൨. ഭൂരിദത്തചരിയാവണ്ണനാ

൧൧. ദുതിയേ ഭൂരിദത്തോതി ഭൂരിസമദത്തോ. ദത്തോതി ഹി തദാ ബോധിസത്തസ്സ മാതാപിതൂഹി കതം നാമം. യസ്മാ പനേസോ നാഗഭവനേ വിരൂപക്ഖമഹാരാജഭവനേ താവതിംസഭവനേ ച ഉപ്പന്നേ പഞ്ഹേ സമ്മദേവ വിനിച്ഛിനാതി, ഏകദിവസഞ്ച വിരൂപക്ഖമഹാരാജേ നാഗപരിസായ സദ്ധിം തിദസപുരം ഗന്ത്വാ സക്കം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ ദേവാനമന്തരേ പഞ്ഹോ സമുട്ഠാസി. തം കോചി കഥേതും നാസക്ഖി. സക്കേന പന അനുഞ്ഞാതോ പല്ലങ്കവരഗതോ ഹുത്വാ മഹാസത്തോവ കഥേസി. അഥ നം ദേവരാജാ ദിബ്ബഗന്ധപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ ‘‘ദത്ത, ത്വം പഥവിസമായ വിപുലായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ ഇതോ പട്ഠായ ഭൂരിദത്തോ നാമാ’’തി ആഹ. ഭൂരീതി ഹി പഥവിയാ നാമം, തസ്മാ ഭൂരിസമതായ ഭൂതേ അത്ഥേ രമതീതി ച ഭൂരിസങ്ഖാതായ മഹതിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതത്താ മഹാസത്തോ ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ. മഹതിയാ പന നാഗിദ്ധിയാ സമന്നാഗതത്താ മഹിദ്ധികോ ചാതി.

അതീതേ ഹി ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ പിതരാ രട്ഠതോ പബ്ബാജിതോ വനേ വസന്തോ അഞ്ഞതരായ നാഗമാണവികായ സംവാസം കപ്പേസി. തേസം സംവാസമന്വായ ദ്വേ ദാരകാ ജായിംസു – പുത്തോ ച ധീതാ ച. പുത്തസ്സ ‘‘സാഗരബ്രഹ്മദത്തോ’’തി നാമം കരിംസു ധീതായ ‘‘സമുദ്ദജാ’’തി. സോ അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ രജ്ജം കാരേസി. അഥ ധതരട്ഠോ നാമ നാഗരാജാ പഞ്ചയോജനസതികേ നാഗഭവനേ നാഗരജ്ജം കാരേന്തോ തം അഭൂതവാദികേന ചിത്തചൂളേന നാമ കച്ഛപേന ‘‘ബാരാണസിരാജാ അത്തനോ ധീതരം തുയ്ഹം ദാതുകാമോ, സാ ഖോ പന രാജധീതാ സമുദ്ദജാ നാമ അഭിരൂപാ ദസ്സനീയാ പാസാദികാ ചാ’’തി കഥിതം സുത്വാ ധതരട്ഠോ ചത്താരോ നാഗമാണവകേ പേസേത്വാ തം ദാതും അനിച്ഛന്തം നാഗവിഭിംസികായ ഭിംസാപേത്വാ ‘‘ദമ്മീ’’തി വുത്തേ മഹന്തം പണ്ണാകാരം പേസേത്വാ മഹതിയാ നാഗിദ്ധിയാ മഹന്തേന പരിവാരേന തസ്സ ധീതരം നാഗഭവനം നേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി.

സാ അപരഭാഗേ ധതരട്ഠം പടിച്ച സുദസ്സനോ, ദത്തോ, സുഭോഗോ, അരിട്ഠോതി ചത്താരോ പുത്തേ പടിലഭി. തേസു ദത്തോ ബോധിസത്തോ, സോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സക്കേന തുട്ഠചിത്തേന ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’തി ഗഹിതനാമത്താ ‘‘ഭൂരിദത്തോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. അഥ നേസം പിതാ യോജനസതികം യോജനസതികം രജ്ജം ഭാജേത്വാ അദാസി. മഹന്തോ യസോ അഹോസി. സോളസസോളസനാഗകഞ്ഞാസഹസ്സാനി പരിവാരയിംസു. പിതുപി ഏകയോജനസതമേവ രജ്ജം അഹോസി. തയോ പുത്താ മാസേ മാസേ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ആഗച്ഛന്തി, ബോധിസത്തോ പന അന്വദ്ധമാസം ആഗച്ഛതി.

