൧. അകിത്തിവഗ്ഗോ

൧. അകിത്തിചരിയാവണ്ണനാ

൩. ഏവം ഭഗവാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സദേവമനുസ്സായ ച പരിസായ അത്തനോ പുബ്ബചരിയായ സവനേ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ ഇദാനി തം പുബ്ബചരിതം ഭവന്തരപടിച്ഛന്നം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ പച്ചക്ഖം കരോന്തോ ‘‘യദാ അഹം ബ്രഹാരഞ്ഞേ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യദാതി യസ്മിം കാലേ. ബ്രഹാരഞ്ഞേതി മഹാഅരഞ്ഞേ, അരഞ്ഞാനിയം, മഹന്തേ വനേതി അത്ഥോ. സുഞ്ഞേതി ജനവിവിത്തേ. വിപിനകാനനേതി വിപിനഭൂതേ കാനനേ, പദദ്വയേനാപി തസ്സ അരഞ്ഞസ്സ ഗഹനഭാവമേവ ദീപേതി, സബ്ബമേതം കാരദീപം സന്ധായ വുത്തം. അജ്ഝോഗാഹേത്വാതി അനുപവിസിത്വാ. വിഹരാമീതി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയആനേഞ്ജവിഹാരേഹി സമുപ്പാദിതസുഖവിസേസേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന സരീരദുക്ഖം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഹരാമി അത്തഭാവം പവത്തേമി. അകിത്തി നാമ താപസോതി ഏവംനാമകോ താപസോ ഹുത്വാ യദാ അഹം തസ്മിം അരഞ്ഞേ വിഹരാമീതി അത്ഥോ. സത്ഥാ തദാ അത്തനോ അകിത്തിതാപസഭാവം ധമ്മസേനാപതിസ്സ വദതി. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ –

അതീതേ കിര ഇമസ്മിംയേവ ഭദ്ദകപ്പേ ബാരാണസിയം ബ്രഹ്മദത്തേ നാമ രാജിനി രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ അസീതികോടിവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ കുലേ നിബ്ബത്തി, ‘‘അകിത്തീ’’തിസ്സ നാമം കരിംസു. തസ്സ പദസാ ഗമനകാലേ ഭഗിനീപി ജായി. ‘‘യസവതീ’’തിസ്സാ നാമം കരിംസു. സോ സോളസവസ്സകാലേ തക്കസിലം ഗന്ത്വാ സബ്ബസിപ്പാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചാഗമാസി. അഥസ്സ മാതാപിതരോ കാലമകംസു. സോ തേസം പേതകിച്ചാനി കാരേത്വാ കതിപയദിവസാതിക്കമേന രതനാവലോകനം ആയുത്തകപുരിസേഹി കാരയമാനോ ‘‘ഏത്തകം മത്തികം, ഏത്തകം പേത്തികം, ഏത്തകം പിതാമഹ’’ന്തി സുത്വാ സംവിഗ്ഗമാനസോ ഹുത്വാ ‘‘ഇദം ധനമേവ പഞ്ഞായതി, ന ധനസ്സ സംഹാരകാ, സബ്ബേ ഇമം ധനം പഹായേവ ഗതാ, അഹം പന നം ആദായ ഗമിസ്സാമീ’’തി രാജാനം ആപുച്ഛിത്വാ ഭേരിം ചരാപേസി – ‘‘ധനേന അത്ഥികാ അകിത്തിപണ്ഡിതസ്സ ഗേഹം ആഗച്ഛന്തൂ’’തി.

സോ സത്താഹം മഹാദാനം പവത്തേത്വാ ധനേ അഖീയമാനേ ‘‘കിം മേ ഇമായ ധനകീളായ, അത്ഥികാ ഗണ്ഹിസ്സന്തീ’’തി നിവേസനദ്വാരം വിവരിത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിഭരിതേ സാരഗബ്ഭേ വിവരാപേത്വാ ‘‘ദിന്നംയേവ ഹരന്തൂ’’തി ഗേഹം പഹായ ഞാതിപരിവട്ടസ്സ പരിദേവന്തസ്സ ഭഗിനിം ഗഹേത്വാ ബാരാണസിതോ നിക്ഖമിത്വാ നദിം ഉത്തരിത്വാ ദ്വേ തീണി യോജനാനി ഗന്ത്വാ പബ്ബജിത്വാ രമണീയേ ഭൂമിഭാഗേ പണ്ണസാലം കരിത്വാ വസതി. യേന പന ദ്വാരേന തദാ നിക്ഖമി, തം അകിത്തിദ്വാരം നാമ ജാതം. യേന തിത്ഥേന നദിം ഓതിണ്ണോ, തം അകിത്തിതിത്ഥം നാമ ജാതം. തസ്സ പബ്ബജിതഭാവം സുത്വാ ബഹൂ മനുസ്സാ ഗാമനിഗമരാജധാനിവാസിനോ തസ്സ ഗുണേഹി ആകഡ്ഢിയമാനഹദയാ അനുപബ്ബജിംസു. മഹാപരിവാരോ അഹോസി, മഹാലാഭസക്കാരോ നിബ്ബത്തി, ബുദ്ധുപ്പാദോ വിയ അഹോസി. അഥ മഹാസത്തോ ‘‘അയം ലാഭസക്കാരോ മഹാ, പരിവാരോപി മഹന്തോ, കായവിവേകമത്തമ്പി ഇധ ന ലഭതി, മയാ ഏകാകിനാ വിഹരിതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ പരമപ്പിച്ഛഭാവതോ വിവേകനിന്നതായ ച കസ്സചി അജാനാപേത്വാ ഏകകോവ നിക്ഖമിത്വാ അനുപുബ്ബേന ദമിളരട്ഠം പത്വാ കാവീരപട്ടനസമീപേ ഉയ്യാനേ വിഹരന്തോ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേസി. തത്രാപിസ്സ മഹാലാഭസക്കാരോ ഉപ്പജ്ജി. സോ തം ജിഗുച്ഛന്തോ ഛഡ്ഡേത്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ കാരദീപേ ഓതരി. തദാ കാരദീപോ അഹിദീപോ നാമ. സോ തത്ഥ മഹന്തം കാരരുക്ഖം ഉപനിസ്സായ പണ്ണസാലം മാപേത്വാ വാസം കപ്പേസി. അപ്പിച്ഛതായ പന കത്ഥചി അഗന്ത്വാ തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഫലകാലേ ഫലാനി ഖാദന്തോ ഫലേ അസതി പത്താനി ഉദകസിത്താനി ഖാദന്തോ ഝാനസമാപത്തീഹി വീതിനാമേസി.

