉദകം ദിസ്വാ ‘‘അഹിതുണ്ഡികേന ഗഹിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ വമ്മികസന്തികം ഗന്ത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഗഹിതട്ഠാനം കിലമിതട്ഠാനഞ്ച ദിസ്വാ രോദിത്വാ കന്ദിത്വാ പച്ചന്തഗാമം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിത്വാ തം പവത്തിം സുത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രാജദ്വാരേ ആകാസേ രോദമാനാ അട്ഠാസി. മഹാസത്തോ നച്ചന്തോവ ആകാസം ഉല്ലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ ലജ്ജിതോ പേളം പവിസിത്വാ നിപജ്ജി.

രാജാ തസ്സ പേളം പവിട്ഠകാലേ ‘‘കിം നു ഖോ കാരണ’’ന്തി ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ തം ആകാസേ ഠിതം ദിസ്വാ ‘‘കാ നു ത്വ’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ തസ്സാ നാഗകഞ്ഞാഭാവം സുത്വാ ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ നാഗരാജാ ഇമം ദിസ്വാ ലജ്ജിതോ പേളം പവിട്ഠോ, അയഞ്ച യഥാദസ്സിതോ ഇദ്ധാനുഭാവോ നാഗരാജസ്സേവ, ന അഹിതുണ്ഡികസ്സാ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ‘‘ഏവം മഹാനുഭാവോ അയം നാഗരാജാ, കഥം നാമ ഇമസ്സ ഹത്ഥം ഗതോ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘അയം ധമ്മചാരീ സീലവാ നാഗരാജാ, ചാതുദ്ദസീപന്നരസീസു ഉപോസഥം ഉപവസന്തോ അത്തനോ സരീരം ദാനമുഖേ നിയ്യാതേത്വാ മഹാമഗ്ഗസമീപേ വമ്മികമത്ഥകേ നിപജ്ജതി, തത്ഥായമേതേന ഗഹിതോ, ഇമസ്സ ദേവച്ഛരാപടിഭാഗാ അനേകസഹസ്സാ ഇത്ഥിയോ, ദേവലോകസമ്പത്തിസദിസാ നാഗഭവനസമ്പത്തി, അയം മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ സകലപഥവിം പരിവത്തേതും സമത്ഥോ, കേവലം ‘സീലം മേ ഭിജ്ജിസ്സതീ’തി ഏവരൂപം വിപ്പകാരം ദുക്ഖഞ്ച അനുഭോതീ’’തി ച സുത്വാ സംവേഗപ്പത്തോ താവദേവ തസ്സ അഹിതുണ്ഡികസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ബഹും ധനം മഹന്തഞ്ച യസം ഇസ്സരിയഞ്ച ദത്വാ – ‘‘ഹന്ദ, ഭോ, ഇമം നാഗരാജാനം വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി വിസ്സജ്ജാപേസി.

മഹാസത്തോ നാഗവണ്ണം അന്തരധാപേത്വാ മാണവകവണ്ണേന ദേവകുമാരോ വിയ അട്ഠാസി. സുമനാപി ആകാസതോ ഓതരിത്വാ തസ്സ സന്തികേ അട്ഠാസി. നാഗരാജാ രഞ്ഞോ അഞ്ജലിം കത്വാ ‘‘ഏഹി, മഹാരാജ, മയ്ഹം നിവേസനം പസ്സിതും ആഗച്ഛാഹീ’’തി യാചി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘മുത്തോ ചമ്പേയ്യകോ നാഗോ, രാജാനം ഏതദബ്രവി;

‘നമോ തേ കാസിരാജത്ഥു, നമോ തേ കാസിവഡ്ഢന;

അഞ്ജലിം തേ പഗ്ഗണ്ഹാമി, പസ്സേയ്യം മേ നിവേസന’’ന്തി.

അഥ രാജാ തസ്സ നാഗഭവനഗമനം അനുജാനി. മഹാസത്തോ തം സപരിസം ഗഹേത്വാ നാഗഭവനം നേത്വാ അത്തനോ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ കതിപാഹം തത്ഥ വസാപേത്വാ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘സബ്ബാ രാജപരിസാ യാവദിച്ഛകം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദികം ധനം ഗണ്ഹതൂ’’തി. രഞ്ഞോ ച അനേകേഹി സകടസതേഹി ധനം പേസേസി. ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബം, ധമ്മികാ രക്ഖാവരണഗുത്തി സബ്ബത്ഥ സംവിദഹിതബ്ബാ’’തി ദസഹി രാജധമ്മകഥാഹി ഓവദിത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. രാജാ മഹന്തേന യസേന നാഗഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിമേവ ഗതോ. തതോ പട്ഠായ കിര ജമ്ബുദീപതലേ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ജാതം. മഹാസത്തോ സീലാനി രക്ഖിത്വാ അന്വദ്ധമാസം ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ സപരിസോ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

തദാ അഹിതുണ്ഡികോ ദേവദത്തോ അഹോസി, സുമനാ രാഹുലമാതാ, ഉഗ്ഗസേനോ സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ചമ്പേയ്യകോ നാഗരാജാ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി യഥാരഹം സേസപാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ഇധ ബോധിസത്തസ്സ അച്ഛരിയാനുഭാവാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാ ഏവാതി.