സോ ഏകദിവസം വിരൂപക്ഖമഹാരാജേന സദ്ധിം സക്കസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗതോ വേജയന്തപാസാദം സുധമ്മദേവസഭം പാരിച്ഛത്തകകോവിളാരം പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ദേവച്ഛരാപരിവാരം അതിമനോഹരം സക്കസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകമത്തമ്പി നാഗത്തഭാവേ ഠിതസ്സ ദുല്ലഭം, കുതോ സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി നാഗത്തഭാവം ജിഗുച്ഛിത്വാ ‘‘നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥവാസം വസിത്വാ സീലമേവ പഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമി, തം ബോധിപരിപാചനം ഹോതി, ഇമസ്മിം ദേവലോകേ ഉപ്പത്തികാരണം ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ നാഗഭവനം ഗന്ത്വാ മാതാപിതരോ ആഹ – ‘‘അമ്മതാതാ, അഹം ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി. തേഹി ‘‘ഇധേവ ഉപോസഥം ഉപവസാഹി, ബഹിഗതാനം നാഗാനം മഹന്തം ഭയ’’ന്തി വുത്തേ ഏകവാരം തഥാ കത്വാ നാഗകഞ്ഞാഹി ഉപദ്ദുതോ പുനവാരേ മാതാപിതൂനം അനാരോചേത്വാ അത്തനോ ഭരിയം ആമന്തേത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ, അഹം മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ യമുനാതീരേ മഹാനിഗ്രോധരുക്ഖോ അത്ഥി തസ്സ അവിദൂരേ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം അധിട്ഠായ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘ഉപോസഥകമ്മം കരിസ്സാമീ’’തി നാഗഭവനതോ നിക്ഖമിത്വാ തഥാ കരോതി. തേന വുത്തം ‘‘വിരൂപക്ഖേന മഹാരഞ്ഞാ, ദേവലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തിആദി.

തത്ഥ വിരൂപക്ഖേന മഹാരഞ്ഞാതി വിരൂപക്ഖേന നാമ നാഗാധിപതിമഹാരാജേന. ദേവലോകന്തി താവതിംസദേവലോകം. അഗഞ്ഛഹന്തി അഗഞ്ഛിം, ഉപസങ്കമിം അഹം.

൧൨. തത്ഥാതി തസ്മിം ദേവലോകേ. പസ്സിം ത്വാഹന്തി അദ്ദക്ഖിം അഹം തു-സദ്ദോ നിപാതമത്തോ. ഏകന്തം സുഖസമപ്പിതേതി ഏകന്തം അച്ചന്തമേവ സുഖേന സമങ്ഗീഭൂതേ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഛ ഫസ്സായതനികാ നാമ സഗ്ഗാ. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ന സുകരം അക്ഖാനേന പാപുണിതും യാവ സുഖാ സഗ്ഗാ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൫) ച. തംസഗ്ഗഗമനത്ഥായാതി തസ്മിം സഗ്ഗസ്മിം ഉപ്പത്തിവസേന ഗമനത്ഥായ. സീലബ്ബതന്തി സീലസങ്ഖാതം വതം. അഥ വാ സീലബ്ബതന്തി ഉപോസഥസീലഞ്ചേവ ‘‘മമ ചമ്മം ചമ്മത്ഥികാ ഹരന്തൂ’’തിആദിനാ അത്തനോ സരീരാവയവപരിച്ചാഗസമാദിയനസങ്ഖാതം വതഞ്ച.

൧൩. സരീരകിച്ചന്തി മുഖധോവനാദിസരീരപടിജഗ്ഗനം. ഭുത്വാ യാപനമത്തകന്തി ഇന്ദ്രിയാനി നിബ്ബിസേവനാനി കാതും സരീരട്ഠിതിമത്തകം ആഹാരം ആഹരിത്വാ. ചതുരോ അങ്ഗേതി ചത്താരി അങ്ഗാനി. അധിട്ഠായാതി അധിട്ഠഹിത്വാ. സേമീതി സയാമി.

൧൪. ഛവിയാതിആദി തേസം ചതുന്നം അങ്ഗാനം ദസ്സനം. തത്ഥ ച ഛവിചമ്മാനം വിസ്സജ്ജനം ഏകം അങ്ഗം, സേസാനി ഏകേകമേവ, മംസഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ രുധിരമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏതേനാതി ഏതേഹി. ഹരാതു സോതി യസ്സ ഏതേഹി ഛവിആദീഹി കരണീയം അത്ഥി, തസ്സ മയാ ദിന്നമേവേതം. സബ്ബം സോ ഹരതൂതി അത്തനോ അത്തഭാവേ അനപേക്ഖപവാരണം പവാരേതി.