തസ്സ സീലതേജേന സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം ദസ്സേസി. സക്കോ ‘‘കോ നു ഖോ മം ഇമമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതുകാമോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ പണ്ഡിതം ദിസ്വാ ‘‘കിമത്ഥം നു ഖോ അയം താപസോ ഏവം ദുക്കരം തപം ചരതി, സക്കത്തം നു ഖോ പത്ഥേതി, ഉദാഹു അഞ്ഞം, വീമംസിസ്സാമി നം. അയഞ്ഹി സുവിസുദ്ധകായവചീമനോസമാചാരോ ജീവിതേ നിരപേക്ഖോ ഉദകസിത്താനി കാരപത്താനി ഖാദതി, സചേ സക്കത്തം പത്ഥേതി അത്തനോ സിത്താനി കാരപത്താനി മയ്ഹം ദസ്സതി, നോ ചേ, ന ദസ്സതീ’’തി ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന തസ്സ സന്തികം അഗമാസി. ബോധിസത്തോപി കാരപത്താനി സേദേത്വാ ‘‘സീതലീഭൂതാനി ഖാദിസ്സാമീ’’തി പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസീദി. അഥസ്സ പുരതോ സക്കോ ബ്രാഹ്മണരൂപേന ഭിക്ഖായ അത്ഥികോ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. മഹാസത്തോ തം ദിസ്വാ ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, ചിരസ്സം വത മേ യാചകോ ദിട്ഠോ’’തി സോമനസ്സപ്പത്തോ ഹുത്വാ ‘‘അജ്ജ മമ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ ദാനം ദസ്സാമീ’’തി പക്കഭാജനേനേവ ആദായ ഗന്ത്വാ ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ അത്തനോ അസേസേത്വാവ തസ്സ ഭിക്ഖാഭാജനേ പക്ഖിപി. സക്കോ തം ഗഹേത്വാ ഥോകം ഗന്ത്വാ അന്തരധായി. മഹാസത്തോപി തസ്സ ദത്വാ പുന പരിയേട്ഠിം അനാപജ്ജിത്വാ തേനേവ പീതിസുഖേന വീതിനാമേസി.

ദുതിയദിവസേ പന കാരപത്താനി പചിത്വാ ‘‘ഹിയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യം അലഭിം, അജ്ജ നു ഖോ കഥ’’ന്തി പണ്ണസാലദ്വാരേ നിസീദി. സക്കോപി തഥേവ ആഗമി. മഹാസത്തോ പുനപി തഥേവ ദത്വാ വീതിനാമേസി. തതിയദിവസേ ച തഥേവ ദത്വാ ‘‘അഹോ വത മേ ലാഭാ, ബഹും വത പുഞ്ഞം പസവാമി, സചാഹം ദക്ഖിണേയ്യം ലഭേയ്യം, ഏവമേവ മാസമ്പി ദ്വേമാസമ്പി ദാനം ദദേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേസി. തീസുപി ദിവസേസു ‘‘തേന ദാനേന ന ലാഭസക്കാരസിലോകം ന ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം ന സക്കസമ്പത്തിം ന ബ്രഹ്മസമ്പത്തിം ന സാവകബോധിം ന പച്ചേകബോധിം പത്ഥേമി, അപി ച ഇദം മേ ദാനം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ഹോതൂ’’തി യഥാധികാരം ചിത്തം ഠപേസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘തദാ മം തപതേജേന, സന്തത്തോ തിദിവാഭിഭൂ;

ധാരേന്തോ ബ്രാഹ്മണവണ്ണം, ഭിക്ഖായ മം ഉപാഗമി.

൫. ‘‘പവനാ ആഭതം പണ്ണം, അതേലഞ്ച അലോണികം;

മമ ദ്വാരേ ഠിതം ദിസ്വാ, സകടാഹേന ആകിരിം.

൬. ‘‘തസ്സ ദത്വാനഹം പണ്ണം, നികുജ്ജിത്വാന ഭാജനം;

പുനേസനം ജഹിത്വാന, പാവിസിം പണ്ണസാലകം.

൭. ‘‘ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി, ഉപഗഞ്ഛി മമന്തികം;

അകമ്പിതോ അനോലഗ്ഗോ, ഏവമേവമദാസഹം.

൮. ‘‘ന മേ തപ്പച്ചയാ അത്ഥി, സരീരസ്മിം വിവണ്ണിയം;

പീതിസുഖേന രതിയാ, വീതിനാമേമി തം ദിവം.

൯. ‘‘യദി മാസമ്പി ദ്വേമാസം, ദക്ഖിണേയ്യം വരം ലഭേ;

അകമ്പിതോ അനോലീനോ, ദദേയ്യം ദാനമുത്തമം.

൧൦. ‘‘ന തസ്സ ദാനം ദദമാനോ, യസം ലാഭഞ്ച പത്ഥയിം;

സബ്ബഞ്ഞുതം പത്ഥയാനോ, താനി കമ്മാനി ആചരി’’ന്തി.

