൯. വേസ്സന്തരചരിയാവണ്ണനാ

൬൭. നവമേ യാ മേ അഹോസി ജനികാതി ഏത്ഥ മേതി വേസ്സന്തരഭൂതം അത്താനം സന്ധായ സത്ഥാ വദതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഫുസ്സതീ നാമ ഖത്തിയാ’’തി. തദാ ഹിസ്സ മാതാ ‘‘ഫുസ്സതീ’’തി ഏവംനാമികാ ഖത്തിയാനീ അഹോസി. സാ അതീതാസു ജാതീസൂതി സാ തതോ അനന്തരാതീതജാതിയം. ഏകത്ഥേ ഹി ഏതം ബഹുവചനം. സക്കസ്സ മഹേസീ പിയാ അഹോസീതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ യാ മേ അഹോസി ജനികാ ഇമസ്മിം ചരിമത്തഭാവേ, സാ അതീതാസു ജാതീസു ഫുസ്സതീ നാമ, തത്ഥ അതീതായ ജാതിയാ ഖത്തിയാ, യത്ഥാഹം തസ്സാ കുച്ഛിമ്ഹി വേസ്സന്തരോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തിം, തതോ അനന്തരാതീതായ സക്കസ്സ മഹേസീ പിയാ അഹോസീതി. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ –

ഇതോ ഹി ഏകനവുതേ കപ്പേ വിപസ്സീ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. തസ്മിം ബന്ധുമതീനഗരം ഉപനിസ്സായ ഖേമേ മിഗദായേ വിഹരന്തേ ബന്ധുമാ രാജാ കേനചി രഞ്ഞാ പേസിതം മഹഗ്ഘം ചന്ദനസാരം അത്തനോ ജേട്ഠധീതായ അദാസി. സാ തേന സുഖുമം ചന്ദനചുണ്ണം കാരേത്വാ സമുഗ്ഗം പൂരേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം പൂജേത്വാ സേസചുണ്ണാനി ഗന്ധകുടിയം വികിരിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ മാതാ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം അകാസി. സാ തതോ ചുതാ തസ്സാ ചന്ദനചുണ്ണപൂജായ ഫലേന രത്തചന്ദനപരിപ്ഫോസിതേന വിയ സരീരേന ദേവേസു ച മനുസ്സേസു ച സംസരന്തീ താവതിംസഭവനേ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. അഥസ്സാ ആയുപരിയോസാനേ പുബ്ബനിമിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു സക്കോ ദേവരാജാ തസ്സാ പരിക്ഖീണായുകതം ഞത്വാ തസ്സാ അനുകമ്പായ ‘‘ഭദ്ദേ, ഫുസ്സതി ദസ തേ വരേ ദമ്മി, തേ ഗണ്ഹസ്സൂ’’തി ആഹ. തേന വുത്തം –

൬൮. ‘‘തസ്സാ ആയുക്ഖയം ഞത്വാ, ദേവിന്ദോ ഏതദബ്രവി;

‘ദദാമി തേ ദസ വരേ, വര ഭദ്ദേ യദിച്ഛസീ’’’തി.

തത്ഥ വരാതി വരസ്സു വരം ഗണ്ഹ. ഭദ്ദേ, യദിച്ഛസീതി, ഭദ്ദേ, ഫുസ്സതി യം ഇച്ഛസി യം തവ പിയം, തം ദസഹി കോട്ഠാസേഹി ‘‘വരം വരസ്സു പടിഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി.

൬൯. പുനിദമബ്രവീതി പുന ഇദം സാ അത്തനോ ചവനധമ്മതം അജാനന്തീ ‘‘കിം നു മേ അപരാധത്ഥീ’’തിആദികം അഭാസി. സാ ഹി പമത്താ ഹുത്വാ അത്തനോ ആയുക്ഖയം അജാനന്തീ അയം ‘‘വരം ഗണ്ഹാ’’തി വദന്തോ ‘‘കത്ഥചി മമ ഉപ്പജ്ജനം ഇച്ഛതീ’’തി ഞത്വാ ഏവമാഹ. തത്ഥ അപരാധത്ഥീതി അപരാധോ അത്ഥി. കിം നു ദേസ്സാ അഹം തവാതി കിം കാരണം അഹം തവ ദേസ്സാ കുജ്ഝിതബ്ബാ അപ്പിയാ ജാതാ. രമ്മാ ചാവേസി മം ഠാനാതി രമണീയാ ഇമസ്മാ ഠാനാ ചാവേസി. വാതോവ ധരണീരുഹന്തി യേന ബലവാ മാലുതോ വിയ രുക്ഖം ഉമ്മൂലേന്തോ ഇമമ്ഹാ ദേവലോകാ ചാവേതുകാമോസി കിം നു കാരണന്തി തം പുച്ഛതി.

൭൦. തസ്സിദന്തി തസ്സാ ഇദം. ന ചേവ തേ കതം പാപന്തി ന ചേവ തയാ കിഞ്ചി പാപം കതം യേന തേ അപരാധോ സിയാ. ന ച മേ ത്വംസി അപ്പിയാതി മമ ത്വം ന ചാപി അപ്പിയാ, യേന ദേസ്സാ നാമ മമ അപ്പിയാതി അധിപ്പായോ.

൭൧. ഇദാനി യേന അധിപ്പായേന വരേ ദാതുകാമോ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകംയേവ തേ ആയു, ചവനകാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ വരേ ഗണ്ഹാപേന്തോ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹ മയാ ദിന്നേ, വരേ ദസ വരുത്തമേ’’തി ആഹ.

തത്ഥ വരുത്തമേതി വരേസു ഉത്തമേ അഗ്ഗവരേ.

൭൨. ദിന്നവരാതി ‘‘വരേ ദസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാദാനവസേന ദിന്നവരാ. തുട്ഠഹട്ഠാതി ഇച്ഛിതലാഭപരിതോസേന തുട്ഠാ ചേവ തസ്സ ച സിഖാപ്പത്തിദസ്സനേന ഹാസവസേന ഹട്ഠാ ച. പമോദിതാതി ബലവപാമോജ്ജേന പമുദിതാ. മമം അബ്ഭന്തരം കത്വാതി തേസു വരേസു മം അബ്ഭന്തരം കരിത്വാ. ദസ വരേ വരീതി സാ അത്തനോ ഖീണായുകഭാവം ഞത്വാ സക്കേന വരദാനത്ഥം കതോകാസാ സകലജമ്ബുദീപതലം ഓലോകേന്തീ അത്തനോ അനുച്ഛവികം സിവിരഞ്ഞോ നിവേസനം ദിസ്വാ തത്ഥ തസ്സ അഗ്ഗമഹേസിഭാവോ നീലനേത്തതാ നീലഭമുകതാ ഫുസ്സതീതിനാമം ഗുണവിസേസയുത്തപുത്തപടിലാഭോ അനുന്നതകുച്ഛിഭാവോ അലമ്ബത്ഥനതാ അപലിതഭാവോ സുഖുമച്ഛവിതാ വജ്ഝജനാനം മോചനസമത്ഥതാ ചാതി ഇമേ ദസ വരേ ഗണ്ഹി.

ഇതി സാ ദസ വരേ ഗഹേത്വാ തതോ ചുതാ മദ്ദരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി. ജായമാനാ ച സാ ചന്ദനചുണ്ണപരിപ്ഫോസിതേന വിയ സരീരേന ജാതാ. തേനസ്സാ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ഫുസ്സതീ’’ ത്വേവ നാമം കരിംസു. സാ മഹന്തേന പരിവാരേന വഡ്ഢിത്വാ സോളസവസ്സകാലേ ഉത്തമരൂപധരാ അഹോസി. അഥ നം ജേതുത്തരനഗരേ സിവിമഹാരാജാ പുത്തസ്സ സഞ്ജയകുമാരസ്സത്ഥായ ആനേത്വാ സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ തം സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം ജേട്ഠകം കത്വാ അഗ്ഗമഹേസിട്ഠാനേ ഠപേസി. തേന വുത്തം –

൭൩. ‘‘തതോ ചുതാ സാ ഫുസ്സതീ, ഖത്തിയേ ഉപപജ്ജഥ;

ജേതുത്തരമ്ഹി നഗരേ, സഞ്ജയേന സമാഗമീ’’തി.

സാ സഞ്ജയരഞ്ഞോ പിയാ അഹോസി മനാപാ. അഥ സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മയാ ഫുസ്സതിയാ ദിന്നവരേസു നവ വരാ സമിദ്ധാ’’തി ദിസ്വാ ‘‘പുത്തവരോ ന സമിദ്ധോ, തമ്പിസ്സാ സമിജ്ഝാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ബോധിസത്തം തദാ താവതിംസദേവലോകേ ഖീണായുകം ദിസ്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘മാരിസ, തയാ മനുസ്സലോകേ സിവിസഞ്ജയരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി തസ്സ ചേവ അഞ്ഞേസഞ്ച ചവനധമ്മാനം സട്ഠിസഹസ്സാനം ദേവപുത്താനം പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ. മഹാസത്തോപി തതോ ചവിത്വാ തത്ഥുപ്പന്നോ. സേസാ ദേവപുത്താപി സട്ഠിസഹസ്സാനം അമച്ചാനം ഗേഹേസു നിബ്ബത്തിംസു. മഹാസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ഫുസ്സതിദേവീ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേ നിവേസനദ്വാരേതി ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ ദാനം ദാതും ദോഹളിനീ അഹോസി. രാജാ തസ്സാ ദോഹളം സുത്വാ നേമിത്തകേ ബ്രാഹ്മണേ പക്കോസാപേത്വാ പുച്ഛിത്വാ ‘‘മഹാരാജ, ദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ദാനാഭിരതോ ഉളാരോ സത്തോ ഉപ്പന്നോ, ദാനേന തിത്തിം ന പാപുണിസ്സതീ’’തി സുത്വാ തുട്ഠമാനസോ വുത്തപ്പകാരം ദാനം പട്ഠപേസി. സമണബ്രാഹ്മണജിണ്ണാതുരകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകേ സന്തപ്പേസി. ബോധിസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ രഞ്ഞോ ആയസ്സ പമാണം നാഹോസി. തസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സകലജമ്ബുദീപേ രാജാനോ പണ്ണാകാരം പഹിണന്തി. തേന വുത്തം –

൭൪. ‘‘യദാഹം ഫുസ്സതിയാ കുച്ഛിം, ഓക്കന്തോ പിയമാതുയാ;

മമ തേജേന മേ മാതാ, തദാ ദാനരതാ അഹു.