ഏവം മഹാസത്തസ്സ ഇമിനാ നിയാമേനേവ അന്വദ്ധമാസം ഉപോസഥകമ്മം കരോന്തസ്സ ദീഘോ അദ്ധാ വീതിവത്തോ. ഏവം ഗച്ഛന്തേ കാലേ ഏകദിവസം അഞ്ഞതരോ നേസാദബ്രാഹ്മണോ സോമദത്തേന നാമ അത്തനോ പുത്തേന സഹ തം ഠാനം പത്വാ അരുണുഗ്ഗമനസമയേ നാഗകഞ്ഞാഹി പരിവാരിയമാനം മഹാസത്തം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. താവദേവ നാഗകഞ്ഞായോ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതാ. ബ്രാഹ്മണോ മഹാസത്തം പുച്ഛി – ‘‘കോ നു ഖോ ത്വം, മാരിസ, ദേവോ വാ യക്ഖോ വാ നാഗോ വാ’’തി? ബോധിസത്തോ യഥാഭൂതം അത്താനം ആവി കത്വാ സചായം ഇതോ ഗച്ഛേയ്യ, ഇധ മേ വാസം മഹാജനസ്സ പാകടം കരേയ്യ, തേന മേ ഉപോസഥവാസസ്സ അന്തരായോപി സിയാ. യംനൂനാഹം ഇതോ ഇമം നാഗഭവനം നേത്വാ മഹതിയാ സമ്പത്തിയാ യോജേയ്യം. ഏവായം തത്ഥേവ അഭിരമിസ്സതി, തേന മേ ഉപോസഥകമ്മം അദ്ധനിയം സിയാതി. അഥ നം ആഹ – ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മഹന്തം തേ യസം ദസ്സാമി, രമണീയം നാഗഭവനം, ഏഹി തത്ഥ ഗച്ഛാമാ’’തി. സാമി, പുത്തോ മേ അത്ഥി, തസ്മിം ആഗച്ഛന്തേ ആഗമിസ്സാമീതി. ഗച്ഛ, ബ്രാഹ്മണ, പുത്തം ആനേഹീതി. ബ്രാഹ്മണോ ഗന്ത്വാ പുത്തസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തം ആനേസി. മഹാസത്തോ തേ ഉഭോപി ആദായ അത്തനോ ആനുഭാവേന നാഗഭവനം ആനേസി. തേസം തത്ഥ ദിബ്ബോ അത്തഭാവോ പാതുഭവി. അഥ തേസം മഹാസത്തോ ദിബ്ബസമ്പത്തിം ദത്വാ ചത്താരി ചത്താരി നാഗകഞ്ഞാസതാനി അദാസി. തേ മഹതിം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു.

ബോധിസത്തോപി അപ്പമത്തോ ഉപോസഥകമ്മം കരോതി. അന്വദ്ധമാസം മാതാപിതൂനം ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ തതോ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ആരോഗ്യം പുച്ഛിത്വാ ‘‘യേന തേ അത്ഥോ, തം വദേയ്യാസീ’’തി ആപുച്ഛിത്വാ ‘‘അനുക്കണ്ഠമാനോ അഭിരമാ’’തി വത്വാ സോമദത്തേനപി സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കത്വാ അത്തനോ നിവേസനം ഗച്ഛതി. ബ്രാഹ്മണോ സംവച്ഛരം തത്ഥ വസിത്വാ മന്ദപുഞ്ഞതായ ഉക്കണ്ഠിത്വാ അനിച്ഛമാനമ്പി പുത്തം ഗഹേത്വാ ബോധിസത്തം ആപുച്ഛിത്വാ തേന ദീയമാനം ബഹും ധനം സബ്ബകാമദദം മണിരതനമ്പി അലക്ഖികതായ അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘മനുസ്സലോകം ഗന്ത്വാ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ നാഗമാണവകേ ആണാപേത്വാ തം സപുത്തകം മനുസ്സലോകം പാപേസി. തേ ഉഭോപി ദിബ്ബാഭരണാനി ദിബ്ബവത്ഥാനി ച ഓമുഞ്ചിത്വാ ന്ഹായിതും ഏകം പോക്ഖരണിം ഓതരിംസു, തസ്മിം ഖണേ താനി അന്തരധായിത്വാ നാഗഭവനമേവ അഗമംസു. അഥ പഠമനിവത്ഥകാസാവപിലോതികാവ സരീരേ പടിമുഞ്ചി, ധനുസരസത്തിയോ ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ മിഗേ വധിത്വാ പുരിമനിയാമേനേവ ജീവികം കപ്പേസും.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ താപസോ സുപണ്ണരാജതോ ലദ്ധം അലമ്പായനമന്തം തസ്സ അനുച്ഛവികാനി ഓസധാനി മന്തൂപചാരഞ്ച അത്താനം ഉപട്ഠഹന്തസ്സ അഞ്ഞതരസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അദാസി. സോ ‘‘ലദ്ധോ മേ ജീവികൂപായോ’’തി കതിപാഹം വസിത്വാ താപസം ആപുച്ഛിത്വാ പക്കമന്തോ അനുപുബ്ബേന യമുനാതീരം പത്വാ തം മന്തം സജ്ഝായന്തോ മഹാമഗ്ഗേന ഗച്ഛതി. തദാ ബോധിസത്തസ്സ ഭവനതോ തസ്സ പരിചാരികാ നാഗമാണവികാ തം സബ്ബകാമദദം മണിരതനം ആദായ യമുനാതീരേ വാലുകാരാസിമത്ഥകേ ഠപേത്വാ തസ്സോഭാസേന രത്തിയം കീളിത്വാ അരുണുഗ്ഗമനേ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ മന്തസദ്ദം സുത്വാ ‘‘സുപണ്ണോ’’തി സഞ്ഞായ ഭയതജ്ജിതാ മണിരതനം അഗ്ഗഹേത്വാ പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ നാഗഭവനം അഗമംസു.

