൧. മാതുപോസകചരിയാവണ്ണനാ

൧. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ കുഞ്ജരോതി ഹത്ഥീ. മാതുപോസകോതി അന്ധായ ജരാജിണ്ണായ മാതുയാ പടിജഗ്ഗനകോ. മഹിയാതി ഭൂമിയം. ഗുണേനാതി സീലഗുണേന, തദാ മമ സദിസോ നത്ഥി.

ബോധിസത്തോ ഹി തദാ ഹിമവന്തപ്പദേസേ ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തി. സോ സബ്ബസേതോ അഭിരൂപോ ലക്ഖണസമ്പന്നോ മഹാഹത്ഥീ അനേകഹത്ഥിസതസഹസ്സപരിവാരോ അഹോസി. മാതാ പനസ്സ അന്ധാ. സോ മധുരഫലാഫലാനി ഹത്ഥീനം ഹത്ഥേസു ദത്വാ മാതു പേസേതി. ഹത്ഥിനോ തസ്സാ അദത്വാ സയം ഖാദന്തി. സോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം പവത്തിം ഞത്വാ ‘‘യൂഥം പഹായ മാതരമേവ പോസേസ്സാമീ’’തി രത്തിഭാഗേ അഞ്ഞേസം ഹത്ഥീനം അജാനന്താനം മാതരം ഗഹേത്വാ ചണ്ഡോരണപബ്ബതപാദം ഗന്ത്വാ ഏകം നളിനിം ഉപനിസ്സായ ഠിതായ പബ്ബതഗുഹായ മാതരം ഠപേത്വാ പോസേസി.

൨-൩. പവനേ ദിസ്വാ വനചരോതി ഏകോ വനചരകോ പുരിസോ തസ്മിം മഹാവനേ വിചരന്തോ മം ദിസ്വാ. രഞ്ഞോ മം പടിവേദയീതി ബാരാണസിരഞ്ഞോ മം ആരോചേസി.

സോ ഹി മഗ്ഗമൂള്ഹോ ദിസം വവത്ഥപേതും അസക്കോന്തോ മഹന്തേന സദ്ദേന പരിദേവി. ബോധിസത്തോപി തസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ‘‘അയം പുരിസോ അനാഥോ, ന ഖോ പനേതം പതിരൂപം, യം ഏസ മയി ഠിതേ ഇധ വിനസ്സേയ്യാ’’തി തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ തം ഭയേന പലായന്തം ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഭോ പുരിസ, നത്ഥി തേ മം നിസ്സായ ഭയം, മാ പലായി, കസ്മാ ത്വം പരിദേവന്തോ വിചരസീ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാമി, അഹം മഗ്ഗമൂള്ഹോ അജ്ജ മേ സത്തമോ ദിവസോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭോ പുരിസ, മാ ഭായി, അഹം തം മനുസ്സപഥേ ഠപേസ്സാമീ’’തി തം അത്തനോ പിട്ഠിയം നിസീദാപേത്വാ അരഞ്ഞതോ നീഹരിത്വാ നിവത്തി. സോപി പാപോ ‘‘നഗരം ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസ്സാമീ’’തി രുക്ഖസഞ്ഞം പബ്ബതസഞ്ഞഞ്ച കരോന്തോവ നിക്ഖമിത്വാ ബാരാണസിം അഗമാസി. തസ്മിം കാലേ രഞ്ഞോ മങ്ഗലഹത്ഥീ മതോ. സോ പുരിസോ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാപുരിസസ്സ അത്തനോ ദിട്ഠഭാവം ആരോചേസി. തേന വുത്തം ‘‘തവാനുച്ഛവോ, മഹാരാജ, ഗജോ വസതി കാനനേ’’തിആദി.

തത്ഥ തവാനുച്ഛവോതി തവ ഓപവയ്ഹം കാതും അനുച്ഛവികോ യുത്തോ. ന തസ്സ പരിക്ഖായത്ഥോതി തസ്സ ഗഹണേ ഗമനുപച്ഛേദനത്ഥം സമന്തതോ ഖണിതബ്ബപരിക്ഖായ വാ കരേണുയാ കണ്ണപുടേന അത്താനം പടിച്ഛാദേത്വാ ഖിത്തപാസരജ്ജുയാ ബന്ധിതബ്ബആളകസങ്ഖാതആലാനേന വാ യത്ഥ പവിട്ഠോ കത്ഥചി ഗന്തും ന സക്കോതി, താദിസവഞ്ചനകാസുയാ വാ അത്ഥോ പയോജനം നത്ഥി. സഹഗഹിതേതി ഗഹണസമകാലം ഏവ. ഏഹിതീതി ആഗമിസ്സതി.