ചമ്പേയ്യനാഗചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചൂളബോധിചരിയാവണ്ണനാ

൨൬. ചതുത്ഥേ ചൂളബോധീതി മഹാബോധിപരിബ്ബാജകത്തഭാവം ഉപാദായ ഇധ ‘‘ചൂളബോധീ’’തി സമഞ്ഞാ ആരോപിതാ, ന പന ഇമസ്മിം ഏവ ജാതകേ (ജാ. ൧.൧൦.൪൯ ആദയോ) അത്തനോ ജേട്ഠഭാതികാദിനോ മഹാബോധിസ്സ സമ്ഭവതോതി ദട്ഠബ്ബം. സുസീലവാതി സുട്ഠു സീലവാ, സമ്പന്നസീലോതി അത്ഥോ. ഭവം ദിസ്വാന ഭയതോതി കാമാദിഭവം ഭായിതബ്ബഭാവേന പസ്സിത്വാ. നേക്ഖമ്മന്തി ഏത്ഥ ച-സദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, തേന ‘‘ദിസ്വാനാ’’തി പദം ആകഡ്ഢീയതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ജാതിജരാബ്യാധിമരണം അപായദുക്ഖം അതീതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, അനാഗതേ വട്ടമൂലകം ദുക്ഖം, പച്ചുപ്പന്നേ ആഹാരപരിയേട്ഠിമൂലകം ദുക്ഖന്തി ഇമേസം അട്ഠന്നം സംവേഗവത്ഥൂനം പച്ചവേക്ഖണേന സബ്ബമ്പി കാമാദിഭേദം ഭവം സംസാരഭയതോ ഉപട്ഠഹമാനം ദിസ്വാ നിബ്ബാനം തസ്സ ഉപായഭൂതാ സമഥവിപസ്സനാ തദുപായഭൂതാ ച പബ്ബജ്ജാതി ഇദം തിവിധമ്പി നേക്ഖമ്മം അനുസ്സവാദിസിദ്ധേന ഞാണചക്ഖുനാ തപ്പടിപക്ഖതോ ദിസ്വാ താപസപബ്ബജ്ജൂപഗമനേന അനേകാദീനവാകുലാ ഗഹട്ഠഭാവാ അഭിനിക്ഖമിത്വാ ഗതോതി.

൨൭. ദുതിയികാതി പോരാണദുതിയികാ, ഗിഹികാലേ പജാപതിഭൂതാ. കനകസന്നിഭാതി കഞ്ചനസന്നിഭത്തചാ. വട്ടേ അനപേക്ഖാതി സംസാരേ നിരാലയാ. നേക്ഖമ്മം അഭിനിക്ഖമീതി നേക്ഖമ്മത്ഥായ ഗേഹതോ നിക്ഖമി, പബ്ബജീതി അത്ഥോ.

൨൮. ആലയന്തി സത്താ ഏതേനാതി ആലയോ, തണ്ഹാ, തദഭാവേന നിരാലയാ. തതോ ഏവ ഞാതീസു തണ്ഹാബന്ധനസ്സ ഛിന്നത്താ ഛിന്നബന്ധു. ഏവം ഗിഹിബന്ധനാഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പബ്ബജിതാനമ്പി കേസഞ്ചി യം ഹോതി ബന്ധനം, തസ്സാപി അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘അനപേക്ഖാ കുലേ ഗണേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ കുലേതി ഉപട്ഠാകകുലേ. ഗണേതി താപസഗണേ, സേസാ ബ്രഹ്മചാരിനോതി വുച്ചന്തി. ഉപാഗമുന്തി ഉഭോപി മയം ഉപാഗമിമ്ഹാ.

൨൯. തത്ഥാതി ബാരാണസിസാമന്തേ. നിപകാതി പഞ്ഞവന്തോ. നിരാകുലേതി ജനസഞ്ചാരരഹിതത്താ ജനേഹി അനാകുലേ, അപ്പസദ്ദേതി മിഗപക്ഖീനം ഉട്ഠാപനതോ തേസം വസ്സിതസദ്ദേനാപി വിരഹിതത്താ അപ്പസദ്ദേ. രാജുയ്യാനേ വസാമുഭോതി ബാരാണസിരഞ്ഞോ ഉയ്യാനേ മയം ഉഭോ ജനാ തദാ വസാമ.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – അതീതേ ഇമസ്മിം ഏവ ഭദ്ദകപ്പേ ബോധിസത്തോ ബ്രഹ്മലോകതോ ചവിത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം കാസിഗാമേ ഏകസ്സ മഹാവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തസ്സ നാമഗ്ഗഹണസമയേ ‘‘ബോധികുമാരോ’’തി നാമം കരിംസു. വയപ്പത്തകാലേ പനസ്സ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ പച്ചാഗതസ്സ അനിച്ഛമാനകസ്സേവ മാതാപിതരോ സമജാതികം കുലകുമാരികം ആനേസും. സാപി ബ്രഹ്മലോകചുതാവ ഉത്തമരൂപധരാ ദേവച്ഛരാപടിഭാഗാ. തേസം അനിച്ഛമാനാനം ഏവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹവിവാഹം കരിംസു. ഉഭിന്നമ്പി പന നേസം കിലേസമുദാചാരോ ന ഭൂതപുബ്ബോ, സാരാഗവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഓലോകനമ്പി നാഹോസി, കാ പന കഥാ ഇതരസംസഗ്ഗേ. ഏവം പരിസുദ്ധസീലാ അഹേസും.