തത്ഥ തദാതി യദാ അഹം അകിത്തിനാമകോ താപസോ ഹുത്വാ തസ്മിം ദീപേ കാരാരഞ്ഞേ വിഹരാമി, തദാ. മന്തി മമ. തപതേജേനാതി സീലപാരമിതാനുഭാവേന. സീലഞ്ഹി ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ തപനതോ ‘‘തപോ’’തി വുച്ചതി, നേക്ഖമ്മവീരിയപാരമിതാനുഭാവേന വാ. താപി ഹി തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ കോസജ്ജസ്സ ച തപനതോ ‘‘തപോ’’തി വുച്ചതി, ഉക്കംസഗതാ ച താ ബോധിസത്തസ്സ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേതി. ഖന്തിസംവരസ്സ ചാപി പരമുക്കംസഗമനതോ ‘‘ഖന്തിപാരമിതാനുഭാവേനാ’’തിപി വത്തും വട്ടതേവ. ‘‘ഖന്തീ പരമം തപോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൪) ഹി വുത്തം. സന്തത്തോതി യഥാവുത്തഗുണാനുഭാവജനിതേന ധമ്മതാസിദ്ധേന പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനസ്സ ഉണ്ഹാകാരേന സന്താപിതോ. തിദിവാഭിഭൂതി ദേവലോകാധിപതി, സക്കോതി അത്ഥോ. പണ്ണസാലായ സമീപേ ഗഹിതമ്പി കാരപണ്ണം പണ്ണസാലായ അരഞ്ഞമജ്ഝഗതത്താ ‘‘പവനാ ആഭത’’ന്തി വുത്തം.

അതേലഞ്ച അലോണികന്തി ദേയ്യധമ്മസ്സ അനുളാരഭാവേപി അജ്ഝാസയസമ്പത്തിയാ ദാനധമ്മസ്സ മഹാജുതികഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം. മമ ദ്വാരേതി മയ്ഹം പണ്ണസാലായ ദ്വാരേ. സകടാഹേന ആകിരിന്തി ഇമിനാ അത്തനോ കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ ദിന്നഭാവം ദസ്സേതി.

പുനേസനം ജഹിത്വാനാതി ‘‘ഏകദിവസം ദ്വിക്ഖത്തും ഘാസേസനം ന സല്ലേഖ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ദാനപീതിയാ തിത്തോ വിയ ഹുത്വാ തസ്മിം ദിവസേ പുന ആഹാരപരിയേട്ഠിം അകത്വാ.

അകമ്പിതോതി സുദൂരവിക്ഖമ്ഭിതത്താ മച്ഛരിയേന അചലിതോ ദാനജ്ഝാസയതോ ചലനമത്തമ്പി അകാരിതോ. അനോലഗ്ഗോതി ലോഭവസേന ഈസകമ്പി അലഗ്ഗോ. തതിയമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദുതിയമ്പീതി ഇമം സമ്പിണ്ഡേതി. ഏവമേവമദാസഹന്തി യഥാ പഠമം, ഏവമേവം ദുതിയമ്പി, തതിയമ്പി അദാസിം അഹം.

ന മേ തപ്പച്ചയാതി ഗാഥായ വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കരോതി. തത്ഥ തപ്പച്ചയാതി ദാനപച്ചയാ തീസു ദിവസേസു ഛിന്നാഹാരതായ സരീരസ്മിം യേന വേവണ്ണിയേന ഭവിതബ്ബം, തമ്പി മേ സരീരസ്മിം വിവണ്ണിയം ദാനപച്ചയായേവ നത്ഥി. കസ്മാ? ദാനവിസയേന പീതിസുഖേന ദാനവിസയായ ഏവ ച രതിയാ. വീതിനാമേമി തം ദിവന്തി തം സകലം തിമത്തദിവസം വീതിനാമേമി, ന കേവലഞ്ച തീണി ഏവ ദിവസാനി, അഥ ഖോ മാസദ്വിമാസമത്തമ്പി കാലം, ഏവമേവ ദാതും പഹോമീതി ദസ്സേതും ‘‘യദി മാസമ്പീ’’തിആദി വുത്തം. അനോലീനോതി അലീനചിത്തോ, ദാനേ അസങ്കുചിതചിത്തോതി അത്ഥോ.

തസ്സാതി ബ്രാഹ്മണരൂപേന ആഗതസ്സ സക്കസ്സ. യസന്തി കിത്തിം, പരിവാരസമ്പത്തിം വാ. ലാഭഞ്ചാതി ദേവമനുസ്സേസു ചക്കവത്തിആദിഭാവേന ലദ്ധബ്ബം ലാഭം വാ ന പത്ഥയിം. അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്മാസമ്ബോധിം പത്ഥയാനോ ആകങ്ഖമാനോ താനി തീസു ദിവസേസു അനേകവാരം ഉപ്പന്നാനി ദാനമയാനി പുഞ്ഞകമ്മാനി ദാനസ്സ വാ പരിവാരഭൂതാനി കായസുചരിതാദീനി പുഞ്ഞകമ്മാനി ആചരിം അകാസിന്തി.

ഇതി ഭഗവാ തസ്മിം അത്തഭാവേ അത്തനോ സുദുക്കരം പുഞ്ഞചരിതമത്തമേവ ഇധ മഹാഥേരസ്സ പകാസേസി. ജാതകദേസനായം പന ചതുത്ഥദിവസേ സക്കസ്സ ഉപസങ്കമിത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അജ്ഝാസയജാനനം വരേന ഉപനിമന്തനാ ബോധിസത്തസ്സ വരസമ്പടിച്ഛനസീസേന ധമ്മദേസനാ ദേയ്യധമ്മദക്ഖിണേയ്യാനം പുന സക്കസ്സ അനാഗമനസ്സ ച ആകങ്ഖമാനതാ ച പകാസിതാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അകിത്തിം ദിസ്വാന സമ്മന്തം, സക്കോ ഭൂതപതീ ബ്രവി;

കിം പത്ഥയം മഹാബ്രഹ്മേ, ഏകോ സമ്മസി ഘമ്മനി.