൭൫. ‘‘അധനേ ആതുരേ ജിണ്ണേ, യാചകേ അദ്ധികേ ജനേ;

സമണേ ബ്രാഹ്മണേ ഖീണേ, ദേതി ദാനം അകിഞ്ചനേ’’തി;

തത്ഥ മമ തേജേനാതി മമ ദാനജ്ഝാസയാനുഭാവേന. ഖീണേതി ഭോഗാദീഹി പരിക്ഖീണേ പാരിജുഞ്ഞപ്പത്തേ. അകിഞ്ചനേതി അപരിഗ്ഗഹേ. സബ്ബത്ഥ വിസയേ ഭുമ്മം. അധനാദയോ ഹി ദാനധമ്മസ്സ പവത്തിയാ വിസയോ.

ദേവീ മഹന്തേന പരിഹാരേന ഗബ്ഭം ധാരേന്തീ ദസമാസേ പരിപുണ്ണേ നഗരം ദട്ഠുകാമാ ഹുത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ ദേവനഗരം വിയ നഗരം അലങ്കാരാപേത്വാ ദേവിം രഥവരം ആരോപേത്വാ നഗരം പദക്ഖിണം കാരേസി. തസ്സാ വേസ്സവീഥിയാ മജ്ഝപ്പത്തകാലേ കമ്മജവാതാ ചലിംസു. അമച്ചാ രഞ്ഞോ ആരോചേസും. സോ വേസ്സവീഥിയംയേവസ്സാ സൂതിഘരം കാരേത്വാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹാപേസി. സാ തത്ഥ പുത്തം വിജായി. തേനാഹ –

൭൬. ‘‘ദസമാസേ ധാരയിത്വാന, കരോന്തേ പുരം പദക്ഖിണം;

വേസ്സാനം വീഥിയാ മജ്ഝേ, ജനേസി ഫുസ്സതീ മമം.

൭൭. ‘‘ന മയ്ഹം മത്തികം നാമം, നാപി പേത്തികസമ്ഭവം.

ജാതേത്ഥ വേസ്സവീഥിയം, തസ്മാ വേസ്സന്തരോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ കരോന്തേ പുരം പദക്ഖിണന്തി ദേവിം ഗഹേത്വാ സഞ്ജയമഹാരാജേ നഗരം പദക്ഖിണം കുരുമാനേ. വേസ്സാനന്തി വാണിജാനം.

ന മത്തികം നാമന്തി ന മാതുആഗതം മാതാമഹാദീനം നാമം. പേത്തികസമ്ഭവന്തി പിതു ഇദന്തി പേത്തികം, സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ, തം പേത്തികം സമ്ഭവോ ഏതസ്സാതി പേത്തികസമ്ഭവം, നാമം. മാതാപിതുസമ്ബന്ധവസേന ന കതന്തി ദസ്സേതി. ജാതേത്ഥാതി ജാതോ ഏത്ഥ. ‘‘ജാതോമ്ഹീ’’തിപി പാഠോ. തസ്മാ വേസ്സന്തരോ അഹൂതി യസ്മാ തദാ വേസ്സവീഥിയം ജാതോ, തസ്മാ വേസ്സന്തരോ നാമ അഹോസി, വേസ്സന്തരോതി നാമം അകംസൂതി അത്ഥോ.

മഹാസത്തോ മാതു കുച്ഛിതോ നിക്ഖമന്തോ വിസദോ ഹുത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാവ നിക്ഖമി. നിക്ഖന്തമത്തേ ഏവ മാതു ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘അമ്മ, ദാനം ദസ്സാമി, അത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ആഹ. അഥസ്സ മാതാ ‘‘താത, യഥാജ്ഝാസയം ദാനം ദേഹീ’’തി ഹത്ഥസമീപേ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേസി. ബോധിസത്തോ ഹി ഉമ്മങ്ഗജാതകേ (ജാ. ൨.൨൨.൫൯൦ ആദയോ) ഇമസ്മിം ജാതകേ പച്ഛിമത്തഭാവേതി തീസു ഠാനേസു ജാതമത്തോവ കഥേസി. രാജാ മഹാസത്തസ്സ അതിദീഘാദിദോസവിവജ്ജിതാ മധുരഖീരാ ചതുസട്ഠിധാതിയോ ഉപട്ഠാപേസി. തേന സദ്ധിം ജാതാനം സട്ഠിയാ ദാരകസഹസ്സാനമ്പി ധാതിയോ ദാപേസി. സോ സട്ഠിദാരകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം മഹന്തേന പരിവാരേന വഡ്ഢതി. തസ്സ രാജാ സതസഹസ്സഗ്ഘനകം കുമാരപിളന്ധനം കാരാപേത്വാ അദാസി. സോ ചതുപഞ്ചവസ്സികകാലേ തം ഓമുഞ്ചിത്വാ ധാതീനം ദത്വാ പുന താഹി ദീയമാനം ന ഗണ്ഹാതി. തം സുത്വാ രാജാ ‘‘മമ പുത്തേന ദിന്നം സുദിന്ന’’ന്തി വത്വാ അപരമ്പി കാരേസി. തമ്പി ദേതി. ദാരകകാലേയേവ ധാതീനം നവവാരേ പിളന്ധനം അദാസി.

അട്ഠവസ്സികകാലേ പന സയനപീഠേ നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ബാഹിരകദാനം ദേമി, ന തം മം പരിതോസേതി, അജ്ഝത്തികദാനം ദാതുകാമോമ്ഹി. സചേ ഹി മം കോചി ഹദയം യാചേയ്യ, ഹദയം നീഹരിത്വാ ദദേയ്യം. സചേ അക്ഖീനി യാചേയ്യ, അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ ദദേയ്യം. സചേ സകലസരീരേ മംസം രുധിരമ്പി വാ യാചേയ്യ, സകലസരീരതോ മംസം ഛിന്ദിത്വാ രുധിരമ്പി അസിനാ വിജ്ഝിത്വാ ദദേയ്യം. അഥാപി കോചി ‘ദാസോ മേ ഹോഹീ’തി വദേയ്യ, അത്താനം തസ്സ സാവേത്വാ ദദേയ്യ’’ന്തി. തസ്സേവം സഭാവം സരസം ചിന്തേന്തസ്സ ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ അയം മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ കമ്പി. സിനേരുപബ്ബതരാജാ ഓനമിത്വാ ജേതുത്തരനഗരാഭിമുഖോ അട്ഠാസി. തേന വുത്തം –

൭൮. ‘‘യദാഹം ദാരകോ ഹോമി, ജാതിയാ അട്ഠവസ്സികോ;

തദാ നിസജ്ജ പാസാദേ, ദാനം ദാതും വിചിന്തയിം.

൭൯. ‘‘ഹദയം ദദേയ്യം ചക്ഖും, മംസമ്പി രുധിരമ്പി ച;

ദദേയ്യം കായം സാവേത്വാ, യദി കോചി യാചയേ മമം.

൮൦. ‘‘സഭാവം ചിന്തയന്തസ്സ, അകമ്പിതമസണ്ഠിതം;

അകമ്പി തത്ഥ പഥവീ, സിനേരുവനവടംസകാ’’തി.

തത്ഥ സാവേത്വാതി ‘‘അജ്ജ പട്ഠായ അഹം ഇമസ്സ ദാസോ’’തി ദാസഭാവം സാവേത്വാ. യദി കോചി യാചയേ മമന്തി കോചി മം യദി യാചേയ്യ. സഭാവം ചിന്തയന്തസ്സാതി അവിപരീതം അത്തനോ യഥാഭൂതം സഭാവം അതിത്തിമം യഥാജ്ഝാസയം ചിന്തേന്തസ്സ മമ, മയി ചിന്തേന്തേതി അത്ഥോ. അകമ്പിതന്തി കമ്പിതരഹിതം. അസണ്ഠിതന്തി സങ്കോചരഹിതം. യേന ഹി ലോഭാദിനാ അബോധിസത്താനം ചക്ഖാദിദാനേ ചിത്തുത്രാസസങ്ഖാതം കമ്പിതം സങ്കോചസങ്ഖാതം സണ്ഠിതഞ്ച സിയാ, തേന വിനാതി അത്ഥോ. അകമ്പീതി അചലി. സിനേരുവനവടംസകാതി സിനേരുമ്ഹി ഉട്ഠിതനന്ദനവനഫാരുസകവനമിസ്സകവനചിത്തലതാവനാദികപ്പകതരുവനം സിനേരുവനം. അഥ വാ സിനേരു ച ജമ്ബുദീപാദീസു രമണീയവനഞ്ച സിനേരുവനം, തം വനം വടംസകം ഏതിസ്സാതി സിനേരുവനവടംസകാ.