അപരഭാഗേ മഹാസത്തോ മാതാപിതൂസു കാലംകതേസു തേസം സരീരകിച്ചം കത്വാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, ത്വം ഇമം അസീതികോടിധനം ഗഹേത്വാ സുഖേന ജീവാഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വം പന അയ്യപുത്താ’’തി? ‘‘മയ്ഹം ധനേന കിച്ചം നത്ഥി, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘കിം പന പബ്ബജ്ജാ ഇത്ഥീനമ്പി ന വട്ടതീ’’തി? ‘‘വട്ടതി, ഭദ്ദേ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയ്ഹമ്പി ധനേന കിച്ചം നത്ഥി, അഹമ്പി പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. തേ ഉഭോപി സബ്ബം വിഭവം പരിച്ചജിത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഉഞ്ഛാചരിയായ ഫലാഫലേഹി യാപേന്താ പബ്ബജ്ജാസുഖേനേവ ദസ സംവച്ഛരാനി വസിത്വാ ലോണമ്ബിലസേവനത്ഥായ ജനപദചാരികം ചരന്താ അനുപുബ്ബേന ബാരാണസിം പത്വാ രാജുയ്യാനേ വസിംസു. തേന വുത്തം ‘‘രാജുയ്യാനേ വസാമുഭോ’’തി.

൩൦. അഥേകദിവസം രാജാ ഉയ്യാനകീളം ഗതോ. ഉയ്യാനസ്സ ഏകപസ്സേ പബ്ബജ്ജാസുഖേന വീതിനാമേന്താനം തേസം സമീപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പരമപാസാദികം ഉത്തമരൂപധരം പരിബ്ബാജികം ഓലോകേന്തോ കിലേസവസേന പടിബദ്ധചിത്തോ ഹുത്വാ ബോധിസത്തം ‘‘അയം തേ പരിബ്ബാജികാ കിം ഹോതീ’’തി പുച്ഛി. തേന ‘‘ന ച കിഞ്ചി ഹോതി, കേവലം ഏകപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതാ, അപി ച ഖോ പന ഗിഹികാലേ പാദപരിചാരികാ അഹോസീ’’തി വുത്തേ രാജാ ‘‘അയം കിരേതസ്സ ന കിഞ്ചി ഹോതി, അപി ച ഖോ പനസ്സ ഗിഹികാലേ പാദപരിചാരികാ അഹോസി, യംനൂനാഹം ഇമം അന്തേപുരം പവേസേയ്യം, തേനേവസ്സ ഇമിസ്സാ പടിപത്തിം ജാനിസ്സാമീ’’തി അന്ധബാലോ തത്ഥ അത്തനോ പടിബദ്ധചിത്തം നിവാരേതും അസക്കോന്തോ അഞ്ഞതരം പുരിസം ആണാപേസി ‘‘ഇമം പരിബ്ബാജികം രാജനിവേസനം നേഹീ’’തി.

സോ തസ്സ പടിസ്സുണിത്വാ ‘‘അധമ്മോ ലോകേ വത്തതീ’’തിആദീനി വത്വാ പരിദേവമാനം ഏവ തം ആദായ പായാസി. ബോധിസത്തോ തസ്സാ പരിദേവനസദ്ദം സുത്വാ ഏകവാരം ഓലോകേത്വാ പുന ന ഓലോകേസി. ‘‘സചേ പനാഹം വാരേസ്സാമി, തേസു ചിത്തം പദോസേത്വാ മയ്ഹം സീലസ്സ അന്തരായോ ഭവിസ്സതീ’’തി സീലപാരമിംയേവ ആവജ്ജേന്തോ നിസീദി. തേന വുത്തം ‘‘ഉയ്യാനദസ്സനം ഗന്ത്വാ, രാജാ അദ്ദസ ബ്രാഹ്മണി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ തുയ്ഹേസാ കാ കസ്സ ഭരിയാതി തുയ്ഹം തവ ഏസാ കാ, കിം ഭരിയാ, ഉദാഹു ഭഗിനീ വാ സമാനാ കസ്സ അഞ്ഞസ്സ ഭരിയാ.

൩൧. ന മയ്ഹം ഭരിയാ ഏസാതി കാമഞ്ചേസാ മയ്ഹം ഗിഹികാലേ ഭരിയാ അഹോസി, പബ്ബജിതകാലതോ പട്ഠായ ന മയ്ഹം ഭരിയാ ഏസാ, നാപി അഹം ഏതിസ്സാ സാമികോ, കേവലം പന സഹധമ്മാ ഏകസാസനീ, അഹമ്പി പരിബ്ബാജകോ അയമ്പി പരിബ്ബാജികാതി സമാനധമ്മാ പരിബ്ബാജകസാസനേന ഏകസാസനീ, സബ്രഹ്മചാരിനീതി അത്ഥോ.