രാജാ ഇമം മഗ്ഗദേസകം കത്വാ അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമിനാ വുത്തം ഹത്ഥിനാഗം ആനേഹീ’’തി ഹത്ഥാചരിയം സഹ പരിവാരേന പേസേസി. സോ തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തം നളിനിം പവിസിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തം പസ്സി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘തസ്സ തം വചനം സുത്വാ, രാജാപി തുട്ഠമാനസോ;

പേസേസി ഹത്ഥിദമകം, ഛേകാചരിയം സുസിക്ഖിതം.

൫. ‘‘ഗന്ത്വാ സോ ഹത്ഥിദമകോ, അദ്ദസ പദുമസ്സരേ;

ഭിസമുളാലം ഉദ്ധരന്തം, യാപനത്ഥായ മാതുയാ’’തി.

തത്ഥ ഛേകാചരിയന്തി ഹത്ഥിബന്ധനാദിവിധിമ്ഹി കുസലം ഹത്ഥാചരിയം. സുസിക്ഖിതന്തി ഹത്ഥീനം സിക്ഖാപനവിജ്ജായ നിട്ഠങ്ഗമനേന സുട്ഠു സിക്ഖിതം.

൬. വിഞ്ഞായ മേ സീലഗുണന്തി ‘‘ഭദ്ദോ അയം ഹത്ഥാജാനീയോ ന മന്ദോ, ന ചണ്ഡോ, ന വോമിസ്സസീലോ വാ’’തി മമ സീലഗുണം ജാനിത്വാ. കഥം? ലക്ഖണം ഉപധാരയീതി സുസിക്ഖിതഹത്ഥിസിപ്പത്താ മമ ലക്ഖണം സമന്തതോ ഉപധാരേസി. തേന സോ ഏഹി പുത്താതി വത്വാന, മമ സോണ്ഡായ അഗ്ഗഹി.

൭. ബോധിസത്തോ ഹത്ഥാചരിയം ദിസ്വാ – ‘‘ഇദം ഭയം മയ്ഹം ഏതസ്സ പുരിസസ്സ സന്തികാ ഉപ്പന്നം, അഹം ഖോ പന മഹാബലോ ഹത്ഥിസഹസ്സമ്പി വിദ്ധംസേതും സമത്ഥോ, പഹോമി കുജ്ഝിത്വാ സരട്ഠകം സേനാവാഹനം നാസേതും, സചേ പന കുജ്ഝിസ്സാമി, സീലം മേ ഭിജ്ജിസ്സതി, തസ്മാ സത്തീഹി കോട്ടിയമാനോപി ന കുജ്ഝിസ്സാമീ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ സീസം ഓനാമേത്വാ നിച്ചലോവ അട്ഠാസി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യം മേ തദാ പാകതികം, സരീരാനുഗതം ബല’’ന്തിആദി.

തത്ഥ പാകതികന്തി സഭാവസിദ്ധം. സരീരാനുഗതന്തി സരീരമേവ അനുഗതം കായബലം, ന ഉപായകുസലതാസങ്ഖാതഞാണാനുഗതന്തി അധിപ്പായോ. അജ്ജ നാഗസഹസ്സാനന്തി അജ്ജകാലേ അനേകേസം ഹത്ഥിസഹസ്സാനം സമുദിതാനം. ബലേന സമസാദിസന്തി തേസം സരീരബലേന സമസമമേവ ഹുത്വാ സദിസം, ന ഉപമാമത്തേന. മങ്ഗലഹത്ഥികുലേ ഹി തദാ ബോധിസത്തോ ഉപ്പന്നോതി.

൮. യദിഹം തേസം പകുപ്പേയ്യന്തി മം ഗഹണായ ഉപഗതാനം തേസം അഹം യദി കുജ്ഝേയ്യം, തേസം ജീവിതമദ്ദനേ പടിബലോ ഭവേയ്യം. ന കേവലം തേസഞ്ഞേവ, അഥ ഖോ യാവ രജ്ജമ്പി മാനുസന്തി യതോ രജ്ജതോ തേസം ആഗതാനം മനുസ്സാനം സബ്ബമ്പി രജ്ജം പോഥേത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരേയ്യം.