‘‘ദുക്ഖോ പുനബ്ഭവോ സക്ക, സരീരസ്സ ച ഭേദനം;

സമ്മോഹമരണം ദുക്ഖം, തസ്മാ സമ്മാമി, വാസവ.

‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ, പതിരൂപേ സുഭാസിതേ;

വരം കസ്സപ തേ ദമ്മി, യം കിഞ്ചി മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

യേന പുത്തേ ച ദാരേ ച, ധനധഞ്ഞം പിയാനി ച;

ലദ്ധാ നരാ ന തപ്പന്തി, സോ ലോഭോ ന മയീ വസേ.

ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ…പേ… മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ഖേത്തം വത്ഥും ഹിരഞ്ഞഞ്ച, ഗവാസ്സം ദാസപോരിസം;

യേന ജാതേന ജീയന്തി, സോ ദോസോ ന മയീ വസേ.

‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ…പേ… മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ബാലം ന പസ്സേ ന സുണേ, ന ച ബാലേന സംവസേ;

ബാലേനല്ലാപസല്ലാപം, ന കരേ ന ച രോചയേ.

‘‘കിം നു തേ അകരം ബാലോ, വദ കസ്സപ കാരണം;

കേന കസ്സപ ബാലസ്സ, ദസ്സനം നാഭികങ്ഖസി.

‘‘അനയം നയതി ദുമ്മേധോ, അധുരായം നിയുഞ്ജതി;

ദുന്നയോ സേയ്യസോ ഹോതി, സമ്മാ വുത്തോ പകുപ്പതി;

വിനയം സോ ന ജാനാതി, സാധു തസ്സ അദസ്സനം.

‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ…പേ… മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ധീരം പസ്സേ സുണേ ധീരം, ധീരേന സഹ സംവസേ;

ധീരേനല്ലാപസല്ലാപം, തം കരേ തഞ്ച രോചയേ.

‘‘കിം നു തേ അകരം ധീരോ, വദ കസ്സപ കാരണം;

കേന കസ്സപ ധീരസ്സ, ദസ്സനം അഭികങ്ഖസി.

‘‘നയം നയതി മേധാവീ, അധുരായം ന യുഞ്ജതി;

സുനയോ സേയ്യസോ ഹോതി, സമ്മാ വുത്തോ ന കുപ്പതി;

വിനയം സോ പജാനാതി, സാധു തേന സമാഗമോ.

‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ…പേ… മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

തതോ രത്യാ വിവസാനേ, സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി;

ദിബ്ബാ ഭക്ഖാ പാതുഭവേയ്യും, സീലവന്തോ ച യാചകാ.

‘‘ദദതോ മേ ന ഖീയേഥ, ദത്വാ നാനുതപേയ്യഹം;

ദദം ചിത്തം പസാദേയ്യം, ഏതം സക്ക വരം വരേ.

‘‘ഏതസ്മിം തേ സുലപിതേ…പേ… മനസിച്ഛസി.

‘‘വരഞ്ചേ മേ അദോ സക്ക, സബ്ബഭൂതാനമിസ്സര;

ന മം പുന ഉപേയ്യാസി, ഏതം സക്ക വരം വരേ.

‘‘ബഹൂഹി വതചരിയാഹി, നരാ ച അഥ നാരിയോ;

ദസ്സനം അഭികങ്ഖന്തി, കിം നു മേ ദസ്സനേ ഭയം.

‘‘തം താദിസം ദേവവണ്ണം, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനം;

ദിസ്വാ തപോ പമജ്ജേയ്യം, ഏതം തേ ദസ്സനേ ഭയ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൩.൮൩-൧൦൩);

അഥ സക്കോ ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ന തേ ഇതോ പട്ഠായ സന്തികം ആഗമിസ്സാമീ’’തി തം അഭിവാദേത്വാ പക്കാമി. മഹാസത്തോ യാവജീവം തത്ഥേവ വസന്തോ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി.

അനുരുദ്ധത്ഥേരോ തദാ സക്കോ അഹോസി, ലോകനാഥോ അകിത്തിപണ്ഡിതോ.

തസ്സ മഹാഭിനിക്ഖമനസദിസം നിക്ഖന്തത്താ നേക്ഖമ്മപാരമീ. സുവിസുദ്ധസീലാചാരതായ സീലപാരമീ. കാമവിതക്കാദീനം സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭിതത്താ വീരിയപാരമീ. ഖന്തിസംവരസ്സ പരമുക്കംസഗമനതോ ഖന്തിപാരമീ. പടിഞ്ഞാനുരൂപം പടിപത്തിയാ സച്ചപാരമീ. സബ്ബത്ഥ അചലസമാദാനാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാനപാരമീ. സബ്ബസത്തേസു ഹിതജ്ഝാസയേന മേത്താപാരമീ. സത്തസങ്ഖാരകതവിപ്പകാരേസു മജ്ഝത്തഭാവപ്പത്തിയാ ഉപേക്ഖാപാരമീ. താസം ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ അനുപകാരേ ധമ്മേ പഹായ ഉപകാരധമ്മേസു പവത്താപനപുരേചരാ സഹജാതാ ച ഉപായകോസല്ലഭൂതാ അതിസല്ലേഖവുത്തിസാധനീ ച പഞ്ഞാ പഞ്ഞാപാരമീതി ഇമാപി ദസ പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി.