ഏവഞ്ച പഥവികമ്പനേ വത്തമാനേ മധുരഗമ്ഭീരദേവോ ഗജ്ജന്തോ ഖണികവസ്സം വസ്സി, വിജ്ജുലതാ നിച്ഛരിംസു, മഹാസമുദ്ദോ ഉബ്ഭിജ്ജി, സക്കോ ദേവരാജാ അപ്ഫോടേസി, മഹാബ്രഹ്മാ സാധുകാരമദാസി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഏകകോലാഹലം അഹോസി. മഹാസത്തോ സോളസവസ്സകാലേയേവ സബ്ബസിപ്പാനം നിപ്ഫത്തിം പാപുണി. തസ്സ പിതാ രജ്ജം ദാതുകാമോ മാതരാ സദ്ധിം മന്തേത്വാ മദ്ദരാജകുലതോ മാതുലധീതരം മദ്ദിം നാമ രാജകഞ്ഞം ആനേത്വാ സോളസന്നം ഇത്ഥിസഹസ്സാനം ജേട്ഠകം അഗ്ഗമഹേസിം കത്വാ മഹാസത്തം രജ്ജേ അഭിസിഞ്ചി. മഹാസത്തോ രജ്ജേ പതിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേന്തോ അന്വദ്ധമാസം ദാനം ഓലോകേതും ഉപസങ്കമതി. അപരഭാഗേ മദ്ദിദേവീ പുത്തം വിജായി. തം കഞ്ചനജാലേന സമ്പടിച്ഛിംസു, തേനസ്സ ‘‘ജാലികുമാരോ’’ത്വേവ നാമം കരിംസു. തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ സാ ധീതരം വിജായി. തം കണ്ഹാജിനേന സമ്പടിച്ഛിംസു, തേനസ്സാ ‘‘കണ്ഹാജിനാ’’ത്വേവ നാമം കരിംസു. തേന വുത്തം –

൮൧. ‘‘അന്വദ്ധമാസേ പന്നരസേ, പുണ്ണമാസേ ഉപോസഥേ;

പച്ചയം നാഗമാരുയ്ഹ, ദാനം ദാതും ഉപാഗമി’’ന്തി.

തത്ഥ അന്വദ്ധമാസേതി അനുഅദ്ധമാസേ, അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേതി അത്ഥോ. പുണ്ണമാസേതി പുണ്ണമാസിയം, മാസപരിപൂരിയാ ചന്ദപരിപൂരിയാ ച സമന്നാഗതേ പന്നരസേ ദാനം ദാതും ഉപാഗമിന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്രായം യോജനാ – പച്ചയം നാഗമാരുയ്ഹ അദ്ധമാസേ അദ്ധമാസേ ദാനം ദാതും ദാനസാലം ഉപാഗമിം, ഏവം ഉപഗച്ഛന്തോ ച യദാ ഏകസ്മിം പന്നരസേ പുണ്ണമാസിഉപോസഥേ ദാനം ദാതും ഉപാഗമിം, തദാ കലിങ്ഗരട്ഠവിസയാ ബ്രാഹ്മണാ ഉപഗഞ്ഛു മന്തി തത്ഥ പച്ചയം നാഗന്തി പച്ചയനാമകം മങ്ഗലഹത്ഥിം. ബോധിസത്തസ്സ ഹി ജാതദിവസേ ഏകാ ആകാസചാരിനീ കരേണുകാ അഭിമങ്ഗലസമ്മതം സബ്ബസേതഹത്ഥിപോതകം ആനേത്വാ മങ്ഗലഹത്ഥിട്ഠാനേ ഠപേത്വാ പക്കാമി. തസ്സ മഹാസത്തം പച്ചയം കത്വാ ലദ്ധത്താ ‘‘പച്ചയോ’’ത്വേവ നാമം കരിംസു. തം പച്ചയനാമകം ഓപവയ്ഹം ഹത്ഥിനാഗം ആരുയ്ഹ ദാനം ദാതും ഉപാഗമിന്തി. തേന വുത്തം –

൮൨. ‘‘കലിങ്ഗരട്ഠവിസയാ, ബ്രാഹ്മണാ ഉപഗഞ്ഛു മം;

അയാചും മം ഹത്ഥിനാഗം, ധഞ്ഞം മങ്ഗലസമ്മതം.

൮൩. ‘‘അവുട്ഠികോ ജനപദോ, ദുബ്ഭിക്ഖോ ഛാതകോ മഹാ;

ദദാഹി പവരം നാഗം, സബ്ബസേതം ഗജുത്തമ’’ന്തി.

തത്ഥ ‘‘കലിങ്ഗരട്ഠവിസയാ’’തിആദിഗാഥാ ഹേട്ഠാ കുരുരാജചരിതേപി (ചരിയാ. ൧.൨൧-൨൨) ആഗതാ ഏവ, തസ്മാ താസം അത്ഥോ കഥാമഗ്ഗോ ച തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പന മങ്ഗലഹത്ഥിനോ സേതത്താ ‘‘സബ്ബസേതം ഗജുത്തമ’’ന്തി വുത്തം. ബോധിസത്തോ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ –

൮൪. ‘‘ദദാമി ന വികമ്പാമി, യം മം യാചന്തി ബ്രാഹ്മണാ;

സന്തം നപ്പടിഗൂഹാമി, ദാനേ മേ രമതേ മനോ’’തി. –

അത്തനോ ദാനാഭിരതിം പവേദേന്തോ –

൮൫. ‘‘ന മേ യാചകമനുപ്പത്തേ, പടിക്ഖേപോ അനുച്ഛവോ;

മാ മേ ഭിജ്ജി സമാദാനം, ദസ്സാമി വിപുലം ഗജ’’ന്തി. (ചരിയാ. ൧.൨൩) –

പടിജാനിത്വാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധതോ ഓരുയ്ഹ അനലങ്കതട്ഠാനം ഓലോകനത്ഥം അനുപരിയായിത്വാ അനലങ്കതട്ഠാനം അദിസ്വാ കുസുമമിസ്സഗന്ധോദകഭരിതം സുവണ്ണഭിങ്ഗാരം ഗഹേത്വാ ‘‘ഭോന്തോ ഇതോ ഏഥാ’’തി അലങ്കതരജതദാമസദിസം ഹത്ഥിസോണ്ഡം തേസം ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ ഉദകം പാതേത്വാ അലങ്കതവാരണം അദാസി. തേന വുത്തം –

൮൬. ‘‘നാഗം ഗഹേത്വാ സോണ്ഡായ, ഭിങ്ഗാരേ രതനാമയേ;

ജലം ഹത്ഥേ ആകിരിത്വാ, ബ്രാഹ്മണാനം അദം ഗജ’’ന്തി. (ചരിയാ. ൧.൨൪);

തത്ഥ സന്തന്തി വിജ്ജമാനം ദേയ്യധമ്മം. നപ്പടിഗൂഹാമീതി ന പടിച്ഛാദേമി. യോ ഹി അത്തനോ സന്തകം ‘‘മയ്ഹമേവ ഹോതൂ’’തി ചിന്തേതി, യാചിതോ വാ പടിക്ഖിപതി, സോ യാചകാനം അഭിമുഖേ ഠിതമ്പി അത്ഥതോ പടിച്ഛാദേതി നാമ. മഹാസത്തോ പന അത്തനോ സീസം ആദിം കത്വാ അജ്ഝത്തികദാനം ദാതുകാമോവ, കഥം ബാഹിരം പടിക്ഖിപതി, തസ്മാ ആഹ ‘‘സന്തം നപ്പടിഗൂഹാമീ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘ദാനേ മേ രമതേ മനോ’’തി. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്ഥമേവ.

തസ്സ പന ഹത്ഥിനോ ചതൂസു പാദേസു അലങ്കാരാ ചത്താരി സതസഹസ്സാനി അഗ്ഘന്തി, ഉഭോസു പസ്സേസു അലങ്കാരാ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി, ഹേട്ഠാ ഉദരേ കമ്ബലം സതസഹസ്സം, പിട്ഠിയം മുത്താജാലം മണിജാലം കഞ്ചനജാലന്തി തീണി ജാലാനി തീണി സതസഹസ്സാനി, ഉഭോ കണ്ണാലങ്കാരാ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി, പിട്ഠിയം അത്ഥതകമ്ബലം സതസഹസ്സം, കുമ്ഭാലങ്കാരോ സതസഹസ്സം, തയോ വടംസകാ തീണി സതസഹസ്സാനി, കണ്ണചൂളാലങ്കാരോ സതസഹസ്സം, ദ്വിന്നം ദന്താനം അലങ്കാരാ ദ്വേ സതസഹസ്സാനി, സോണ്ഡായ സോവത്ഥികാലങ്കാരോ സതസഹസ്സം, നങ്ഗുട്ഠാലങ്കാരോ സതസഹസ്സം, ആരോഹണനിസ്സേണി സതസഹസ്സം, ഭുഞ്ജനകടാഹം സതസഹസ്സം, ഠപേത്വാ അനഗ്ഘഭണ്ഡം ഇദം താവ ഏത്തകം ചതുവീസതി സതസഹസ്സാനി അഗ്ഘതി. ഛത്തപിണ്ഡിയം പന മണി, ചൂളാമണി, മുത്താഹാരേ മണി, അങ്കുസേ മണി, ഹത്ഥികണ്ഠവേഠനമുത്താഹാരേ മണി, ഹത്ഥികുമ്ഭേ മണീതി ഇമാനി ഛ അനഗ്ഘാനി, ഹത്ഥീപി അനഗ്ഘോ ഏവാതി ഹത്ഥിനാ സദ്ധിം സത്ത അനഗ്ഘാനി, താനി സബ്ബാനി ബ്രാഹ്മണാനം അദാസി. തഥാ ഹത്ഥിനോ പരിചാരകാനി പഞ്ച കുലസതാനി ഹത്ഥിമേണ്ഡഹത്ഥിഗോപകേഹി സദ്ധിം അദാസി. സഹ ദാനേന പനസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഭൂമികമ്പാദയോ അഹേസും. തേന വുത്തം –

൮൭. ‘‘പുനാപരം ദദന്തസ്സ, സബ്ബസേതം ഗജുത്തമം;

തദാപി പഥവീ കമ്പി, സിനേരുവനവടംസകാ’’തി.

ജാതകേപി (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൭൩) വുത്തം –

‘‘തദാസി യം ഭിംസനകം, തദാസി ലോമഹംസനം;

ഹത്ഥിനാഗേ പദിന്നമ്ഹി, മേദനീ സമ്പകമ്പഥാ’’തി.