ബ്രാഹ്മണോ തം മണിരതനം ആദായ പായാസി. തസ്മിം ഖണേ സോ നേസാദബ്രാഹ്മണോ പുത്തേന സദ്ധിം മിഗവധായ അരഞ്ഞം ഗച്ഛന്തോ തസ്സ ഹത്ഥേ തം മണിരതനം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം ഭൂരിദത്തസ്സ സബ്ബകാമദദം മണിരതന’’ന്തി സഞ്ജാനിത്വാ തം ഗണ്ഹിതുകാമോ തേന സദ്ധിം അല്ലാപസല്ലാപം കത്വാ മന്തവാദിഭാവം ജാനിത്വാ ഏവമാഹ – ‘‘സചേ മേ ത്വം ഇമം മണിരതനം ദസ്സസി, ഏവാഹം തേ മഹാനുഭാവം നാഗം ദസ്സേസ്സാമി, യം ത്വം ഗഹേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ ചരന്തോ ബഹുധനം ലച്ഛസീ’’തി. ‘‘തേന ഹി ദസ്സേത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ തം ആദായ ബോധിസത്തം ഉപോസഥകരണട്ഠാനേ വമ്മികമത്ഥകേ ഭോഗേ ആഭുജിത്വാ നിപന്നം അവിദൂരേ ഠിതോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ദസ്സേസി.

മഹാസത്തോ തം നേസാദം ദിസ്വാ ‘‘അയം ഉപോസഥസ്സ മേ അന്തരായം കരേയ്യാതി നാഗഭവനം നേത്വാ മഹാസമ്പത്തിയം പതിട്ഠാപിതോപി ന ഇച്ഛി. തതോ അപക്കമിത്വാ സയം ഗന്തുകാമോ മയാ ദീയമാനമ്പി മണിരതനം ഗണ്ഹിതും ന ഇച്ഛി. ഇദാനി പന അഹിഗുണ്ഡികം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛതി. സചാഹം ഇമസ്സ മിത്തദുബ്ഭിനോ കുജ്ഝേയ്യം, സീലം മേ ഖണ്ഡം ഭവിസ്സതി. മയാ ഖോ പന പഠമംയേവ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ അധിട്ഠിതോ, സോ യഥാധിട്ഠിതോവ ഹോതു. അലമ്പായനോ മം ഛിന്ദതു വാ മാ വാ, നേവസ്സ കുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ അക്ഖീനി നിമ്മീലേത്വാ അധിട്ഠാനപാരമിം പുരേചാരികം കത്വാ ഭോഗന്തരേ സീസം പക്ഖിപിത്വാ നിച്ചലോവ ഹുത്വാ നിപജ്ജി. നേസാദബ്രാഹ്മണോപി ‘‘ഭോ അലമ്പായന, ഇമം നാഗം ഗണ്ഹ, മണിം മേ ദേഹീ’’തി ആഹ. അലമ്പായനോ നാഗം ദിസ്വാ തുട്ഠോ മണിം കിസ്മിഞ്ചി അഗണേത്വാ ‘‘ഗണ്ഹ, ബ്രാഹ്മണാ’’തി ഹത്ഥേ ഖിപി. സോ തസ്സ ഹത്ഥതോ ഭസ്സിത്വാ പഥവിയം പതിതമത്തോവ പഥവിം പവിസിത്വാ നാഗഭവനമേവ ഗതോ. നേസാദബ്രാഹ്മണോ മണിരതനതോ ഭൂരിദത്തേന സദ്ധിം മിത്തഭാവതോ ച പരിഹായിത്വാ നിപ്പച്ചയോവ പക്കന്തോ.