ദാനജ്ഝാസയസ്സ പന അതിഉളാരഭാവേന ദാനമുഖേന ദേസനാ പവത്താ. തസ്മാ സബ്ബത്ഥ സമകാ മഹാകരുണാ, ദ്വേപി പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരാ, കായസുചരിതാദീനി തീണി ബോധിസത്തസുചരിതാനി, സച്ചാധിട്ഠാനാദീനി ചത്താരി അധിട്ഠാനാനി, ഉസ്സാഹാദയോ ചതസ്സോ ബുദ്ധഭൂമിയോ, സദ്ധാദയോ പഞ്ച മഹാബോധിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ, അലോഭജ്ഝാസയാദയോ ഛ ബോധിസത്താനം അജ്ഝാസയാ, തിണ്ണോ താരേസ്സാമീതിആദയോ സത്ത പടിഞ്ഞാ ധമ്മാ, അപ്പിച്ഛസ്സായം ധമ്മോ, നായം ധമ്മോ മഹിച്ഛസ്സാതിആദയോ (ദീ. നി. ൩.൩൫൮; അ. നി. ൮.൩൦) അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കാ (ദീ. നി. ൩.൩൫൮), നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകാ ധമ്മാ, ദാനജ്ഝാസയാദയോ ദസ മഹാപുരിസജ്ഝാസയാ, ദാനസീലാദയോ ദസ പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനീതി ഏവമാദയോ യേ അനേകസതഅനേകസഹസ്സപ്പഭേദാ ബോധിസമ്ഭാരഭൂതാ മഹാബോധിസത്തഗുണാ. തേ സബ്ബേപി യഥാരഹം ഇധ നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബാ.

അപി ചേത്ഥ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം മഹന്തഞ്ച ഞാതിപരിവട്ടം പഹായ മഹാഭിനിക്ഖമനസദിസം ഗേഹതോ നിക്ഖമനം, നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിതസ്സ ബഹുജനസമ്മതസ്സ സതോ പരമപ്പിച്ഛഭാവേന കുലേസു ഗണേസു ച അലഗ്ഗതാ, അച്ചന്തമേവ ലാഭസക്കാരസിലോകജിഗുച്ഛാ, പവിവേകാഭിരതി, കായജീവിതനിരപേക്ഖോ പരിച്ചാഗോ, അനാഹാരസ്സേവ സതോ ദിവസത്തയമ്പി ദാനപീതിയാ പരിതുട്ഠസ്സ നിബ്ബികാരസരീരയാപനം, മാസദ്വിമാസമത്തമ്പി കാലം യാചകേ സതി ആഹാരം തഥേവ ദത്വാ ‘‘ദാനഗതേനേവ പീതിസുഖേന സരീരം യാപേസ്സാമീ’’തി പരിച്ചാഗേ അനോലീനവുത്തിസാധകോ ഉളാരോ ദാനജ്ഝാസയോ, ദാനം ദത്വാ പുന ആഹാരപരിയേട്ഠിയാ അകരണഹേതുഭൂതാ പരമസല്ലേഖവുത്തീതി ഏവമാദയോ മഹാസത്തസ്സ ഗുണാനുഭാവാ വേദിതബ്ബാ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ;

മഹാകാരുണികാ ധീരാ, സബ്ബലോകേകബന്ധവാ.

‘‘അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ച, സദാ സദ്ധമ്മഗോചരാ;

ബോധിസത്താ മഹാസത്താ, സുചിസല്ലേഖവുത്തിനോ.

‘‘മഹാവാതസമുദ്ധത-വീചിമാലോ മഹോദധി;

അപി ലങ്ഘേയ്യ വേലന്തം, ബോധിസത്താ ന ധമ്മതം.

‘‘ലോകേ സഞ്ജാതവദ്ധാപി, ന തേ ഭാവിതഭാവിനോ;

ലിമ്പന്തി ലോകധമ്മേഹി, തോയേന പദുമം യഥാ.

‘‘യേസം വേ അത്തനി സ്നേഹോ, നിഹീയതി യഥാ യഥാ;

സത്തേസു കരുണാസ്നേഹോ, വഡ്ഢതേവ തഥാ തഥാ.

‘‘യഥാ ചിത്തം വസേ ഹോതി, ന ച ചിത്തവസാനുഗാ;

തഥാ കമ്മം വസേ ഹോതി, ന ച കമ്മവസാനുഗാ.

‘‘ദോസേഹി നാഭിഭൂയന്തി, സമുഗ്ഘാതേന്തി വാ ന തേ;

ചരന്താ ബോധിപരിയേട്ഠിം, പുരിസാജാനിയാ ബുധാ.

‘‘തേസു ചിത്തപ്പസാദോപി, ദുക്ഖതോ പരിമോചയേ;

പഗേവാനുകിരിയാ തേസം, ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

പരമത്ഥദീപനിയാ ചരിയാപിടകസംവണ്ണനായ

അകിത്തിചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സങ്ഖബ്രാഹ്മണചരിയാവണ്ണനാ

൧൧-൧൨. ദുതിയസ്മിം പുനാപരന്തി പുന അപരം, ന കേവലമിദം അകിത്തിചരിയമേവ, അഥ ഖോ പുന അപരം അഞ്ഞം സങ്ഖചരിയമ്പി പവക്ഖിസ്സം, സുണോഹീതി അധിപ്പായോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്ഖസവ്ഹയോതി സങ്ഖനാമോ. മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോതി സുവണ്ണഭൂമിം ഗന്തും നാവായ മഹാസമുദ്ദം തരിതുകാമോ. ഉപഗച്ഛാമി പട്ടനന്തി താമലിത്തിപട്ടനം ഉദ്ദിസ്സ ഗച്ഛാമി. സയമ്ഭുഞാണേന പച്ചേകബോധിയാ അധിഗതത്താ സയമേവ ഭൂതന്തി സയമ്ഭും. കിലേസമാരാദീസു കേനചിപി ന പരാജിതന്തി അപരാജിതം, തിണ്ണം മാരാനം മത്ഥകം മദ്ദിത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ. തത്തായ കഠിനഭൂമിയാതി ഘമ്മസന്താപേന സന്തത്തായ സക്ഖരവാലുകാനിചിതത്താ ഖരായ കക്ഖളായ ഭൂമിയാ.