൮൮. തസ്സ നാഗസ്സ ദാനേനാതി ഛഹി അനഗ്ഘേഹി സദ്ധിം ചതുവീസതിസതസഹസ്സഗ്ഘനികഅലങ്കാരഭണ്ഡസഹിതസ്സ തസ്സ മങ്ഗലഹത്ഥിസ്സ പരിച്ചാഗേന. സിവയോതി സിവിരാജകുമാരാ ചേവ സിവിരട്ഠവാസിനോ ച. ‘‘സിവയോ’’തി ച ദേസനാസീസമേതം. തത്ഥ ഹി അമച്ചാ പാരിസജ്ജാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ നേഗമജാനപദാ നാഗരാ സകലരട്ഠവാസിനോ ച സഞ്ജയമഹാരാജം ഫുസ്സതിദേവിം മദ്ദിദേവിഞ്ച ഠപേത്വാ സബ്ബേ ഏവ. കുദ്ധാതി ദേവതാവത്തനേന ബോധിസത്തസ്സ കുദ്ധാ. സമാഗതാതി സന്നിപതിതാ. തേ കിര ബ്രാഹ്മണാ ഹത്ഥിം ലഭിത്വാ തം അഭിരുഹിത്വാ മഹാദ്വാരേന പവിസിത്വാ നഗരമജ്ഝേന പായിംസു. മഹാജനേന ച ‘‘അമ്ഭോ ബ്രാഹ്മണാ, അമ്ഹാകം ഹത്ഥീ കുതോ അഭിരുള്ഹോ’’തി വുത്തേ ‘‘വേസ്സന്തരമഹാരാജേന നോ ഹത്ഥീ ദിന്നോ, കേ തുമ്ഹേ’’തി ഹത്ഥവികാരാദീഹി ഘട്ടേന്താ അഗമംസു. അഥ അമച്ചേ ആദിം കത്വാ മഹാജനാ രാജദ്വാരേ സന്നിപതിത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ നാമ ബ്രാഹ്മണാനം ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ ഖേത്തം വാ വത്ഥു വാ ദാസിദാസപരിചാരികാ വാ ദാതബ്ബാ സിയാ, കഥഞ്ഹി നാമായം വേസ്സന്തരമഹാരാജാ രാജാരഹം മങ്ഗലഹത്ഥിം ദസ്സതി, ന ഇദാനി ഏവം രജ്ജം വിനാസേതും ദസ്സാമാ’’തി ഉജ്ഝായിത്വാ സഞ്ജയമഹാരാജസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ തേന അനുനീയമാനാ അനനുയന്താ അഗമംസു. കേവലം പന –

‘‘മാ നം ദണ്ഡേന സത്ഥേന, ന ഹി സോ ബന്ധനാരഹോ;

പബ്ബാജേഹി ച നം രട്ഠാ, വങ്കേ വസതു പബ്ബതേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൮൭) –

വദിംസു. തേന വുത്തം –

‘‘പബ്ബാജേസും സകാ രട്ഠാ, വങ്കം ഗച്ഛതു പബ്ബത’’ന്തി.

തത്ഥ പബ്ബാജേസുന്തി രജ്ജതോ ബഹി വാസത്ഥായ ഉസ്സുക്കമകംസു; –

രാജാപി ‘‘മഹാ ഖോ അയം പടിപക്ഖോ, ഹന്ദ മമ പുത്തോ കതിപാഹം രജ്ജതോ ബഹി വസതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ –

‘‘ഏസോ ചേ സിവീനം ഛന്ദോ, ഛന്ദം നപ്പനുദാമസേ;

ഇമം സോ വസതു രത്തിം, കാമേ ച പരിഭുഞ്ജതു.

‘‘തതോ രത്യാ വിവസാനേ, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

സമഗ്ഗാ സിവയോ ഹുത്വാ, രട്ഠാ പബ്ബാജയന്തു ന’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൬൮൮-൧൬൮൯) –

വത്വാ പുത്തസ്സ സന്തികേ കത്താരം പേസേസി ‘‘ഇമം പവത്തിം മമ പുത്തസ്സ ആരോചേഹീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി.

മഹാസത്തോപി തം സുത്വാ –

‘‘കിസ്മിം മേ സിവയോ കുദ്ധാ, നാഹം പസ്സാമി ദുക്കടം;

തം മേ കത്തേ വിയാചിക്ഖ, കസ്മാ പബ്ബാജയന്തി മ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൭൦൧) –

കാരണം പുച്ഛി. തേന ‘‘തുമ്ഹാകം ഹത്ഥിദാനേനാ’’തി വുത്തേ സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ –

‘‘ഹദയം ചക്ഖുമ്പഹം ദജ്ജം, കിം മേ ബാഹിരകം ധനം;

ഹിരഞ്ഞം വാ സുവണ്ണം വാ, മുത്താ വേളുരിയാ മണി.

‘‘ദക്ഖിണം വാപഹം ബാഹും, ദിസ്വാ യാചകമാഗതേ;

ദദേയ്യം ന വികമ്പേയ്യം, ദാനേ മേ രമതേ മനോ.

‘‘കാമം മം സിവയോ സബ്ബേ, പബ്ബാജേന്തു ഹനന്തു വാ;

നേവ ദാനാ വിരമിസ്സം, കാമം ഛിന്ദന്തു സത്തധാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൭൦൩-൧൭൦൫) –

വത്വാ ‘‘നാഗരാ മേ ഏകദിവസം ദാനം ദാതും ഓകാസം ദേന്തു, സ്വേ ദാനം ദത്വാ തതിയദിവസേ ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ കത്താരം തേസം സന്തികേ പേസേത്വാ ‘‘അഹം സ്വേ സത്തസതകം നാമ മഹാദാനം ദസ്സാമി, സത്തഹത്ഥിസതാനി സത്തഅസ്സസതാനി സത്തരഥസതാനി സത്തഇത്ഥിസതാനി സത്തദാസസതാനി സത്തദാസിസതാനി സത്തധേനുസതാനി പടിയാദേഹി, നാനപ്പകാരഞ്ച അന്നപാനാദിം സബ്ബം ദാതബ്ബയുത്തകം ഉപട്ഠപേഹീ’’തി സബ്ബകമ്മികം അമച്ചം ആണാപേത്വാ ഏകകോവ മദ്ദിദേവിയാ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഭദ്ദേ മദ്ദി, അനുഗാമികനിധിം നിദഹമാനാ, സീലവന്തേസു ദദേയ്യാസീ’’തി തമ്പി ദാനേ നിയോജേത്വാ തസ്സാ അത്തനോ ഗമനകാരണം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘അഹം വനം വസനത്ഥായ ഗമിസ്സാമി, ത്വം ഇധേവ അനുക്കണ്ഠിതാ വസാഹീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘നാഹം, മഹാരാജ, തുമ്ഹേഹി വിനാ ഏകദിവസമ്പി വസിസ്സാമീ’’തി ആഹ.

ദുതിയദിവസേ സത്തസതകം മഹാദാനം പവത്തേസി. തസ്സ സത്തസതകം ദാനം ദേന്തസ്സേവ സായം അഹോസി. അലങ്കതരഥേന മാതാപിതൂനം വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘അഹം സ്വേ ഗമിസ്സാമീ’’തി തേ ആപുച്ഛിത്വാ അകാമകാനം തേസം അസ്സുമുഖാനം രോദന്താനംയേവ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ തം ദിവസം അത്തനോ നിവേസനേ വസിത്വാ പുനദിവസേ ‘‘ഗമിസ്സാമീ’’തി പാസാദതോ ഓതരി. മദ്ദിദേവീ സസ്സുസസുരേഹി നാനാനയേഹി യാചിത്വാ നിവത്തിയമാനാപി തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ തേ വന്ദിത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സേസിത്ഥിയോ അപലോകേത്വാ ദ്വേ പുത്തേ ആദായ വേസ്സന്തരസ്സ പഠമതരം ഗന്ത്വാ രഥേ അട്ഠാസി.

മഹാപുരിസോ രഥം അഭിരുഹിത്വാ രഥേ ഠിതോ മഹാജനം ആപുച്ഛിത്വാ ‘‘അപ്പമത്താ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോഥാ’’തി ഓവാദമസ്സ ദത്വാ നഗരതോ നിക്ഖമി. ബോധിസത്തസ്സ മാതാ ‘‘പുത്തോ മേ ദാനവിത്തകോ ദാനം ദേതൂ’’തി ആഭരണേഹി സദ്ധിം സത്തരതനപൂരാനി സകടാനി ഉഭോസു പസ്സേസു പേസേസി. സോപി അത്തനോ കായാരുള്ഹമേവ ആഭരണഭണ്ഡം സമ്പത്തയാചകാനം അട്ഠാരസ വാരേ ദത്വാ സേസം സബ്ബമദാസി. നഗരാ നിക്ഖമിത്വാവ നിവത്തിത്വാ ഓലോകേതുകാമോ അഹോസി. അഥസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന രഥപ്പമാണേ ഠാനേ മഹാപഥവീ ഭിജ്ജിത്വാ പരിവത്തിത്വാ രഥം നഗരാഭിമുഖം അകാസി. സോ മാതാപിതൂനം വസനട്ഠാനം ഓലോകേസി. തേന കാരുഞ്ഞേന പഥവികമ്പോ അഹോസി. തേന വുത്തം ‘‘തേസം നിച്ഛുഭമാനാന’’ന്തിആദി.

൮൯-൯൦. തത്ഥ നിച്ഛുഭമാനാനന്തി തേസു സിവീസു നിക്കഡ്ഢന്തേസു, പബ്ബാജേന്തേസൂതി അത്ഥോ. തേസം വാ നിക്ഖമന്താനം. മഹാദാനം പവത്തേതുന്തി സത്തസതകമഹാദാനം ദാതും. ആയാചിസ്സന്തി യാചിം. സാവയിത്വാതി ഘോസാപേത്വാ. കണ്ണഭേരിന്തി യുഗലമഹാഭേരിം. ദദാമഹന്തി ദദാമി അഹം.