൩൨. തിസ്സാ സാരത്തഗധിതോതി കാമരാഗേന സാരത്തോ ഹുത്വാ പടിബദ്ധോ. ഗാഹാപേത്വാന ചേടകേതി ചേടകേഹി ഗണ്ഹാപേത്വാ ചേടകേ വാ അത്തനോ രാജപുരിസേ ആണാപേത്വാ തം പരിബ്ബാജികം ഗണ്ഹാപേത്വാ. നിപ്പീളയന്തോ ബലസാതി തം അനിച്ഛമാനം ഏവ ആകഡ്ഢനപരികഡ്ഢനാദിനാ നിപ്പീളയന്തോ ബാധേന്തോ, തഥാപി അഗച്ഛന്തിം ബലസാ ബലക്കാരേന രാജപുരിസേഹി ഗണ്ഹാപേത്വാ അത്തനോ അന്തേപുരം പവേസേസി.

൩൩. ഓദപത്തകിയാതി ഉദകപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതഭരിയാ ഓദപത്തികാ നാമ, ഇദം വചനം പുരാണദുതിയികാഭാവേന ഉപലക്ഖണമത്തം ദട്ഠബ്ബം, സാ പനസ്സ ബ്രാഹ്മണവിവാഹവസേന മാതാപിതൂഹി സമ്പടിപാദിതാ, ‘‘ഓദപത്തകിയാ’’തി ച ഭാവേനഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം. സഹജാതി പബ്ബജ്ജാജാതിവസേന സഹജാതാ, തേനേവാഹ ‘‘ഏകസാസനീ’’തി. ‘‘ഏകസാസനീ’’തി ച ഇദം ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തം, ഏകസാസനിയാതി അത്ഥോ. നയന്തിയാതി നീയന്തിയാ. കോപോ മേ ഉപപജ്ജഥാതി അയം തേ ഗിഹികാലേ ഭരിയാ ബ്രാഹ്മണീ സീലവതീ, പബ്ബജിതകാലേ ച സബ്രഹ്മചാരിനീഭാവതോ സഹജാതാ ഭഗിനീ, സാ തുയ്ഹം പുരതോ ബലക്കാരേന ആകഡ്ഢിത്വാ നീയതി. ‘‘ബോധിബ്രാഹ്മണ, കിം തേ പുരിസഭാവ’’ന്തി പുരിസമാനേന ഉസ്സാഹിതോ ചിരകാലസയിതോ വമ്മികബിലതോ കേനചി പുരിസേന ഘട്ടിതോ ‘‘സുസൂ’’തി ഫണം കരോന്തോ ആസിവിസോ വിയ മേ ചിത്തതോ കോപോ സഹസാ വുട്ഠാസി.

൩൪-൫. സഹകോപേ സമുപ്പന്നേതി കോപുപ്പത്തിയാ സഹ, തസ്സ ഉപ്പത്തിസമനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. സീലബ്ബതമനുസ്സരിന്തി അത്തനോ സീലപാരമിം ആവജ്ജേസിം. തത്ഥേവ കോപം നിഗ്ഗണ്ഹിന്തി തസ്മിം ഏവ ആസനേ യഥാനിസിന്നോവ തം കോപം നിവാരേസിം. നാദാസിം വഡ്ഢിതൂപരീതി തതോ ഏകവാരുപ്പത്തിതോ ഉപരി ഉദ്ധം വഡ്ഢിതും ന അദാസിം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കോപേ ഉപ്പന്നമത്തേ ഏവ ‘‘നനു ത്വം, ബോധിപരിബ്ബാജക, സബ്ബപാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിതുകാമോ, തസ്സ തേ കിമിദം സീലമത്തേപി ഉപക്ഖലനം, തയിദം ഗുന്നം ഖുരമത്തോദകേ ഓസീദന്തസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ പരതീരം ഗണ്ഹിതുകാമതാ വിയ ഹോതീ’’തി അത്താനം പരിഭാസിത്വാ പടിസങ്ഖാനബലേന തസ്മിം ഏവ ഖണേ കോപം നിഗ്ഗഹേത്വാ പുന ഉപ്പജ്ജനവസേനസ്സ വഡ്ഢിതും ന അദാസിന്തി. തേനേവാഹ ‘‘യദി നം ബ്രാഹ്മണി’’ന്തിആദി.

തസ്സത്ഥോ – തം പരിബ്ബാജികം ബ്രാഹ്മണിം സോ രാജാ വാ അഞ്ഞോ വാ കോചി തിണ്ഹായപി നിസിതായ സത്തിയാ കോട്ടേയ്യ, ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം യദി ഛിന്ദേയ്യ, ഏവം സന്തേപി സീലം അത്തനോ സീലപാരമിം നേവ ഭിന്ദേയ്യം. കസ്മാ? ബോധിയാ ഏവ കാരണാ, സബ്ബത്ഥ അഖണ്ഡിതസീലേനേവ സക്കാ സമ്മാസമ്ബോധിം പാപുണിതും, ന ഇതരേനാതി.