൧൫. അലമ്പായനോപി മഹാനുഭാവേഹി ഓസധേഹി അത്തനോ സരീരം മക്ഖേത്വാ ഥോകം ഖാദിത്വാ ഖേളം അത്തനോ കായസ്മിം പരിഭാവേത്വാ ദിബ്ബമന്തം ജപ്പന്തോ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ സീസേ ദള്ഹം ഗണ്ഹന്തോ മുഖമസ്സ വിവരിത്വാ ഓസധം ഖാദിത്വാ മുഖേ സഹഖേളം ഓസിഞ്ചി. സുചിജാതികോ മഹാസത്തോ സീലഭേദഭയേന അകുജ്ഝിത്വാ അക്ഖീനി ന ഉമ്മീലേസി. അഥ നം ഓസധമന്തബലേന നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ സീസം കത്വാ സഞ്ചാലേത്വാ ഗഹിതഗോചരം ഛഡ്ഡാപേത്വാ ഭൂമിയം ദീഘസോ നിപജ്ജാപേത്വാ മസൂരകം മദ്ദന്തോ വിയ ഹത്ഥേഹി പരിമദ്ദി. അട്ഠീനി ചുണ്ണിയമാനാനി വിയ അഹേസും.

പുന നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ദുസ്സം പോഥേന്തോ വിയ പോഥേസി. മഹാസത്തോ ഏവരൂപം ദുക്ഖം അനുഭോന്തോപി നേവ കുജ്ഝിത്ഥ. അഞ്ഞദത്ഥു അത്തനോ സീലമേവ ആവജ്ജേസി. ഇതി സോ മഹാസത്തം ദുബ്ബലം കത്വാ വല്ലീഹി പേളം സജ്ജേത്വാ മഹാസത്തം തത്ഥ പക്ഖിപി. സരീരം പനസ്സ മഹന്തം തത്ഥ ന പവിസതി. അഥ നം പണ്ഹിയാ കോട്ടേന്തോ പവേസേത്വാ പേളം ആദായ ഏകം ഗാമം ഗന്ത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഓതാരേത്വാ ‘‘നാഗസ്സ നച്ചം ദട്ഠുകാമാ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി സദ്ദമകാസി. സകലഗാമവാസിനോ സന്നിപതിംസു. തസ്മിം ഖണേ അലമ്പായനോ ‘‘നിക്ഖമ മഹാനാഗാ’’തി ആഹ. മഹാസത്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അജ്ജ മയാ പരിസം തോസേന്തേന കീളിതും വട്ടതി, ഏവം അലമ്പായനോ ബഹുധനം ലഭിത്വാ തുട്ഠോ മം വിസ്സജ്ജേസ്സതി, യം യം ഏസ മം കാരേതി, തം തം കരിസ്സാമീ’’തി.

അഥ നം സോ പേളതോ നിക്ഖമന്തം ‘‘മഹാ ഹോഹീ’’തി ആഹ, സോ മഹാ അഹോസി. ‘‘ഖുദ്ദകോ വട്ടോ വിഫണോ ഏകഫണോ ദ്വിഫണോ യാവ സഹസ്സഫണോ ഉച്ചോ നീചോ ദിസ്സമാനകായോ അദിസ്സമാനകായോ ദിസ്സമാനഉപഡ്ഢകായോ നീലോ പീതോ ലോഹിതോ ഓദാതോ മഞ്ജിട്ഠോ ഹോഹി, ധൂമം വിസ്സജ്ജേഹി, ജാലസിഖം ഉദകഞ്ച വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി വുത്തേ തേന വുത്തം തം തം ആകാരം നിമ്മിനിത്വാ നച്ചം ദസ്സേസി. തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ അച്ഛരിയബ്ഭുതചിത്തജാതാ ബഹും ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണവത്ഥാലങ്കാരാദിം അദംസു. ഇതി തസ്മിം ഗാമേ സതസഹസ്സമത്തം ലഭി. സോ കിഞ്ചാപി മഹാസത്തം ഗണ്ഹന്തോ ‘‘സഹസ്സം ലഭിത്വാ തം വിസ്സജ്ജേസ്സാമീ’’തി ആഹ. തം പന ധനം ലഭിത്വാ ‘‘ഗാമകേപി താവ മയാ ഏത്തകം ധനം ലദ്ധം, നഗരേ കിര ബഹുധനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ധനലോഭേന ന മുഞ്ചി.

സോ തസ്മിം ഗാമേ കുടുമ്ബം സണ്ഠപേത്വാ രതനമയം പേളം കാരേത്വാ തത്ഥ മഹാസത്തം പക്ഖിപിത്വാ സുഖയാനകം ആരുയ്ഹ മഹന്തേന പരിവാരേന ഗാമനിഗമരാജധാനീസു തം കീളാപേത്വാ ബാരാണസിം പാപുണി, നാഗരാജസ്സ മധുലാജം ദേതി, അബദ്ധസത്തുഞ്ച ദേതി. സോ ഗോചരം ന ഗണ്ഹി അവിസ്സജ്ജനഭയേന. ഗോചരം അഗണ്ഹന്തമ്പി ച നം ചത്താരോ നഗരദ്വാരേ ആദിം കത്വാ തത്ഥ തത്ഥ മാസമത്തം കീളാപേസി. തേന വുത്തം ‘‘സംസിതോ അകതഞ്ഞുനാ’’തിആദി.