൯൧. അഥേത്ഥാതി അഥേവം ദാനേ ദീയമാനേ ഏതസ്മിം ദാനഗ്ഗേ. തുമൂലോതി ഏകകോലാഹലീഭൂതോ. ഭേരവോതി ഭയാവഹോ. മഹാസത്തഞ്ഹി ഠപേത്വാ അഞ്ഞേസം സോ ഭയം ജനേതി, തസ്സ ഭയജനനാകാരം ദസ്സേതും. ‘‘ദാനേനിമ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇമം വേസ്സന്തരമഹാരാജാനം ദാനേന ഹേതുനാ സിവയോ രട്ഠതോ നീഹരന്തി പബ്ബാജേന്തി, തഥാപി പുന ച ഏവരൂപം ദാനം ദേതി അയന്തി.

൯൨-൯൪. ഇദാനി തം ദാനം ദസ്സേതും ‘‘ഹത്ഥി’’ന്തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ ഗവന്തി ധേനും. ചതുവാഹിം രഥം ദത്വാതി വഹന്തീതി വാഹിനോ, അസ്സാ, ചതുരോ ആജഞ്ഞസിന്ധവേ രഥഞ്ച ബ്രാഹ്മണാനം ദത്വാതി അത്ഥോ. മഹാസത്തോ ഹി തഥാ നഗരതോ നിക്ഖമന്തോ സഹജാതേ സട്ഠിസഹസ്സേ അമച്ചേ സേസജനഞ്ച അസ്സുപുണ്ണമുഖം അനുബദ്ധന്തം നിവത്തേത്വാ രഥം പാജേന്തോ മദ്ദിം ആഹ – ‘‘സചേ, ഭദ്ദേ, പച്ഛതോ യാചകാ ആഗച്ഛന്തി, ഉപധാരേയ്യാസീ’’തി. സാ ഓലോകേന്തീ നിസീദി. അഥസ്സ സത്തസതകമഹാദാനം ഗമനകാലേ കതദാനഞ്ച സമ്പാപുണിതും അസക്കോന്താ ചത്താരോ ബ്രാഹ്മണാ ആഗന്ത്വാ ‘‘വേസ്സന്തരോ കുഹി’’ന്തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ദാനം ദത്വാ രഥേന ഗതോ’’തി വുത്തേ ‘‘അസ്സേ യാചിസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധിംസു. മദ്ദീ തേ ആഗച്ഛന്തേ ദിസ്വാ ‘‘യാചകാ, ദേവാ’’തി ആരോചേസി. മഹാസത്തോ രഥം ഠപേസി. തേ ആഗന്ത്വാ അസ്സേ യാചിംസു. മഹാസത്തോ അസ്സേ അദാസി. തേ തേ ഗഹേത്വാ ഗതാ. അസ്സേസു പന ദിന്നേസു രഥധുരം ആകാസേയേവ അട്ഠാസി. അഥ ചത്താരോ ദേവപുത്താ രോഹിതമിഗവണ്ണേനാഗന്ത്വാ രഥധുരം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അഗമംസു. മഹാസത്തോ തേസം ദേവപുത്തഭാവം ഞത്വാ –

‘‘ഇങ്ഘ മദ്ദി നിസാമേഹി, ചിത്തരൂപംവ ദിസ്സതി;

മിഗരോഹിച്ചവണ്ണേന, ദക്ഖിണസ്സാ വഹന്തി മ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൧൮൬൪) –

മദ്ദിയാ ആഹ.

തത്ഥ ചിത്തരൂപംവാതി അച്ഛരിയരൂപം വിയ. ദക്ഖിണസ്സാതി സുസിക്ഖിതഅസ്സാ വിയ മം വഹന്തി.

അഥ നം ഏവം ഗച്ഛന്തം അപരോ ബ്രാഹ്മണോ ആഗന്ത്വാ രഥം യാചി. മഹാസത്തോ പുത്തദാരം ഓതാരേത്വാ രഥം അദാസി. രഥേ പന ദിന്നേ ദേവപുത്താ അന്തരധായിംസു. തതോ പട്ഠായ പന സബ്ബേപി പത്തികാവ അഹേസും. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘മദ്ദി, ത്വം കണ്ഹാജിനം ഗണ്ഹാഹി, അഹം ജാലികുമാരം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഉഭോപി ദ്വേ ദാരകേ അങ്കേനാദായ അഞ്ഞമഞ്ഞം പിയസല്ലാപാ പടിപഥം ആഗച്ഛന്തേ മനുസ്സേ വങ്കപബ്ബതസ്സ മഗ്ഗം പുച്ഛന്താ സയമേവ ഓനതേസു ഫലരുക്ഖേസു ഫലാനി ദാരകാനം ദദന്താ അത്ഥകാമാഹി ദേവതാഹി മഗ്ഗസ്സ സങ്ഖിപിതത്താ തദഹേവ ചേതരട്ഠം സമ്പാപുണിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ചതുവാഹിം രഥം ദത്വാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഠത്വാ ചാതുമ്മഹാപഥേതി അത്തനോ ഗമനമഗ്ഗേന പസ്സതോ ആഗതേന തേന ബ്രാഹ്മണേന ആഗതമഗ്ഗേന ച വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗതട്ഠാനത്താ ചതുക്കസങ്ഖാതേ ചതുമഹാപഥേ ഠത്വാ തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ രഥം ദത്വാ. ഏകാകിയോതി അമച്ചസേവകാദിസഹായാഭാവേന ഏകകോ. തേനേവാഹ ‘‘അദുതിയോ’’തി. മദ്ദിദേവിം ഇദമബ്രവീതി മദ്ദിദേവിം ഇദം അഭാസി.

൯൬-൯൯. പദുമം പുണ്ഡരീകംവാതി പദുമം വിയ, പുണ്ഡരീകം വിയ ച. കണ്ഹാജിനഗ്ഗഹീതി കണ്ഹാജിനം അഗ്ഗഹേസി. അഭിജാതാതി ജാതിസമ്പന്നാ. വിസമം സമന്തി വിസമം സമഞ്ച ഭൂമിപ്പദേസം. ഏന്തീതി ആഗച്ഛന്തി. അനുമഗ്ഗേ പടിപ്പഥേതി അനുമഗ്ഗേ വാ പടിപഥേ വാതി വാ-സദ്ദസ്സ ലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. കരുണന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, കരുണായിതത്തന്തി അത്ഥോ. ദുക്ഖം തേ പടിവേദേന്തീതി ഇമേ ഏവം സുഖുമാലാ പദസാ ഗച്ഛന്തി, ദൂരേവ ഇതോ വങ്കപബ്ബതോതി തേ തദാ അമ്ഹേസു കാരുഞ്ഞവസേന അത്തനാ ദുക്ഖം പടിലഭന്തി, തഥാ അത്തനോ ഉപ്പന്നദുക്ഖം പടിവേദേന്തി വാതി അത്ഥോ.

൧൦൦-൧. പവനേതി മഹാവനേ. ഫലിനേതി ഫലവന്തേ. ഉബ്ബിദ്ധാതി ഉദ്ധം ഉഗ്ഗതാ ഉച്ചാ. ഉപഗച്ഛന്തി ദാരകേതി യഥാ ഫലാനി ദാരകാനം ഹത്ഥൂപഗയ്ഹകാനി ഹോന്തി, ഏവം രുക്ഖാ സയമേവ സാഖാഹി ഓനമിത്വാ ദാരകേ ഉപേന്തി.

൧൦൨. അച്ഛരിയന്തി അച്ഛരായോഗ്ഗം, അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തം. അഭൂതപുബ്ബം ഭൂതന്തി അബ്ഭുതം. ലോമാനം ഹംസനസമത്ഥതായ ലോമഹംസനം. സാഹുകാരന്തി സാധുകാരം, അയമേവ വാ പാഠോ. ഇത്ഥിരതനഭാവേന സബ്ബേഹി അങ്ഗേഹി അവയവേഹി സോഭതീതി സബ്ബങ്ഗസോഭനാ.

൧൦൩-൪. അച്ഛേരം വതാതി അച്ഛരിയം വത. വേസ്സന്തരസ്സ തേജേനാതി വേസ്സന്തരസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന. സങ്ഖിപിംസു പഥം യക്ഖാതി ദേവതാ മഹാസത്തസ്സ പുഞ്ഞതേജേന ചോദിതാ തം മഗ്ഗം പരിക്ഖയം പാപേസും, അപ്പകം അകംസു, തം പന ദാരകേസു കരുണായ കതം വിയ കത്വാ വുത്തം ‘‘അനുകമ്പായ ദാരകേ’’തി. ജേതുത്തരനഗരതോ ഹി സുവണ്ണഗിരിതാലോ നാമ പബ്ബതോ പഞ്ച യോജനാനി, തതോ കോന്തിമാരാ നാമ നദീ പഞ്ച യോജനാനി, തതോ മാരഞ്ജനാഗിരി നാമ പബ്ബതോ പഞ്ച യോജനാനി, തതോ ദണ്ഡബ്രാഹ്മണഗാമോ നാമ പഞ്ച യോജനാനി, തതോ മാതുലനഗരം ദസ യോജനാനി, ഇതി തം രട്ഠം ജേതുത്തരനഗരതോ തിംസ യോജനാനി ഹോതി. ദേവതാ ബോധിസത്തസ്സ പുഞ്ഞതേജേന ചോദിതാ മഗ്ഗം പരിക്ഖയം പാപേസും. തം സബ്ബം ഏകാഹേനേവ അതിക്കമിംസു. തേന വുത്തം ‘‘നിക്ഖന്തദിവസേനേവ, ചേതരട്ഠമുപാഗമു’’ന്തി.