൩൬. ന മേ സാ ബ്രാഹ്മണീ ദേസ്സാതി സാ ബ്രാഹ്മണീ ജാതിയാ ഗോത്തേന കുലപ്പദേസേന ആചാരസമ്പത്തിയാ ചിരപരിചയേന പബ്ബജ്ജാദിഗുണസമ്പത്തിയാ ചാതി സബ്ബപ്പകാരേന ന മേ ദേസ്സാ ന അപ്പിയാ, ഏതിസ്സാ മമ അപ്പിയഭാവോ കോചി നത്ഥി. നപി മേ ബലം ന വിജ്ജതീതി മയ്ഹമ്പി ബലം ന ന വിജ്ജതി, അത്ഥി ഏവ. അഹം നാഗബലോ ഥാമസമ്പന്നോ, ഇച്ഛമാനോ സഹസാ വുട്ഠഹിത്വാ തം ആകഡ്ഢന്തേ പുരിസേ നിപ്പോഥേത്വാ തം ഗഹേത്വാ യഥിച്ഛിതട്ഠാനം ഗന്തും സമത്ഥോതി ദസ്സേതി. സബ്ബഞ്ഞുതം പിയം മയ്ഹന്തി തതോ പരിബ്ബാജികതോ സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന സതസഹസ്സഗുണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ മയ്ഹം പിയം. തസ്മാ സീലാനുരക്ഖിസ്സന്തി തേന കാരണേന സീലമേവ അനുരക്ഖിസ്സം.

അഥ സോ രാജാ ഉയ്യാനേ പപഞ്ചം അകത്വാവ സീഘതരം ഗന്ത്വാ തം പരിബ്ബാജികം പക്കോസാപേത്വാ മഹന്തേന യസേന നിമന്തേസി. സാ യസസ്സ അഗുണം പബ്ബജ്ജായ ഗുണം അത്തനോ ബോധിസത്തസ്സ ച മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ സംവേഗേന പബ്ബജിതഭാവഞ്ച കഥേസി. രാജാ കേനചി പരിയായേന തസ്സാ മനം അലഭന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം പരിബ്ബാജികാ സീലവതീ കല്യാണധമ്മാ, സോപി പരിബ്ബാജകോ ഇമായ ആകഡ്ഢിത്വാ നീയമാനായ ന കിഞ്ചി വിപ്പകാരം ദസ്സേസി, സബ്ബത്ഥ നിരപേക്ഖചിത്തോ, ന ഖോ പന മേതം പതിരൂപം, യം ഏവരൂപേസു ഗുണവന്തേസു വിപ്പകാരോ, യംനൂനാഹം ഇമം പരിബ്ബാജികം ഗഹേത്വാ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ ഇമം, തഞ്ച പരിബ്ബാജകം ഖമാപേയ്യ’’ന്തി? ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ‘‘പരിബ്ബാജികം ഉയ്യാനം ആനേഥാ’’തി പുരിസേ ആണാപേത്വാ സയം പഠമതരം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛി – ‘‘ഭോ പബ്ബജിത, കിം മയാ തായ പരിബ്ബാജികായ നീയമാനായ കോപോ തേ ഉപ്പജ്ജിത്ഥാ’’തി. മഹാസത്തോ ആഹ –

‘‘ഉപ്പജ്ജി മേ ന മുച്ചിത്ഥ, ന മേ മുച്ചിത്ഥ ജീവതോ;

രജംവ വിപുലാ വുട്ഠി, ഖിപ്പമേവ നിവാരയി’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൦.൫൨);

തം സുത്വാ രാജാ ‘‘കിം നു ഖോ ഏസ കോപമേവ സന്ധായ വദതി, ഉദാഹു അഞ്ഞം കിഞ്ചി സിപ്പാദിക’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പുന പുച്ഛി –

‘‘കിം തേ ഉപ്പജ്ജി നോ മുച്ചി, കിം തേ നോ മുച്ചി ജീവതോ;

രജംവ വിപുലാ വുട്ഠി, കതമം തം നിവാരയീ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൫൩);

തത്ഥ ഉപ്പജ്ജീതി ഏകവാരം ഉപ്പജ്ജി, ന പുന ഉപ്പജ്ജി. ന മുച്ചിത്ഥാതി കായവചീവികാരുപ്പാദനവസേന പന ന മുച്ചിത്ഥ, ന നം ബഹി പവത്തിതും വിസ്സജ്ജേസിന്തി അത്ഥോ. രജംവ വിപുലാ വുട്ഠീതി യഥാ നാമ ഗിമ്ഹാനം പച്ഛിമേ മാസേ ഉപ്പന്നം രജം വിപുലാ അകാലവുട്ഠിധാരാ ഠാനസോ നിവാരേതി, ഏവം തം വൂപസമേന്തോ നിവാരയിം, നിവാരേസിന്തി അത്ഥോ.