൧൩. തന്തി തം പച്ചേകബുദ്ധം. ഇമമത്ഥന്തി ഇമം ഇദാനി വക്ഖമാനം ‘‘ഇദം ഖേത്ത’’ന്തിആദികം അത്ഥം. വിചിന്തയിന്തി തദാ സങ്ഖബ്രാഹ്മണഭൂതോ ചിന്തേസിന്തി സത്ഥാ വദതി. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ –

അതീതേ അയം ബാരാണസീ മോളിനീ നാമ അഹോസി. മോളിനീനഗരേ ബ്രഹ്മദത്തേ രജ്ജം കാരേന്തേ ബോധിസത്തോ സങ്ഖോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേ അത്തനോ നിവേസനദ്വാരേതി ഛസു ഠാനേസു ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേന്തോ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം പവത്തേസി. സോ ഏകദിവസം ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഗേഹേ ധനേ ഖീണേ ദാനം ദാതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപരിക്ഖീണേയേവ ധനേ നാവായ സുവണ്ണഭൂമിം ഗന്ത്വാ ധനം ആഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവം ഭണ്ഡസ്സ പൂരാപേത്വാ പുത്തദാരം ആമന്തേത്വാ ‘‘യാവാഹം ആഗച്ഛിസ്സാമി, താവ മേ ദാനം അനുപച്ഛിന്ദന്താ പവത്തേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ ദാസകമ്മകരപരിവുതോ ഉപാഹനം ആരുയ്ഹ ഛത്തേന ധാരിയമാനേന പട്ടനഗാമാഭിമുഖോ പായാസി.

തസ്മിം ഖണേ ഗന്ധമാദനേ ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ തം ധനാഹരണത്ഥം ഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ ‘‘മഹാപുരിസോ ധനം ആഹരിതും ഗച്ഛതി, ഭവിസ്സതി നു ഖോ അസ്സ മഹാസമുദ്ദേ അന്തരായോ, നോ’’തി ആവജ്ജേത്വാ ‘‘ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഏസ മം ദിസ്വാ ഛത്തഞ്ച ഉപാഹനഞ്ച മയ്ഹം ദത്വാ ഉപാഹനദാനനിസ്സന്ദേന സമുദ്ദേ ഭിന്നായ നാവായ പതിട്ഠം ലഭിസ്സതി, കരിസ്സാമിസ്സ അനുഗ്ഗഹ’’ന്തി ആകാസേന ഗന്ത്വാ തസ്സ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ മജ്ഝന്ഹികസമയേ ചണ്ഡവാതാതപേന അങ്ഗാരസന്ഥതസദിസം ഉണ്ഹവാലുകം മദ്ദന്തോ തസ്സ അഭിമുഖം ആഗഞ്ഛി. സോ തം ദിസ്വാവ ഹട്ഠതുട്ഠോ ‘‘പുഞ്ഞക്ഖേത്തം മേ ആഗതം, അജ്ജ മയാ ഏത്ഥ ബീജം രോപേതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേസി. തേന വുത്തം ‘‘തമഹം പടിപഥേ ദിസ്വാ, ഇമമത്ഥം വിചിന്തയി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ ഇദം ഖേത്തന്തിആദി ചിന്തിതാകാരദസ്സനം. ഖേത്തന്തി ഖിത്തം ബീജം മഹപ്ഫലഭാവകരണേന തായതീതി ഖേത്തം, പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണവിരുഹനഭൂമി. ഇധ പന ഖേത്തം വിയാതി ഖേത്തം, അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ പച്ചേകബുദ്ധോ. തേനേവാഹ ‘‘പുഞ്ഞകാമസ്സ ജന്തുനോ’’തി.

൧൪. മഹാഗമന്തി വിപുലഫലാഗമം, സസ്സസമ്പത്തിദായകന്തി അത്ഥോ. ബീജം ന രോപേതീതി ബീജം ന വപതി.

൧൫. ഖേത്തവരുത്തമന്തി ഖേത്തവരേസുപി ഉത്തമം. സീലാദിഗുണസമ്പന്നാ ഹി വിസേസതോ അരിയസാവകാ ഖേത്തവരാ, തതോപി അഗ്ഗഭൂതോ പച്ചേകബുദ്ധോ ഖേത്തവരുത്തമോ. കാരന്തി സക്കാരം. യദി ന കരോമീതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഇദമീദിസം അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലഭിത്വാ തത്ഥ പൂജാസക്കാരം യദി ന കരോമി, പുഞ്ഞേന അത്ഥികോ നാമാഹം ന ഭവേയ്യന്തി.

൧൬-൧൭. യഥാ അമച്ചോതിആദീനം ദ്വിന്നം ഗാഥാനം അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാ നാമ യോ കോചി രഞ്ഞാ മുദ്ദാധികാരേ ഠപിതോ ലഞ്ഛനധരോ അമച്ചപുരിസോ സേനാപതി വാ സോ അന്തേപുരേ ജനേ ബഹിദ്ധാ ച ബലകായാദീസു രഞ്ഞോ യഥാനുസിട്ഠം ന പടിപജ്ജതി ന തേസം ധനധഞ്ഞം ദേതി, തം തം കത്തബ്ബം വത്തം പരിഹാപേതി. സോ മുദ്ദിതോ പരിഹായതി മുദ്ദാധികാരലദ്ധവിഭവതോ പരിധംസതി, ഏവമേവ അഹമ്പി പുഞ്ഞകമ്മസ്സ രതോ ലദ്ധബ്ബപുഞ്ഞഫലസങ്ഖാതം പുഞ്ഞകാമോ ദക്ഖിണായ വിപുലഫലഭാവകരണേന വിപുലം ദിസ്വാന തം ദക്ഖിണം ഉളാരം ദക്ഖിണേയ്യം ലഭിത്വാ തസ്സ ദാനം യദി ന ദദാമി പുഞ്ഞതോ ആയതിം പുഞ്ഞഫലതോ ച പരിധംസാമി. തസ്മാ ഇധ മയാ പുഞ്ഞം കാതബ്ബമേവാതി.