ഏവം മഹാസത്തോ സായന്ഹസമയം ചേതരട്ഠേ മാതുലനഗരം പത്വാ തസ്സ നഗരസ്സ ദ്വാരസമീപേ സാലായം നിസീദി. അഥസ്സ മദ്ദിദേവീ പാദേസു രജം പുഞ്ഛിത്വാ പാദേ സമ്ബാഹിത്വാ ‘‘വേസ്സന്തരസ്സ ആഗതഭാവം ജാനാപേസ്സാമീ’’തി സാലതോ നിക്ഖമിത്വാ തസ്സ ചക്ഖുപഥേ സാലദ്വാരേ അട്ഠാസി. നഗരം പവിസന്തിയോ ച നിക്ഖമന്തിയോ ച ഇത്ഥിയോ തം ദിസ്വാ പരിവാരേസും. മഹാജനോ തഞ്ച വേസ്സന്തരഞ്ച പുത്തേ ചസ്സ തഥാ ആഗതേ ദിസ്വാ രാജൂനം ആചിക്ഖി. സട്ഠിസഹസ്സാ രാജാനോ രോദന്താ പരിദേവന്താ തസ്സ സന്തികം ആഗന്ത്വാ മഗ്ഗപരിസ്സമം വിനോദേത്വാ തഥാ ആഗമനകാരണം പുച്ഛിംസു.

മഹാസത്തോ ഹത്ഥിദാനം ആദിം കത്വാ സബ്ബം കഥേസി. തം സുത്വാ തേ അത്തനോ രജ്ജേന നിമന്തയിംസു. മഹാപുരിസോ ‘‘മയാ തുമ്ഹാകം രജ്ജം പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതു, രാജാ പന മം രട്ഠാ പബ്ബാജേതി, തസ്മാ വങ്കപബ്ബതമേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തേഹി നാനപ്പകാരം തത്ഥ വാസം യാചിയമാനോപി തം അനലങ്കരിത്വാ തേഹി ഗഹിതാരക്ഖോ തം രത്തിം സാലായമേവ വസിത്വാ പുനദിവസേ പാതോവ നാനഗ്ഗരസഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ തേഹി പരിവുതോ നിക്ഖമിത്വാ പന്നരസയോജനമഗ്ഗം ഗന്ത്വാ വനദ്വാരേ ഠത്വാ തേ നിവത്തേത്വാ പുരതോ പന്നരസയോജനമഗ്ഗം തേഹി ആചിക്ഖിതനിയാമേനേവ അഗമാസി. തേന വുത്തം –

൧൦൫. ‘‘സട്ഠിരാജസഹസ്സാനി, തദാ വസന്തി മാതുലേ;

സബ്ബേ പഞ്ജലികാ ഹുത്വാ, രോദമാനാ ഉപാഗമും.

൧൦൬. ‘‘തത്ഥ വത്തേത്വാ സല്ലാപം, ചേതേഹി ചേതപുത്തേഹി;

തേ തതോ നിക്ഖമിത്വാന, വങ്കം അഗമു പബ്ബത’’ന്തി.

തത്ഥ തത്ഥ വത്തേത്വാ സല്ലാപന്തി തത്ഥ തേഹി രാജൂഹി സമാഗമേഹി സദ്ധിം പടിസമ്മോദമാനാ കഥം പവത്തേത്വാ. ചേതപുത്തേഹീതി ചേതരാജപുത്തേഹി. തേ തതോ നിക്ഖമിത്വാനാതി തേ രാജാനോ തതോ വനദ്വാരട്ഠാനേ നിവത്തേത്വാ. വങ്കം അഗമു പബ്ബതന്തി അമ്ഹേ ചത്താരോ ജനാ വങ്കപബ്ബതം ഉദ്ദിസ്സ അഗമമ്ഹാ.

അഥ മഹാസത്തോ തേഹി ആചിക്ഖിതമഗ്ഗേന ഗച്ഛന്തോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതം പത്വാ തം ദിവസം തത്ഥ വസിത്വാ തതോ ഉത്തരദിസാഭിമുഖോ വേപുല്ലപബ്ബതപാദേന ഗന്ത്വാ കേതുമതീനദീതീരേ നിസീദിത്വാ വനചരകേന ദിന്നം മധുമംസം ഖാദിത്വാ തസ്സ സുവണ്ണസൂചിം ദത്വാ ന്ഹത്വാ പിവിത്വാ പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥോ നദിം ഉത്തരിത്വാ സാനുപബ്ബതസിഖരേ ഠിതസ്സ നിഗ്രോധസ്സ മൂലേ ഥോകം നിസീദിത്വാ ഉട്ഠായ ഗച്ഛന്തോ നാലികപബ്ബതം പരിഹരന്തോ മുചലിന്ദസരം ഗന്ത്വാ സരതീരേന പുബ്ബുത്തരകണ്ണം പത്വാ ഏകപദികമഗ്ഗേനേവ വനഘടം പവിസിത്വാ തം അതിക്കമ്മ ഗിരിവിദുഗ്ഗാനം നദീപഭവാനം പുരതോ ചതുരസ്സപോക്ഖരണിം പാപുണി.

൧൦൭. തസ്മിം ഖണേ സക്കോ ആവജ്ജേന്തോ ‘‘മഹാസത്തോ ഹിമവന്തം പവിട്ഠോ, വസനട്ഠാനം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ വിസ്സകമ്മം പേസേസി – ‘‘ഗച്ഛ വങ്കപബ്ബതകുച്ഛിമ്ഹി രമണീയേ ഠാനേ അസ്സമപദം മാപേഹീ’’തി. സോ തത്ഥ ദ്വേ പണ്ണസാലായോ ദ്വേ ചങ്കമേ ദ്വേ ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി മാപേത്വാ തേസു തേസു ഠാനേസു നാനാപുപ്ഫവിചിത്തേ രുക്ഖേ ഫലിതേ രുക്ഖേ പുപ്ഫഗച്ഛേ കദലിവനാദീനി ച ദസ്സേത്വാ സബ്ബേ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരേ പടിയാദേത്വാ ‘‘യേകേചി പബ്ബജിതുകാമാ, തേ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി അക്ഖരാനി ലിഖിത്വാ അമനുസ്സേ ച ഭേരവസദ്ദേ മിഗപക്ഖിനോ ച പടിക്കമാപേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതോ.

മഹാസത്തോ ഏകപദികമഗ്ഗം ദിസ്വാ ‘‘പബ്ബജിതാനം വസനട്ഠാനം ഭവിസ്സതീ’’തി മദ്ദിഞ്ച പുത്തേ ച തത്ഥേവ ഠപേത്വാ അസ്സമപദം പവിസിത്വാ അക്ഖരാനി ഓലോകേത്വാ ‘‘സക്കേന ദിന്നോസ്മീ’’തി പണ്ണസാലദ്വാരം വിവരിത്വാ പവിട്ഠോ ഖഗ്ഗഞ്ച ധനുഞ്ച അപനേത്വാ സാടകേ ഓമുഞ്ചിത്വാ ഇസിവേസം ഗഹേത്വാ കത്തരദണ്ഡം ആദായ നിക്ഖമിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസദിസേന ഉപസമേന ദാരകാനം സന്തികം അഗമാസി. മദ്ദിദേവീപി മഹാസത്തം ദിസ്വാ പാദേസു പതിത്വാ രോദിത്വാ തേനേവ സദ്ധിം അസ്സമം പവിസിത്വാ അത്തനോ പണ്ണസാലം ഗന്ത്വാ ഇസിവേസം ഗണ്ഹി. പച്ഛാ പുത്തേപി താപസകുമാരകേ കരിംസു. ബോധിസത്തോ മദ്ദിം വരം യാചി ‘‘മയം ഇതോ പട്ഠായ പബ്ബജിതാ നാമ, ഇത്ഥീ ച നാമ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ മലം, മാ ദാനി അകാലേ മമ സന്തികം ആഗച്ഛാ’’തി. സാ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ മഹാസത്തമ്പി വരം യാചി ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ പുത്തേ ഗഹേത്വാ ഇധേവ ഹോഥ, അഹം ഫലാഫലം ആഹരിസ്സാമീ’’തി. സാ തതോ പട്ഠായ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലാനി ആഹരിത്വാ തയോ ജനേ പടിജഗ്ഗി. ഇതി ചത്താരോ ഖത്തിയാ വങ്കപബ്ബതകുച്ഛിയം സത്തമാസമത്തം വസിംസു. തേന വുത്തം ‘‘ആമന്തയിത്വാ ദേവിന്ദോ, വിസ്സകമ്മം മഹിദ്ധിക’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ആമന്തയിത്വാതി പക്കോസാപേത്വാ. മഹിദ്ധികന്തി മഹതിയാ ദേവിദ്ധിയാ സമന്നാഗതം. അസ്സമം സുകതന്തി അസ്സമപദം സുകതം കത്വാ. രമ്മം വേസ്സന്തരസ്സ വസനാനുച്ഛവികം പണ്ണസാലം. സുമാപയാതി സുട്ഠു മാപയ. ആണാപേസീതി വചനസേസോ. സുമാപയീതി സമ്മാ മാപേസി.

൧൧൧. അസുഞ്ഞോതി യഥാ സോ അസ്സമോ അസുഞ്ഞോ ഹോതി, ഏവം തസ്സ അസുഞ്ഞഭാവകരണേന അസുഞ്ഞോ ഹോമി. ‘‘അസുഞ്ഞേ’’തി വാ പാഠോ, മമ വസനേനേവ അസുഞ്ഞേ അസ്സമേ ദാരകേ അനുരക്ഖന്തോ വസാമി തത്ഥ തിട്ഠാമി. ബോധിസത്തസ്സ മേത്താനുഭാവേന സമന്താ തിയോജനേ സബ്ബേ തിരച്ഛാനാപി മേത്തം പടിലഭിംസു.

ഏവം തേസു തത്ഥ വസന്തേസു കലിങ്ഗരട്ഠവാസീ ജൂജകോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ അമിത്തതാപനായ നാമ ഭരിയായ ‘‘നാഹം തേ നിച്ചം ധഞ്ഞകോട്ടനഉദകാഹരണയാഗുഭത്തപചനാദീനി കാതും സക്കോമി, പരിചാരകം മേ ദാസം വാ ദാസിം വാ ആനേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘കുതോഹം തേ ഭോതി ദുഗ്ഗതോ ദാസം വാ ദാസിം വാ ലഭിസ്സാമീ’’തി വത്വാ തായ ‘‘ഏസ വേസ്സന്തരോ രാജാ വങ്കപബ്ബതേ വസതി. തസ്സ പുത്തേ മയ്ഹം പരിചാരകേ യാചിത്വാ ആനേഹീ’’തി വുത്തേ കിലേസവസേന തസ്സാ പടിബദ്ധചിത്തതായ തസ്സാ വചനം അതിക്കമിതും അസക്കോന്തോ പാഥേയ്യം പടിയാദാപേത്വാ അനുക്കമേന ജേതുത്തരനഗരം പത്വാ ‘‘കുഹിം വേസ്സന്തരമഹാരാജാ’’തി പുച്ഛി.