അഥസ്സ മഹാപുരിസോ നാനപ്പകാരേന കോധേ ആദീനവം പകാസേന്തോ –

‘‘യമ്ഹി ജാതേ ന പസ്സതി, അജാതേ സാധു പസ്സതി;

സോ മേ ഉപ്പജ്ജി നോ മുച്ചി, കോധോ ദുമ്മേധഗോചരോ.

‘‘യേന ജാതേന നന്ദന്തി, അമിത്താ ദുക്ഖമേസിനോ;

സോ മേ ഉപ്പജ്ജി നോ മുച്ചി, കോധോ ദുമ്മേധഗോചരോ.

‘‘യസ്മിഞ്ച ജായമാനമ്ഹി, സദത്ഥം നാവബുജ്ഝതി;

സോ മേ ഉപ്പജ്ജി നോ മുച്ചി, കോധോ ദുമ്മേധഗോചരോ.

‘‘യേനാഭിഭൂതോ കുസലം ജഹാതി, പരക്കരേ വിപുലഞ്ചാപി അത്ഥം;

സ ഭീമസേനോ ബലവാ പമദ്ദീ, കോധോ മഹാരാജാ ന മേ അമുച്ചഥ.

‘‘കട്ഠസ്മിം മന്ഥമാനസ്മിം, പാവകോ നാമ ജായതി;

തമേവ കട്ഠം ഡഹതി, യസ്മാ സോ ജായതേ ഗിനി.

‘‘ഏവം മന്ദസ്സ പോസസ്സ, ബാലസ്സ അവിജാനതോ;

സാരമ്ഭാ ജായതേ കോധോ, സപി തേനേവ ഡയ്ഹതി.

‘‘അഗ്ഗീവ തിണകട്ഠസ്മിം, കോധോ യസ്സ പവഡ്ഢതി;

നിഹീയതി തസ്സ യസോ, കാളപക്ഖേവ ചന്ദിമാ.

‘‘അനിന്ധോ ധൂമകേതൂവ, കോധോ യസ്സൂപസമ്മതി;

ആപൂരതി തസ്സ യസോ, സുക്കപക്ഖേവ ചന്ദിമാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൫൪-൬൧) –

ഇമാഹി ഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേസി.

തത്ഥ ന പസ്സതീതി അത്തത്ഥമ്പി ന പസ്സതി, പഗേവ പരത്ഥം. സാധു പസ്സതീതി അത്തത്ഥം പരത്ഥം ഉഭയത്ഥഞ്ച സമ്മദേവ പസ്സതി. ദുമ്മേധഗോചരോതി നിപ്പഞ്ഞാനം വിസയഭൂതോ, നിപ്പഞ്ഞോ വാ ഗോചരോ ആഹാരോ ഇന്ധനം ഏതസ്സാതി ദുമ്മേധഗോചരോ. ദുക്ഖമേസിനോതി ദുക്ഖം ഇച്ഛന്താ. സദത്ഥന്തി അത്തനോ അത്ഥം വുഡ്ഢിം. പരക്കരേതി അപനേയ്യ വിനാസേയ്യ. സഭീമസേനോതി സോ ഭീമായ ഭയജനനിയാ മഹതിയാ കിലേസസേനായ സമന്നാഗതോ. പമദ്ദീതി ബലവഭാവേന സത്തേ പമദ്ദനസീലോ. ന മേ അമുച്ചഥാതി മമ സന്തികാ മോക്ഖം ന ലഭി, അബ്ഭന്തരേ ഏവ ദമിതോ, നിബ്ബിസേവനോ കതോതി അത്ഥോ. ഖീരം വിയ വാ മുഹുത്തം ദധിഭാവേന ചിത്തേന പതിട്ഠഹിത്ഥാതിപി അത്ഥോ.

മന്ഥമാനസ്മിന്തി അരണിസഹിതേ മഥിയമാനേ. ‘‘മഥമാനസ്മി’’ന്തിപി പാഠോ. യസ്മാതി യതോ കട്ഠാ. ഗിനീതി അഗ്ഗി. ബാലസ്സ അവിജാനതോതി ബാലസ്സ അജാനന്തസ്സ. സാരമ്ഭാ ജായതേതി കരണുത്തരിയകരണലക്ഖണാ സാരമ്ഭാ അരണിമന്ഥനതോ വിയ പാവകോ കോധോ ജായതേ. സപി തേനേവാതി സോപി ബാലോ തേനേവ കോധേന കട്ഠം വിയ അഗ്ഗിനാ ഡയ്ഹതി. അനിന്ധോ ധൂമകേതൂവാതി അനിന്ധനോ അഗ്ഗി വിയ. തസ്സാതി തസ്സ അധിവാസനഖന്തിയാ സമന്നാഗതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സുക്കപക്ഖേ ചന്ദോ വിയ ലദ്ധോ, യസോ അപരാപരം ആപൂരതീതി.