തത്ഥ സംസിതോതി ഏസോ നാഗോ അമുകസ്സ നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സമീപേ വമ്മികമത്ഥകേ സയിതോതി ഏവം ഠാനം ദസ്സേത്വാ കഥിതോ. അകതഞ്ഞുനാതി അത്തനാ കതം ഉപകാരം അജാനന്തേന മിത്തദുബ്ഭിനാ നേസാദബ്രാഹ്മണേനാതി അധിപ്പായോ. അലമ്പായനോതി അലമ്പായനവിജ്ജാപരിജപ്പനേന ‘‘അലമ്പായനോ’’തി ഏവം ലദ്ധനാമോ അഹിതുണ്ഡികബ്രാഹ്മണോ. മമഗ്ഗഹീതി മം അഗ്ഗഹേസി. കീളേതി മം തഹിം തഹിന്തി തത്ഥ തത്ഥ ഗാമനിഗമരാജധാനീസു അത്തനോ ജീവികത്ഥം മം കീളാപേതി.

൧൭. തിണതോപി ലഹുകോ മമാതി അത്തനോ ജീവിതപരിച്ചാഗോ തിണസലാകപരിച്ചാഗതോപി ലഹുകോ ഹുത്വാ മമ ഉപട്ഠാതീതി അത്ഥോ. പഥവീഉപ്പതനം വിയാതി സീലവീതിക്കമോ പന ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലായ മഹാപഥവിയാ പരിവത്തനം വിയ തതോപി തം ഭാരിയതരം ഹുത്വാ മയ്ഹം ഉപട്ഠാതീതി ദസ്സേതി.

൧൮. നിരന്തരം ജാതിസതന്തി മമ ജാതീനം അനേകസതമ്പി അനേകസതാസുപി ജാതീസു നിരന്തരമേവ സീലസ്സ അവീതിക്കമനഹേതു. മമ ജീവിതം ചജേയ്യം ചജിതും സക്കോമി. നേവ സീലം പഭിന്ദേയ്യന്തി സീലം പന സമാദിന്നം ഏകമ്പി നേവ ഭിന്ദേയ്യം ന വിനാസേയ്യം. ചതുദ്ദീപാന ഹേതൂതി ചക്കവത്തിരജ്ജസിരിയാപി കാരണാതി ദസ്സേതി.

൧൯. ഇദാനി യദത്ഥം അത്തനോ ജീവിതമ്പി പരിച്ചജിത്വാ തദാ സീലമേവ രക്ഖിതം, തായ ച സീലരക്ഖായ തഥാ അനത്ഥകാരകേസു നേസാദഅലമ്പായനബ്രാഹ്മണേസു ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ന കതം, തം ദസ്സേതും ‘‘അപി ചാ’’തി ഓസാനഗാഥമാഹ. തം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

ഏവം പന മഹാസത്തേ അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗതേ തസ്സ മാതാ ദുസ്സുപിനം ദിസ്വാ പുത്തഞ്ച തത്ഥ അപസ്സന്തീ സോകാഭിഭൂതാ അഹോസി. അഥസ്സാ ജേട്ഠപുത്തോ സുദസ്സനോ തം പവത്തിം സുത്വാ സുഭോഗം ‘‘ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ പഞ്ചസു മഹാനദീസു സത്തസു മഹാസരേസു ഭൂരിദത്തം ഉപധാരേത്വാ ഏഹീ’’തി പഹിണി. കാണാരിട്ഠം ‘‘ദേവലോകം ഗന്ത്വാ സചേ ദേവതാഹി ധമ്മം സോതുകാമാഹി ഭൂരിദത്തോ തത്ഥ നീതോ, തതോ നം ആനേഹീ’’തി പഹിണി. സയം പന ‘‘മനുസ്സലോകേ ഗവേസിസ്സാമീ’’തി താപസവേസേന നാഗഭവനതോ നിക്ഖമി. അച്ചിമുഖീ നാമസ്സ വേമാതികാ ഭഗിനീ ബോധിസത്തേ അധിമത്തസിനേഹാ തം അനുബന്ധി. തം മണ്ഡൂകച്ഛാപിം കത്വാ ജടന്തരേ പക്ഖിപിത്വാ മഹാസത്തസ്സ ഉപോസഥകരണട്ഠാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബത്ഥ ഗവേസന്തോ അനുക്കമേന ബാരാണസിം പത്വാ രാജദ്വാരം അഗമാസി. തദാ അലമ്പായനോ രാജങ്ഗണേ മഹാജനസ്സ മജ്ഝേ രഞ്ഞോ ഭൂരിദത്തസ്സ കീളം ദസ്സേതും പേളം വിവരിത്വാ ‘‘ഏഹി മഹാനാഗാ’’തി സഞ്ഞമദാസി.