൯. അപി ചാഹം സീലരക്ഖായാതി ഏവം സമത്ഥോപി ച അഹം അത്തനി പതിട്ഠിതായ സീലരക്ഖായ സീലഗുത്തിയാ ഗുത്തോ ബന്ധോ വിയ. ന കരോമി ചിത്തേ അഞ്ഞഥത്തന്തി തസ്സ സീലസ്സ അഞ്ഞഥത്തഭൂതം തേസം സത്താനം പോഥനാദിവിധിം മയ്ഹം ചിത്തേ ന കരോമി, തത്ഥ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേമി. പക്ഖിപന്തം മമാളകേതി ആലാനത്ഥമ്ഭേ പക്ഖിപന്തം, ‘‘ദിസ്വാപീ’’തി വചനസേസോ. കസ്മാതി ചേ, സീലപാരമിപൂരിയാ ഈദിസേസു ഠാനേസു സീലം അഖണ്ഡേന്തസ്സ മേ നചിരസ്സേവ സീലപാരമീ പരിപൂരേസ്സതീതി സീലപാരമിപരിപൂരണത്ഥം തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ചിത്തേ ന കരോമീതി യോജനാ.

൧൦. ‘‘യദി തേ മ’’ന്തി ഗാഥായപി സീലരക്ഖായ ദള്ഹം കത്വാ സീലസ്സ അധിട്ഠിതഭാവമേവ ദസ്സേതി. തത്ഥ കോട്ടേയ്യുന്തി ഭിന്ദേയ്യും. സീലഖണ്ഡഭയാ മമാതി മമ സീലസ്സ ഖണ്ഡനഭയേന.

ഏവം പന ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തേ നിച്ചലേ ഠിതേ ഹത്ഥാചരിയോ പദുമസരം ഓതരിത്വാ തസ്സ ലക്ഖണസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ‘‘ഏഹി പുത്താ’’തി രജതദാമസദിസായ സോണ്ഡായ ഗഹേത്വാ സത്തമേ ദിവസേ ബാരാണസിം പാപുണി. സോ അന്തരാമഗ്ഗേ വത്തമാനോവ രഞ്ഞോ സാസനം പേസേസി. രാജാ നഗരം അലങ്കാരാപേസി. ഹത്ഥാചരിയോ ബോധിസത്തം കതഗന്ധപരിഭണ്ഡം അലങ്കതപടിയത്തം ഹത്ഥിസാലം നേത്വാ വിചിത്രസാണിയാ പരിക്ഖിപാപേത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ആദായ ഗന്ത്വാ ബോധിസത്തസ്സ ദാപേസി. സോ ‘‘മാതരം വിനാ ഗോചരം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പിണ്ഡം ന ഗണ്ഹി. യാചിതോപി അഗ്ഗഹേത്വാ –

‘‘സാ നൂനസാ കപണികാ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. –

ആഹ. തം സുത്വാ രാജാ –

‘‘കാ നു തേ സാ മഹാനാഗ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. – പുച്ഛിത്വാ –

‘‘മാതാ മേ സാ മഹാരാജ, അന്ധാ അപരിണായികാ;

ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതി, ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി. –

വുത്തേ അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ ‘‘മാതാ മേ ഗോചരം ന ലഭിത്ഥാ’’തി വദതോ ഇമസ്സ ഗോചരം അഗണ്ഹന്തസ്സ. തസ്മാ –

‘‘മുഞ്ചഥേതം മഹാനാഗം, യോയം ഭരതി മാതരം;

സമേതു മാതരാ നാഗോ, സഹ സബ്ബേഹി ഞാതിഭീ’’തി. – വത്വാ മുഞ്ചാപേസി –

‘‘മുത്തോ ച ബന്ധനാ നാഗോ, മുത്തദാമായ കുഞ്ജരോ;

മുഹുത്തം അസ്സാസയിത്വാ, അഗമാ യേന പബ്ബതോ’’തി.

തത്ഥ കപണികാതി വരാകാ. ഖാണും പാദേന ഘട്ടേതീതി അന്ധതായ പുത്തവിയോഗദുക്ഖേന ച പരിദേവമാനാ തത്ഥ തത്ഥ രുക്ഖകളിങ്ഗരേ പാദേന ഘട്ടേതി. ചണ്ഡോരണം പതീതി ചണ്ഡോരണപബ്ബതാഭിമുഖീ, തസ്മിം പബ്ബതപാദേ പരിബ്ഭമമാനാതി അത്ഥോ. അഗമാ യേന പബ്ബതോതി സോ ഹത്ഥിനാഗോ ബന്ധനാ മുത്തോ ഥോകം വിസ്സമിത്വാ രഞ്ഞോ ദസരാജധമ്മഗാഥാഹി ധമ്മം ദേസേത്വാ ‘‘അപ്പമത്തോ ഹോഹി, മഹാരാജാ’’തി ഓവാദം ദത്വാ മഹാജനേന ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജിയമാനോ നഗരാ നിക്ഖമിത്വാ തദഹേവ മാതരാ സമാഗന്ത്വാ സബ്ബം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സാ തുട്ഠമാനസാ –