രാജാ മഹാസത്തസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ മഹാപുരിസം പരിബ്ബാജികമ്പി രാജഗേഹതോ ആഗതം ഖമാപേത്വാ ‘‘തുമ്ഹേ പബ്ബജ്ജാസുഖം അനുഭവന്താ ഇധേവ ഉയ്യാനേ വസഥ, അഹം വോ ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ വന്ദിത്വാ പക്കാമി. തേ ഉഭോപി തത്ഥേവ വസിംസു. അപരഭാഗേ പരിബ്ബാജികാ കാലമകാസി. ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തം പവിസിത്വാ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകപരായനോ അഹോസി.

തദാ പരിബ്ബാജികാ രാഹുലമാതാ അഹോസി, രാജാ ആനന്ദത്ഥേരോ, ബോധിപരിബ്ബാജകോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി യഥാരഹം സേസപാരമിയോ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം മഹന്തഞ്ച ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹാഭിനിക്ഖമനസദിസം ഗേഹതോ നിക്ഖമനം, തഥാ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതസ്സ ബഹുജനസമ്മതസ്സ സതോ പരമപ്പിച്ഛതായ കുലേസു ച ഗണേസു ച അലഗ്ഗതാ, അച്ചന്തമേവ ലാഭസക്കാരജിഗുച്ഛായ പവിവേകാഭിരതി, അതിസയവതീ ച അഭിസല്ലേഖവുത്തി, തഥാരൂപായ സീലവതിയാ കല്യാണധമ്മായ പരിബ്ബാജികായ അനനുഞ്ഞാതാ അത്തനോ പുരതോ ബലക്കാരേന പരാമസിയമാനായ സീലപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വികാരാനാപത്തി, കതാപരാധേ ച തസ്മിം രാജിനി ഉപഗതേ ഹിതചിത്തതം മേത്തചിത്തതം ഉപട്ഠപേത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികേഹി സമനുസാസനന്തി ഏവമാദയോ ഇധ മഹാപുരിസസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാ. തേനേതം വുച്ചതി ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

ചൂളബോധിചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. മഹിംസരാജചരിയാവണ്ണനാ

൩൭. പഞ്ചമേ മഹിംസോ പവനചാരകോതി മഹാവനചാരീ വനമഹിംസോ യദാ ഹോമീതി യോജനാ. പവഡ്ഢകായോതി വയസമ്പത്തിയാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനഞ്ച ഥൂലഭാവേന അഭിവഡ്ഢകായോ. ബലവാതി മഹാബലോ ഥാമസമ്പന്നോ. മഹന്തോതി വിപുലസരീരോ. ഹത്ഥികലഭപ്പമാണോ കിര തദാ ബോധിസത്തസ്സ കായോ ഹോതി. ഭീമദസ്സനോതി മഹാസരീരതായ വനമഹിംസജാതിതായ ച സീലം അജാനന്താനം ഭയം ജനനതോ ഭയാനകദസ്സനോ.

൩൮. പബ്ഭാരേതി ഓലമ്ബകസിലാകുച്ഛിയം. ദകാസയേതി ജലാസയസമീപേ. ഹോതേത്ഥ ഠാനന്തി ഏത്ഥ മഹാവനേ യോ കോചി പദേസോ വനമഹിംസാനം തിട്ഠനട്ഠാനം ഹോതി. തഹിം തഹിന്തി തത്ഥ തത്ഥ.

൩൯. വിചരന്തോതി വിഹാരഫാസുകം വീമംസിതും വിചരന്തോ. ഠാനം അദ്ദസ ഭദ്ദകന്തി ഏവം വിചരന്തോ തസ്മിം മഹാരഞ്ഞേ ഭദ്ദകം മയ്ഹം ഫാസുകം രുക്ഖമൂലട്ഠാനം അദ്ദക്ഖിം. ദിസ്വാ ച തം ഠാനം ഉപഗന്ത്വാന, തിട്ഠാമി ച സയാമി ച ഗോചരം ഗഹേത്വാ ദിവാ തം രുക്ഖമൂലട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഠാനസയനേഹി വീതിനാമേമീതി ദസ്സേതി.

൪൦. തദാ കിര ബോധിസത്തോ ഹിമവന്തപ്പദേസേ മഹിംസയോനിയം നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ ഥാമസമ്പന്നോ മഹാസരീരോ ഹത്ഥികലഭപ്പമാണോ പബ്ബതപാദപബ്ഭാരഗിരിദുഗ്ഗവനഘടാദീസു വിചരന്തോ ഏകം ഫാസുകം മഹാരുക്ഖമൂലം ദിസ്വാ ഗോചരം ഗഹേത്വാ ദിവാ തത്ഥ വസതി. അഥേകോ ലോലമക്കടോ രുക്ഖാ ഓതരിത്വാ മഹാസത്തസ്സ പിട്ഠിം അഭിരുഹിത്വാ ഉച്ചാരപസ്സാവം കത്വാ സിങ്ഗേസു ഗണ്ഹിത്വാ ഓലമ്ബന്തോ നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ദോലായന്തോ കീളി. ബോധിസത്തോ ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയസമ്പദായ തം തസ്സ അനാചാരം ന മനസാകാസി. മക്കടോ പുനപ്പുനം തഥേവ കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘അഥേത്ഥ കപി മാഗന്ത്വാ’’തിആദി.