മഹാസത്തോ സീസം നീഹരിത്വാ ഓലോകേന്തോ ജേട്ഠഭാതികം ദിസ്വാ പേളതോ നിക്ഖമ്മ തദഭിമുഖോ പായാസി. മഹാജനോ ഭീതോ പടിക്കമി. സോ ഗന്ത്വാ തം അഭിവാദേത്വാ നിവത്തിത്വാ പേളമേവ പാവിസി. അലമ്പായനോ ‘‘ഇമിനാ അയം താപസോ ദട്ഠോ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘മാ ഭായി, മാ ഭായീ’’തി ആഹ. സുദസ്സനോ ‘‘അയം നാഗോ മയ്ഹം കിം കരിസ്സതി, മയാ സദിസോ അഹിതുണ്ഡികോ നാമ നത്ഥീ’’തി തേന വാദപ്പടിവാദം സമുട്ഠാപേത്വാ ‘‘ത്വം ഇമം നാഗം ഗഹേത്വാ ഗജ്ജസി, അഹം തം ഇമായ മണ്ഡൂകച്ഛാപിയാ ഇച്ഛന്തോ നാസയിസ്സാമീ’’തി ഭഗിനിം പക്കോസിത്വാ ഹത്ഥം പസാരേസി. സാ തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ജടന്തരേ നിപന്നാ തിക്ഖത്തും മണ്ഡൂകവസ്സിതം വസ്സിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അംസകൂടേ നിസീദിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ തസ്സ ഹത്ഥതലേ തീണി വിസബിന്ദൂനി പാതേത്വാ പുന തസ്സ ജടന്തരമേവ പാവിസി.

സുദസ്സനോ വിസബിന്ദും ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇദം ബിന്ദും സചേ പഥവിയം പാതേസ്സതി, ഓസധിതിണവനപ്പതയോ സബ്ബേ നസ്സിസ്സന്തി. സചേ ആകാസേ ഖിപിസ്സതി, സത്തവസ്സാനി ദേവോ ന വസ്സിസ്സതി. സചേ ഉദകേ പാതേസ്സതി, യാവതാ തത്ഥ ഉദകജാതാ പാണാ സബ്ബേ മരേയ്യു’’ന്തി വത്വാ രാജാനം സദ്ദഹാപേതും തയോ ആവാടേ ഖണാപേത്വാ ഏകം നാനാഭേസജ്ജാനം പൂരേസി, ദുതിയം ഗോമയസ്സ, തതിയം ദിബ്ബോസധാനഞ്ചേവ പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ആവാടേ വിസബിന്ദും പക്ഖിപി. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ധൂമായിത്വാ ജാലാ ഉട്ഠഹി. സാ ഗന്ത്വാ ഗോമയാവാടം ഗണ്ഹി. തതോപി ജാലാ ഉട്ഠായ ദിബ്ബോസധപുണ്ണം ഗഹേത്വാ ദിബ്ബോസധാനി ഝാപേത്വാ നിബ്ബായി. അലമ്പായനം തത്ഥ ആവാടസ്സ അവിദൂരേ ഠിതം ഉസുമാ ഫരിത്വാ സരീരച്ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ ഗതാ. സേതകുട്ഠീ അഹോസി. സോ ഭയതജ്ജിതോ ‘‘നാഗരാജാനം വിസ്സജ്ജേമീ’’തി തിക്ഖത്തും വാചം നിച്ഛാരേസി. തം സുത്വാ ബോധിസത്തോ രതനപേളായ നിക്ഖമിത്വാ സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിതം അത്തഭാവം മാപേത്വാ ദേവലീളായ ഠിതോ. സുദസ്സനോ ച അച്ചിമുഖീ ച തഥേവ അട്ഠംസു.

തതോ സുദസ്സനോ അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യഭാവം രഞ്ഞോ ആരോചേസി. തം സുത്വാ രാജാ തേ ആലിങ്ഗിത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ അന്തേപുരം നേത്വാ മഹന്തം സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ ഭൂരിദത്തേന സദ്ധിം പടിസന്ഥാരം കരോന്തോ ‘‘താത, ഏവം മഹാനുഭാവം തം അലമ്പായനോ കഥം ഗണ്ഹീ’’തി പുച്ഛി. സോ സബ്ബം വിത്ഥാരേന കഥേത്വാ ‘‘മഹാരാജ, രഞ്ഞാ നാമ ഇമിനാ നിയാമേന രജ്ജം കാരേതും വട്ടതീ’’തി മാതുലസ്സ ധമ്മം ദേസേസി. അഥ സുദസ്സനോ ‘‘മാതുല, മമ മാതാ ഭൂരിദത്തം അപസ്സന്തീ കിലമതി, ന സക്കാ അമ്ഹേഹി ഇധ പപഞ്ചം കാതു’’ന്തി മാതുലം ആപുച്ഛിത്വാ ഭൂരിദത്തഅച്ചിമുഖീഹി സദ്ധിം നാഗഭവനമേവ ഗതോ.