ഏവം പന ചിന്തേത്വാ മഹാപുരിസോ ദൂരതോവ ഉപാഹനാ ഓരോഹിത്വാ വേഗേന ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, മയ്ഹം അനുഗ്ഗഹത്ഥായ ഇമം രുക്ഖമൂലം ഉപഗച്ഛഥാ’’തി വത്വാ തസ്മിം രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമന്തേ തത്ഥ വാലുകം ഉസ്സാപേത്വാ ഉത്തരാസങ്ഗം പഞ്ഞാപേത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ തത്ഥ നിസിന്നേ വന്ദിത്വാ വാസിതപരിസ്സാവിതേന ഉദകേന തസ്സ പാദേ ധോവിത്വാ, ഗന്ധതേലേന മക്ഖേത്വാ, അത്തനോ ഉപാഹനം പുഞ്ഛിത്വാ, ഗന്ധതേലേന മക്ഖേത്വാ, തസ്സ പാദേ പടിമുഞ്ചിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ഉപാഹനം ആരുയ്ഹ, ഇമം ഛത്തം മത്ഥകേ കത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ഛത്തുപാഹനം അദാസി. സോപിസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥായ തം ഗഹേത്വാ പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം പസ്സന്തസ്സേവ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ഗന്ധമാദനം അഗമാസി. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, ഓരോഹിത്വാ ഉപാഹനാ;

തസ്സ പാദാനി വന്ദിത്വാ, അദാസിം ഛത്തുപാഹന’’ന്തി.

ബോധിസത്തോ തം ദിസ്വാ അതിവിയ പസന്നചിത്തോ പട്ടനം ഗന്ത്വാ നാവം അഭിരുഹി. അഥസ്സ മഹാസമുദ്ദം തരന്തസ്സ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ വിവരമദാസി. ഉദകം ഉസ്സിഞ്ചിതും നാസക്ഖിംസു. മഹാജനോ മരണഭയഭീതോ അത്തനോ അത്തനോ ദേവതാ നമസ്സിത്വാ മഹാവിരവം വിരവി. ബോധിസത്തോ ഏകം ഉപട്ഠാകം ഗഹേത്വാ സകലസരീരം തേലേന മക്ഖേത്വാ സപ്പിനാ സദ്ധിം സക്ഖരചുണ്ണാനി യാവദത്ഥം ഖാദിത്വാ തമ്പി ഖാദാപേത്വാ തേന സദ്ധിം കൂപകയട്ഠിമത്ഥകം ആരുയ്ഹ ‘‘ഇമായ ദിസായ അമ്ഹാകം നഗര’’ന്തി ദിസം വവത്ഥപേത്വാ മച്ഛകച്ഛപപരിപന്ഥതോ അത്താനം സച്ചാധിട്ഠാനേന പമോചേന്തോ തേന സദ്ധിം ഉസഭമത്തട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ പതിത്വാ സമുദ്ദം തരിതും ആരഭി. മഹാജനോ പന തത്ഥേവ വിനാസം പാപുണി. തസ്സ തരന്തസ്സേവ സത്ത ദിവസാ ഗതാ. സോ തസ്മിമ്പി കാലേ ലോണോദകേന മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ഉപോസഥികോ അഹോസിയേവ.

തദാ പന ഈദിസാനം പുരിസവിസേസാനം രക്ഖണത്ഥായ ചതൂഹി ലോകപാലേഹി ഠപിതാ മണിമേഖലാ നാമ ദേവധീതാ അത്തനോ ഇസ്സരിയേന സത്താഹം പമജ്ജിത്വാ സത്തമേ ദിവസേ തം ദിസ്വാ ‘‘സചായം ഇധ മരിസ്സ, അതിവിയ ഗാരയ്ഹാ അഭവിസ്സ’’ന്തി സംവിഗ്ഗഹദയാ സുവണ്ണപാതിയാ ദിബ്ബഭോജനസ്സ പൂരേത്വാ വേഗേനാഗന്ത്വാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, ഇദം ദിബ്ബഭോജനം ഭുഞ്ജാ’’തി ആഹ. സോ തം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘നാഹം ഭുഞ്ജാമി, ഉപോസഥികോമ്ഹീ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ തം പുച്ഛന്തോ –

‘‘യം ത്വം സുഖേനാഭിസമേക്ഖസേ മം, ഭുഞ്ജസ്സു ഭത്തം ഇതി മം വദേസി;

പുച്ഛാമി തം നാരി മഹാനുഭാവേ, ദേവീ നുസി ത്വം ഉദ മാനുസീ നൂ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൨) –

ആഹ. സാ തസ്സ പടിവചനം ദേന്തീ –

‘‘ദേവീ അഹം സങ്ഖ മഹാനുഭാവാ, ഇധാഗതാ സാഗരവാരിമജ്ഝേ;

അനുകമ്പികാ നോ ച പദുട്ഠചിത്താ, തവേവ അത്ഥായ ഇധാഗതാസ്മി.