തത്ഥ കപി മാഗന്ത്വാതി കപി ആഗന്ത്വാ, മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. പാപോതി ലാമകോ. അനരിയോതി അനയേ ഇരിയനേന അയേ ച ന ഇരിയനേന അനരിയോ, നിഹീനാചാരോതി അത്ഥോ. ലഹൂതി ലോലോ. ഖന്ധേതി ഖന്ധപ്പദേസേ. മുത്തേതീതി പസ്സാവം കരോതി. ഓഹദേതീതി കരീസം ഓസ്സജ്ജതി. തന്തി തം മം, തദാ മഹിംസഭൂതം മം.

൪൧. സകിമ്പി ദിവസന്തി ഏകദിവസമ്പി ദൂസേതി മം സബ്ബകാലമ്പി. തേനാഹ ‘‘ദൂസേതി മം സബ്ബകാല’’ന്തി. ന കേവലഞ്ച ദുതിയതതിയചതുത്ഥദിവസമത്തം, അഥ ഖോ സബ്ബകാലമ്പി മം പസ്സാവാദീഹി ദൂസേതി. യദാ യദാ മുത്താദീനി കാതുകാമോ, തദാ തദാ മയ്ഹമേവ ഉപരി കരോതീതി ദസ്സേതി. ഉപദ്ദുതോതി ബാധിതോ, തേന സിങ്ഗേസു ഓലമ്ബനാദിനാ മുത്താദിഅസുചിമക്ഖണേന തസ്സ ച അപഹരണത്ഥം അനേകവാരം സിങ്ഗകോടീഹി വാലഗ്ഗേന ച അനേകവാരം കദ്ദമപംസുമിസ്സകം ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ ധോവനേന ച നിപ്പീളിതോ ഹോമീതി അത്ഥോ.

൪൨. യക്ഖോതി തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ. മം ഇദമബ്രവീതി രുക്ഖക്ഖന്ധേ ഠത്വാ ‘‘മഹിംസരാജ, കസ്മാ ഇമസ്സ ദുട്ഠമക്കടസ്സ അവമാനം സഹസീ’’തി ഇമമത്ഥം പകാസേന്തോ നാസേഹേതം ഛവം പാപം , സിങ്ഗേഹി ച ഖുരേഹി ചാതി ഇദം വചനം മം അഭാസി.

൪൩. ഏവം വുത്തേ തദാ യക്ഖേതി തദാ തസ്മിം കാലേ തസ്മിം യക്ഖേ ഏവം വുത്തേ സതി. അഹം തം ഇദമബ്രവിന്തി അഹം തം യക്ഖം ഇദം ഇദാനി വക്ഖമാനം അബ്രവിം അഭാസിം. കുണപേനാതി കിലേസാസുചിപഗ്ഘരണേന സുചിജാതികാനം സാധൂനം പരമജിഗുച്ഛനീയതായ അതിദുഗ്ഗന്ധവായനേന ച കുണപസദിസതായ കുണപേന. പാപേനാതി പാണാതിപാതപാപേന. അനരിയേനാതി അനരിയാനം അസാധൂനം മാഗവികനേസാദാദീനം ഹീനപുരിസാനം ധമ്മത്താ അനരിയേന, കിം കേന കാരണേന, ത്വം ദേവതേ മം മക്ഖേസി, അയുത്തം തയാ വുത്തം മം പാപേ നിയോജേന്തിയാതി ദസ്സേതി.

൪൪. ഇദാനി തസ്മിം പാപധമ്മേ ആദീനവം പകാസേന്തോ ‘‘യദിഹ’’ന്തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ഭദ്ദേ ദേവതേ, അഹം തസ്സ യദി കുജ്ഝേയ്യം, തതോപി ലാമകതരോ ഭവേയ്യം. യേന ഹി അധമ്മചരണേന സോ ബാലമക്കടോ നിഹീനോ നാമ ജാതോ, സചേ പനാഹം തതോപി ബലവതരം പാപധമ്മം ചരേയ്യം, നനു തേന തതോ പാപതരോ ഭവേയ്യം, അട്ഠാനഞ്ചേതം യദിഹം ഇധലോകപരലോകം തദുത്തരി ച ജാനിത്വാ ഠിതോ ഏകന്തേനേവ പരഹിതായ പടിപന്നോ ഏവരൂപം പാപധമ്മം ചരേയ്യന്തി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – സീലഞ്ച മേ പഭിജ്ജേയ്യാതി അഹഞ്ചേവ ഖോ പന ഏവരൂപം പാപം കരേയ്യം, മയ്ഹം സീലപാരമീ ഖണ്ഡിതാ സിയാ. വിഞ്ഞൂ ച ഗരഹേയ്യു മന്തി പണ്ഡിതാ ച ദേവമനുസ്സാ മം ഗരഹേയ്യും ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അയം ബോധിസത്തോ ബോധിപരിയേസനം ചരമാനോ ഏവരൂപം പാപം അകാസീ’’തി.