അഥ തത്ഥ മഹാപുരിസോ ഗിലാനസേയ്യായ നിപന്നോ ഗിലാനപുച്ഛനത്ഥം ആഗതായ മഹതിയാ നാഗപരിസായ വേദേ ച യഞ്ഞേ ച ബ്രാഹ്മണേ ച സമ്ഭാവേത്വാ കാണാരിട്ഠേ കഥേന്തേ തം വാദം ഭിന്ദിത്വാ നാനാനയേഹി ധമ്മം ദേസേത്വാ സീലസമ്പദായ ദിട്ഠിസമ്പദായ ച പതിട്ഠാപേത്വാ യാവജീവം സീലാനി രക്ഖിത്വാ ഉപോസഥകമ്മം കത്വാ ആയുപരിയോസാനേ സഗ്ഗപുരം പൂരേസി.

തദാ മാതാപിതരോ മഹാരാജകുലാനി അഹേസും. നേസാദബ്രാഹ്മണോ ദേവദത്തോ, സോമദത്തോ ആനന്ദോ, അച്ചിമുഖീ ഉപ്പലവണ്ണാ, സുദസ്സനോ സാരിപുത്തോ, സുഭോഗോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, കാണാരിട്ഠോ സുനക്ഖത്തോ, ഭൂരിദത്തോ ലോകനാഥോ.

തസ്സ ഇധാപി സേസപാരമിയോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ നിദ്ധാരേതബ്ബാ. ഇധാപി യോജനസതികേ അത്തനോ നാഗഭവനട്ഠാനേ സോളസഹി നാഗകഞ്ഞാസഹസ്സേഹി ചിത്തരൂപം വിയ പരിചാരിയമാനോ ദേവലോകസമ്പത്തിസദിസേ നാഗലോകിസ്സരിയേ ഠിതോപി ഇസ്സരിയമദം അകത്വാ അന്വദ്ധമാസം മാതാപിതുഉപട്ഠാനം, കുലേ ജേട്ഠാപചായനം, സകലായ നാഗപരിസായ ചാതുമഹാരാജികപരിസായ താവതിംസപരിസായ ച സമുട്ഠിതപഞ്ഹാനം തംതംപരിസമജ്ഝേ കുമുദനാലകലാപം വിയ സുനിസിതസത്ഥേന അത്തനോ പഞ്ഞാസത്ഥേന താവദേവ പച്ഛിന്ദിത്വാ തേസം ചിത്താനുകൂലധമ്മദേസനാ, വുത്തപ്പകാരം ഭോഗസമ്പത്തിം പഹായ അത്തനോ സരീരജീവിതനിരപേക്ഖം ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥാധിട്ഠാനം, തത്ഥ ച പടിഞ്ഞായ വിസംവാദനഭയേന അഹിതുണ്ഡികഹത്ഥഗമനം, തസ്മിഞ്ച മുഖേ വിസമിസ്സഖേളപാതനം നങ്ഗുട്ഠേ ഗഹേത്വാ ആവിഞ്ഛനം കഡ്ഢനം ഭൂമിയം ഘംസനം മദ്ദനം പോഥനന്തി ഏവമാദിം നാനപ്പകാരവിപ്പകാരം കരോന്തേപി ഏവരൂപം മഹാദുക്ഖം അനുഭവതോപി കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനമത്തേന തം ഛാരികം കാതും സമത്ഥസ്സാപി സീലപാരമിം ആവജ്ജിത്വാ സീലഖണ്ഡനഭയേന ഈസകമ്പി ചിത്തസ്സ വികാരാഭാവോ, ധനം ലഭാപേമീതി വാ തസ്സ ചിത്താനുവത്തനം, സുഭോഗേന പുനാനീതസ്സ അകതഞ്ഞുനോ മിത്തദുബ്ഭിസ്സ നേസാദബ്രാഹ്മണസ്സ സീലം അനധിട്ഠഹിത്വാപി അകുജ്ഝനം, കാണാരിട്ഠേന കഥിതം മിച്ഛാവാദം ഭിന്ദിത്വാ അനേകപരിയായേന ധമ്മം ഭാസിത്വാ നാഗപരിസായ സീലേസു സമ്മാദിട്ഠിയഞ്ച പതിട്ഠാപനന്തി ഏവമാദയോ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാ. തേനേതം വുച്ചതി – ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

ഭൂരിദത്തചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.