മഹാജനോ ‘‘ഇമേസം യാചകാനം അതിദാനേന അമ്ഹാകം രാജാ രട്ഠാ പബ്ബാജിതോ, ഏവം അമ്ഹാകം രാജാനം നാസേത്വാ പുനപി ഇധേവ ആഗച്ഛതീ’’തി ലേഡ്ഡുദണ്ഡാദിഹത്ഥോ ഉപക്കോസന്തോ ബ്രാഹ്മണം അനുബന്ധി. സോ ദേവതാവിഗ്ഗഹിതോ ഹുത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ വങ്കപബ്ബതഗാമിമഗ്ഗം അഭിരുള്ഹോ അനുക്കമേന വനദ്വാരം പത്വാ മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ മഗ്ഗമൂള്ഹോ ഹുത്വാ വിചരന്തോ തേഹി രാജൂഹി ബോധിസത്തസ്സ ആരക്ഖണത്ഥായ ഠപിതേന ചേതപുത്തേന സമാഗഞ്ഛി. തേന ‘‘കഹം, ഭോ ബ്രാഹ്മണ, ഗച്ഛസീ’’തി പുട്ഠോ ‘‘വേസ്സന്തരമഹാരാജസ്സ സന്തിക’’ന്തി വുത്തേ ‘‘അദ്ധാ അയം ബ്രാഹ്മണോ തസ്സ പുത്തേ വാ ദേവിം വാ യാചിതും ഗച്ഛതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മാ ഖോ, ത്വം ബ്രാഹ്മണ, തത്ഥ ഗഞ്ഛി, സചേ ഗച്ഛസി, ഏത്ഥേവ തേ സീസം ഛിന്ദിത്വാ മയ്ഹം സുനഖാനം ഘാസം കരിസ്സാമീ’’തി തേന സന്തജ്ജിതോ മരണഭയഭീതോ ‘‘അഹമസ്സ പിതരാ പേസിതോ ദൂതോ, ‘തം ആനേസ്സാമീ’തി ആഗതോ’’തി മുസാവാദം അഭാസി. തം സുത്വാ ചേതപുത്തോ തുട്ഠഹട്ഠോ ബ്രാഹ്മണസ്സ സക്കാരസമ്മാനം കത്വാ വങ്കപബ്ബതഗാമിമഗ്ഗം ആചിക്ഖി. സോ തതോ പരം ഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ അച്ചുതേന നാമ താപസേന സദ്ധിം സമാഗന്ത്വാ തമ്പി മഗ്ഗം പുച്ഛിത്വാ തേനാപി മഗ്ഗേ ആചിക്ഖിതേ തേന ആചിക്ഖിതസഞ്ഞായ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ അനുക്കമേന ബോധിസത്തസ്സ അസ്സമപദട്ഠാനസമീപം ഗന്ത്വാ മദ്ദിദേവിയാ ഫലാഫലത്ഥം ഗതകാലേ ബോധിസത്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഉഭോ ദാരകേ യാചി. തേന വുത്തം –

൧൧൨. ‘‘പവനേ വസമാനസ്സ, അദ്ധികോ മം ഉപാഗമി;

അയാചി പുത്തകേ മയ്ഹം, ജാലിം കണ്ഹാജിനം ചുഭോ’’തി.

ഏവം ബ്രാഹ്മണേന ദാരകേസു യാചിതേസു മഹാസത്തോ ‘‘ചിരസ്സം വത മേ യാചകോ അധിഗതോ, അജ്ജാഹം അനവസേസതോ ദാനപാരമിം പൂരേസ്സാമീ’’തി അധിപ്പായേന സോമനസ്സജാതോ പസാരിതഹത്ഥേ സഹസ്സത്ഥവികം ഠപേന്തോ വിയ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിത്തം പരിതോസേന്തോ സകലഞ്ച തം പബ്ബതകുച്ഛിം ഉന്നാദേന്തോ ‘‘ദദാമി തവ മയ്ഹം പുത്തകേ, അപി ച മദ്ദിദേവീ പന പാതോവ ഫലാഫലത്ഥായ വനം ഗന്ത്വാ സായം ആഗമിസ്സതി, തായ ആഗതായ തേ പുത്തകേ ദസ്സേത്വാ ത്വഞ്ച മൂലഫലാഫലം ഖാദിത്വാ ഏകരത്തിം വസിത്വാ വിഗതപരിസ്സമോ പാതോവ ഗമിസ്സസീ’’തി ആഹ. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘കാമഞ്ചേസ ഉളാരജ്ഝാസയതായ പുത്തകേ ദദാതി, മാതാ പന വച്ഛഗിദ്ധാ ആഗന്ത്വാ ദാനസ്സ അന്തരായമ്പി കരേയ്യ, യംനൂനാഹം ഇമം നിപ്പീളേത്വാ ദാരകേ ഗഹേത്വാ അജ്ജേവ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ‘‘പുത്താ ചേ തേ മയ്ഹം ദിന്നാ, കിം ദാനി മാതരം ദസ്സേത്വാ പേസിതേഹി, ദാരകേ ഗഹേത്വാ അജ്ജേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ആഹ. ‘‘സചേ, ത്വം ബ്രാഹ്മണ, രാജപുത്തിം മാതരം ദട്ഠും ന ഇച്ഛസി, ഇമേ ദാരകേ ഗഹേത്വാ ജേതുത്തരനഗരം ഗച്ഛ, തത്ഥ സഞ്ജയമഹാരാജാ ദാരകേ ഗഹേത്വാ മഹന്തം തേ ധനം ദസ്സതി, തേന ദാസദാസിയോ ഗണ്ഹിസ്സസി, സുഖഞ്ച ജീവിസ്സസി, അഞ്ഞഥാ ഇമേ സുഖുമാലാ രാജദാരകാ, കിം തേ വേയ്യാവച്ചം കരിസ്സന്തീ’’തി ആഹ.

ബ്രാഹ്മണോ ‘‘ഏവമ്പി മയാ ന സക്കാ കാതും, രാജദണ്ഡതോ ഭായാമി, മയ്ഹമേവ ഗാമം നേസ്സാമീ’’തി ആഹ. ഇമം തേസം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ ദാരകാ ‘‘പിതാ നോ ഖോ അമ്ഹേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാതുകാമോ’’തി പക്കമിത്വാ പോക്ഖരണിം ഗന്ത്വാ പദുമിനിഗച്ഛേ നിലീയിംസു. ബ്രാഹ്മണോ തേ അദിസ്വാവ ‘‘ത്വം ‘ദാരകേ ദദാമീ’തി വത്വാ തേ അപക്കമാപേസി, ഏസോ തേ സാധുഭാവോ’’തി ആഹ. അഥ മഹാസത്തോ സഹസാവ ഉട്ഠഹിത്വാ ദാരകേ ഗവേസന്തോ പദുമിനിഗച്ഛേ നിലീനേ ദിസ്വാ ‘‘ഏഥ, താതാ, മാ മയ്ഹം ദാനപാരമിയാ അന്തരായം അകത്ഥ, മമ ദാനജ്ഝാസയം മത്ഥകം പാപേഥ, അയഞ്ച ബ്രാഹ്മണോ തുമ്ഹേ ഗഹേത്വാ തുമ്ഹാകം അയ്യകസ്സ സഞ്ജയമഹാരാജസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സതി, താത ജാലി, ത്വം ഭുജിസ്സോ ഹോതുകാമോ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിക്ഖസഹസ്സം ദത്വാ ഭുജിസ്സോ ഭവേയ്യാസി, കണ്ഹാജിനേ ത്വം ദാസസതം ദാസിസതം ഹത്ഥിസതം അസ്സസതം ഉസഭസതം നിക്ഖസതന്തി സബ്ബസതം ദത്വാ ഭുജിസ്സാ ഭവേയ്യാസീ’’തി കുമാരേ അഗ്ഘാപേത്വാ സമസ്സാസേത്വാ ഗഹേത്വാ അസ്സമപദം ഗന്ത്വാ കമണ്ഡലുനാ ഉദകം ഗഹേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയം കത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹത്ഥേ ഉദകം പാതേത്വാ അതിവിയ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹുത്വാ പഥവിം ഉന്നാദേന്തോ പിയപുത്തദാനം അദാസി. ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ പഥവികമ്പാദയോ അഹേസും. തേന വുത്തം –

൧൧൩. ‘‘യാചകം ഉപഗതം ദിസ്വാ, ഹാസോ മേ ഉപപജ്ജഥ;

ഉഭോ പുത്തേ ഗഹേത്വാന, അദാസിം ബ്രാഹ്മണേ തദാ.

൧൧൪. ‘‘സകേ പുത്തേ ചജന്തസ്സ, ജൂജകേ ബ്രാഹ്മണേ യദാ;

തദാപി പഥവീ കമ്പി, സിനേരുവനവടംസകാ’’തി.

അഥ ബ്രാഹ്മണോ ദാരകേ അഗന്തുകാമേ ലതായ ഹത്ഥേസു ബന്ധിത്വാ ആകഡ്ഢി. തേസം ബന്ധട്ഠാനേ ഛവിം ഛിന്ദിത്വാ ലോഹിതം പഗ്ഘരി. സോ ലതാദണ്ഡേന പഹരന്തോ ആകഡ്ഢി. തേ പിതരം ഓലോകേത്വാ.