‘‘ചിരം ജീവതു സോ രാജാ, കാസീനം രട്ഠവഡ്ഢനോ;

യോ മേ പുത്തം പമോചേസി, സദാ വുദ്ധാപചായിക’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൧.൧൨) –

രഞ്ഞോ അനുമോദനം അകാസി. രാജാ ബോധിസത്തസ്സ ഗുണേ പസീദിത്വാ നളിനിയാ അവിദൂരേ ഗാമം മാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ മാതു ചസ്സ നിബദ്ധം വത്തം പട്ഠപേസി. അപരഭാഗേ ബോധിസത്തോ മാതരി മതായ തസ്സാ സരീരപരിഹാരം കത്വാ കുരണ്ഡകഅസ്സമപദം നാമ ഗതോ. തസ്മിം പന ഠാനേ ഹിമവന്തതോ ഓതരിത്വാ പഞ്ചസതാ ഇസയോ വസിംസു. തം വത്തം തേസം ദത്വാ രാജാ ബോധിസത്തസ്സ സമാനരൂപം സിലാപടിമം കാരേത്വാ മഹാസക്കാരം പവത്തേസി. ജമ്ബുദീപവാസിനോ അനുസംവച്ഛരം സന്നിപതിത്വാ ഹത്ഥിമഹം നാമ കരിംസു.

തദാ രാജാ ആനന്ദോ അഹോസി, ഹത്ഥിനീ മഹാമായാ, വനചരകോ ദേവദത്തോ, മാതുപോസകഹത്ഥിനാഗോ ലോകനാഥോ.

ഇധാപി ദാനപാരമിആദയോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. സീലപാരമീ പന അതിസയവതീതി സാ ഏവ ദേസനം ആരുള്ഹാ. തഥാ തിരച്ഛാനയോനിയം ഉപ്പന്നോപി ബ്രഹ്മപുബ്ബദേവപുബ്ബാചരിയആഹുനേയ്യാദിഭാവേന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേനപി പസത്ഥഭാവാനുരൂപം മാതുയാ ഗരുചിത്തം ഉപട്ഠപേത്വാ ‘‘മാതാ നാമേസാ പുത്തസ്സ ബഹൂപകാരാ, തസ്മാ മാതുപട്ഠാനം നാമ പണ്ഡിതേന പഞ്ഞത്ത’’ന്തി മനസി കത്വാ അനേകേസം ഹത്ഥിസഹസ്സാനം ഇസ്സരാധിപതി മഹാനുഭാവോ യൂഥപതി ഹുത്വാ തേഹി അനുവത്തിയമാനോ ഏകകവിഹാരേ അന്തരായം അഗണേത്വാ യൂഥം പഹായ ഏകകോ ഹുത്വാ ഉപകാരിഖേത്തം പൂജേസ്സാമീതി മാതുപോസനം, മഗ്ഗമൂള്ഹപുരിസം ദിസ്വാ അനുകമ്പായ തം ഗഹേത്വാ മനുസ്സഗോചരസമ്പാപനം, തേന ച കതാപരാധസഹനം, ഹത്ഥാചരിയപ്പമുഖാനം അത്താനം ബന്ധിതും ആഗതപുരിസാനം സമത്ഥോപി സമാനോ സന്താസനമത്തേനപി തേസം പീളനാ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹഞ്ച സീലസ്സ ഖണ്ഡാദിഭാവോതി തഥാ അകത്വാ സുദന്തേന ഓപവയ്ഹോ വിയ സുഖേനേവ ഗഹണൂപഗമനം, മാതരം വിനാ ന കഞ്ചി അജ്ഝോഹരിസ്സാമീതി സത്താഹമ്പി അനാഹാരതാ, ഇമിനാപാഹം ബന്ധാപിതോതി ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ രാജാനം മേത്തായ ഫരണം, തസ്സ ച നാനാനയേഹി ധമ്മദേസനാതി ഏവമാദയോ ഇധ മഹാപുരിസസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വിഭാവേതബ്ബാ. തേന വുത്തം – ‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഏതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ…പേ… ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

മാതുപോസകചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.