‘‘അമ്മാ ച താത നിക്ഖന്താ, ത്വഞ്ച നോ താത ദസ്സസി;

മാ നോ ത്വം താത അദദാ, യാവ അമ്മാപി ഏതു നോ;

തദായം ബ്രാഹ്മണോ കാമം, വിക്കിണാതു ഹനാതു വാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൧൨൬) –

വത്വാ പുനപി അയം ഏവരൂപോ ഘോരദസ്സനോ കുരൂരകമ്മന്തോ –

‘‘മനുസ്സോ ഉദാഹു യക്ഖോ, മംസലോഹിതഭോജനോ;

ഗാമാ അരഞ്ഞമാഗമ്മ, ധനം തം താത യാചതി;

നീയമാനേ പിസാചേന, കിം നു താത ഉദിക്ഖസീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൧൩൦-൨൧൩൧) –

ആദീനി വദന്താ പരിദേവിംസു. തത്ഥ ധനന്തി പുത്തധനം.

ജൂജകോ ദാരകേ തഥാ പരിദേവന്തേയേവ പോഥേന്തോവ ഗഹേത്വാ പക്കാമി. മഹാസത്തസ്സ ദാരകാനം കരുണം പരിദേവിതേന തസ്സ ച ബ്രാഹ്മണസ്സ അകാരുഞ്ഞഭാവേന ബലവസോകോ ഉപ്പജ്ജി, വിപ്പടിസാരോ ച ഉദപാദി. സോ തങ്ഖണഞ്ഞേവ ബോധിസത്താനം പവേണിം അനുസ്സരി. ‘‘സബ്ബേവ ഹി ബോധിസത്താ പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജിത്വാ ബുദ്ധാ ഭവിസ്സന്തി, അഹമ്പി തേസം അബ്ഭന്തരോ, പുത്തദാനഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗാനം അഞ്ഞതരം, തസ്മാ വേസ്സന്തര ദാനം ദത്വാ പച്ഛാനുതാപോ ന തേ അനുച്ഛവികോ’’തി അത്താനം പരിഭാസേത്വാ ‘‘ദിന്നകാലതോ പട്ഠായ മമ തേ ന കിഞ്ചി ഹോന്തീ’’തി അത്താനം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ദള്ഹസമാദാനം അധിട്ഠായ പണ്ണസാലദ്വാരേ പാസാണഫലകേ കഞ്ചനപടിമാ വിയ നിസീദി.

അഥ മദ്ദിദേവീ അരഞ്ഞതോ ഫലാഫലം ഗഹേത്വാ നിവത്തന്തീ ‘‘മാ മഹാസത്തസ്സ ദാനന്തരായോ ഹോതൂ’’തി വാളമിഗരൂപധരാഹി ദേവതാഹി ഉപരുദ്ധമഗ്ഗാ തേസു അപഗതേസു ചിരേന അസ്സമം പത്വാ ‘‘അജ്ജ മേ ദുസ്സുപിനം ദിട്ഠം, ദുന്നിമിത്താനി ച ഉപ്പന്നാനി, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചിന്തേന്തീ അസ്സമം പവിസിത്വാ പുത്തകേ അപസ്സന്തീ ബോധിസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ദേവ, ന ഖോ അമ്ഹാകം പുത്തകേ പസ്സാമി, കുഹിം തേ ഗതാ’’തി ആഹ. സോ തുണ്ഹീ അഹോസി. സാ പുത്തകേ ഉപധാരേന്തീ തഹിം തഹിം ഉപധാവിത്വാ ഗവേസന്തീ അദിസ്വാ പുനപി ഗന്ത്വാ പുച്ഛി. ബോധിസത്തോ ‘‘കക്ഖളകഥായ നം പുത്തസോകം ജഹാപേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ –

‘‘നൂന മദ്ദീ വരാരോഹാ, രാജപുത്തീ യസസ്സിനീ;

പാതോ ഗതാസി ഉഞ്ഛായ, കിമിദം സായമാഗതാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൨൨൫) –

വത്വാ തായ ചിരായനകാരണേ കഥിതേ പുനപി ദാരകേ സന്ധായ ന കിഞ്ചി ആഹ. സാ പുത്തസോകേന തേ ഉപധാരേന്തീ പുനപി വാതവേഗേന വനാനി വിചരി. തായ ഏകരത്തിയം വിചരിതട്ഠാനം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തം പന്നരസയോജനമത്തം അഹോസി. അഥ വിഭാതായ രത്തിയാ മഹാസത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ ഠിതാ ദാരകാനം അദസ്സനേന ബലവസോകാഭിഭൂതാ തസ്സ പാദമൂലേ ഛിന്നകദലീ വിയ ഭൂമിയം വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ പതി. സോ ‘‘മതാ’’തി സഞ്ഞായ കമ്പമാനോ ഉപ്പന്നബലവസോകോപി സതിം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ‘‘ജാനിസ്സാമി താവ ജീവതി, ന ജീവതീ’’തി സത്തമാസേ കായസംസഗ്ഗം അനാപന്നപുബ്ബോപി അഞ്ഞസ്സ അഭാവേന തസ്സാ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഊരൂസു ഠപേത്വാ ഉദകേന പരിപ്ഫോസിത്വാ ഉരഞ്ച മുഖഞ്ച ഹദയഞ്ച പരിമജ്ജി. മദ്ദീപി ഖോ ഥോകം വീതിനാമേത്വാ സതിം പടിലഭിത്വാ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ‘‘ദേവ, ദാരകാ തേ കുഹിം ഗതാ’’തി പുച്ഛി. സോ ആഹ – ‘‘ദേവി, ഏകസ്സ മേ ബ്രാഹ്മണസ്സ മം യാചിത്വാ ആഗതസ്സ ദാസത്ഥായ ദിന്നാ’’തി വത്വാ തായ ‘‘കസ്മാ, ദേവ, പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദത്വാ മമ സബ്ബരത്തിം പരിദേവിത്വാ വിചരന്തിയാ നാചിക്ഖീ’’തി വുത്തേ ‘‘പഠമമേവ വുത്തേ തവ ചിത്തദുക്ഖം ബഹു ഭവിസ്സതി, ഇദാനി പന സരീരദുക്ഖേന തനുകം ഭവിസ്സതീ’’തി വത്വാ –

‘‘മം പസ്സ മദ്ദി മാ പുത്തേ, മാ ബാള്ഹം പരിദേവസി;

ലച്ഛാമ പുത്തേ ജീവന്താ, അരോഗാ ച ഭവാമസേ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൨൬൦) –

സോ സമസ്സാസേത്വാ പുന –

‘‘പുത്തേ പസുഞ്ച ധഞ്ഞഞ്ച, യഞ്ച അഞ്ഞം ഘരേ ധനം;

ദജ്ജാ സപ്പുരിസോ ദാനം, ദിസ്വാ യാചകമാഗതം;

അനുമോദാഹി മേ മദ്ദി, പുത്തകേ ദാനമുത്തമ’’ന്തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൨൬൧) –

വത്വാ അത്തനോ പുത്തദാനം തം അനുമോദാപേസി.

സാപി –

‘‘അനുമോദാമി തേ ദേവ, പുത്തകേ ദാനമുത്തമം;

ദത്വാ ചിത്തം പസാദേഹി, ഭിയ്യോ ദാനം ദദോ ഭവാ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൨൬൨) –

വത്വാ അനുമോദി.

ഏവം തേസു അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്മോദനീയം കഥം കഥേന്തേസു സക്കോ ചിന്തേസി – ‘‘മഹാപുരിസോ ഹിയ്യോ ജൂജകസ്സ പഥവിം ഉന്നാദേത്വാ ദാരകേ അദാസി. ഇദാനി നം കോചി ഹീനപുരിസോ ഉപസങ്കമിത്വാ മദ്ദിദേവിം യാചിത്വാ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, തതോ രാജാ നിപ്പച്ചയോ ഭവേയ്യ, ഹന്ദാഹം ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന നം ഉപസങ്കമിത്വാ മദ്ദിം യാചിത്വാ പാരമികൂടം ഗാഹാപേത്വാ കസ്സചി അവിസ്സജ്ജിയം കത്വാ പുന നം തസ്സേവ ദത്വാ ആഗമിസ്സാമീ’’തി. സോ സൂരിയുഗ്ഗമനവേലായം ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. തം ദിസ്വാ മഹാപുരിസോ ‘‘അതിഥി നോ ആഗതോ’’തി പീതിസോമനസ്സജാതോ തേന സദ്ധിം മധുരപടിസന്ഥാരം കത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കേനത്ഥേന ഇധാഗതോസീ’’തി പുച്ഛി. അഥ നം സക്കോ മദ്ദിദേവിം യാചി. തേന വുത്തം –

൧൧൫. ‘‘പുനദേവ സക്കോ ഓരുയ്ഹ, ഹുത്വാ ബ്രാഹ്മണസന്നിഭോ;

അയാചി മം മദ്ദിദേവിം, സീലവന്തിം പതിബ്ബത’’ന്തി.

തത്ഥ പുനദേവാതി ദാരകേ ദിന്നദിവസതോ പച്ഛാ ഏവ. തദനന്തരമേവാതി അത്ഥോ. ഓരുയ്ഹാതി ദേവലോകതോ ഓതരിത്വാ. ബ്രാഹ്മണസന്നിഭോതി ബ്രാഹ്മണസമാനവണ്ണോ.

അഥ മഹാസത്തോ ‘‘ഹിയ്യോ മേ ദ്വേപി ദാരകേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദിന്നാ, അഹമ്പി അരഞ്ഞേ ഏകകോവ, കഥം തേ മദ്ദിം സീലവന്തിം പതിബ്ബതം ദസ്സാമീ’’തി അവത്വാവ പസാരിതഹത്ഥേ അനഗ്ഘരതനം ഠപേന്തോ വിയ അസജ്ജിത്വാ അബജ്ഝിത്വാ അനോലീനമാനസോ ‘‘അജ്ജ മേ ദാനപാരമീ മത്ഥകം പാപുണിസ്സതീ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠോ ഗിരിം ഉന്നാദേന്തോ വിയ –