‘‘ഇധന്നപാനം സയനാസനഞ്ച, യാനാനി നാനാവിവിധാനി സങ്ഖ;

സബ്ബസ്സ ത്യാഹം പടിപാദയാമി, യം കിഞ്ചി തുയ്ഹം മനസാഭിപത്ഥിത’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൩-൪൪) –

ഇമാ ഗാഥാ അഭാസി. തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘അയം ദേവധീതാ സമുദ്ദപിട്ഠേ മയ്ഹം ‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ദമ്മീ’തി വദതി, യഞ്ചേസാ മയ്ഹം ദേതി, തമ്പി മമ പുഞ്ഞേനേവ, തം പന പുഞ്ഞം അയം ദേവധീതാ ജാനാതി നു ഖോ, ഉദാഹു ന ജാനാതി, പുച്ഛിസ്സാമി താവ ന’’ന്തി ചിന്തേത്വാ പുച്ഛന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘യം കിഞ്ചി യിട്ഠഞ്ച ഹുതഞ്ച മയ്ഹം, സബ്ബസ്സ നോ ഇസ്സരാ ത്വം സുഗത്തേ;

സുസ്സോണി സുബ്ഭൂരു വിലഗ്ഗമജ്ഝേ, കിസ്സ മേ കമ്മസ്സ അയം വിപാകോ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൫);

തത്ഥ യിട്ഠന്തി ദാനവസേന യജിതം. ഹുതന്തി ആഹുനപാഹുനവസേന ദിന്നം. സബ്ബസ്സ നോ ഇസ്സരാ ത്വന്തി അമ്ഹാകം പുഞ്ഞകമ്മസ്സ സബ്ബസ്സ ത്വം ഇസ്സരാ, ‘‘അയം ഇമസ്സ വിപാകോ, അയം ഇമസ്സാ’’തി ബ്യാകരിതും സമത്ഥാ. സുസ്സോണീതി സുന്ദരജഘനേ. സുബ്ഭൂരൂതി സുന്ദരേഹി ഭമുകേഹി ഊരൂഹി ച സമന്നാഗതേ. വിലഗ്ഗമജ്ഝേതി വിലഗ്ഗതനുമജ്ഝേ. കിസ്സ മേതി മയാ കതകമ്മേസു കതരകമ്മസ്സ അയം വിപാകോ, യേനാഹം അപ്പതിട്ഠേ മഹാസമുദ്ദേ അജ്ജ പതിട്ഠം ലഭാമീതി.

തം സുത്വാ ദേവധീതാ ‘‘അയം ബ്രാഹ്മണോ ‘യം അത്തനാ കുസലകമ്മം കതം, തം കമ്മം ന ജാനാതീ’തി സഞ്ഞായ പുച്ഛതി മഞ്ഞേ, കഥേസ്സാമി ന’’ന്തി നാവാഭിരുഹനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഛത്തുപാഹനദാനപുഞ്ഞമേവ തസ്സ കാരണന്തി കഥേന്തീ –

‘‘ഘമ്മേ പഥേ ബ്രാഹ്മണ ഏകഭിക്ഖും, ഉഗ്ഘട്ടപാദം തസിതം കിലന്തം;

പടിപാദയീ സങ്ഖ ഉപാഹനാനി, സാ ദക്ഖിണാ കാമദുഹാ തവജ്ജാ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൬) –

ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുന്തി ഏകം പച്ചേകബുദ്ധം സന്ധായാഹ. ഉഗ്ഘട്ടപാദന്തി ഉണ്ഹവാലുകായ ഘട്ടപാദം, വിബാധിതപാദന്തി അത്ഥോ. തസിതന്തി പിപാസിതം. പടിപാദയീതി പടിപാദേസി യോജേസി. കാമദുഹാതി സബ്ബകാമദായികാ.

തം സുത്വാ മഹാസത്തോ ‘‘ഏവരൂപേപി നാമ അപ്പതിട്ഠേ മഹാസമുദ്ദേ മയാ ദിന്നം ഛത്തുപാഹനദാനം മമ സബ്ബകാമദദം ജാതം അഹോ സുദിന്ന’’ന്തി തുട്ഠചിത്തോ –

‘‘സാ ഹോതു നാവാ ഫലകൂപപന്നാ, അനവസ്സുതാ ഏരകവാതയുത്താ;

അഞ്ഞസ്സ യാനസ്സ ന ഹേത്ഥ ഭൂമി, അജ്ജേവ മം മോളിനിം പാപയസ്സൂ’’തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൭) –

ഗാഥമാഹ.

തത്ഥ ഫലകൂപപന്നാതി മഹാനാവതായ ബഹൂഹി ഫലകേഹി ഉപേതാ. ഉദകപ്പവേസനാഭാവേന അനവസ്സുതാ. സമ്മാ ഗഹേത്വാ ഗമനകവാതേന ഏരകവാതയുത്താ.

ദേവധീതാ തസ്സ വചനം സുത്വാ തുട്ഠഹട്ഠാ ദീഘതോ അട്ഠഉസഭം വിത്ഥാരതോ ചതുഉസഭം ഗമ്ഭീരതോ വീസതിയട്ഠികം സത്തരതനമയം നാവം മാപേത്വാ കൂപഫിയാരിത്തയുത്താനി ഇന്ദനീലരജതസുവണ്ണമയാദീനി നിമ്മിനിത്വാ സത്തന്നം രതനാനം പൂരേത്വാ ബ്രാഹ്മണം ആലിങ്ഗേത്വാ നാവം ആരോപേസി, ഉപട്ഠാകം പനസ്സ ന ഓലോകേസി. ബ്രാഹ്മണോ അത്തനാ കതകല്യാണതോ തസ്സ പത്തിം അദാസി, സോ അനുമോദി. അഥ ദേവധീതാ തമ്പി ആലിങ്ഗേത്വാ നാവായ പതിട്ഠാപേത്വാ തം നാവം മോളിനീനഗരം നേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഘരേ ധനം പതിട്ഠാപേത്വാ അത്തനോ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘സാ തത്ഥ വിത്താ സുമനാ പതീതാ, നാവം സുചിത്തം അഭിനിമ്മിനിത്വാ;

ആദായ സങ്ഖം പുരിസേന സദ്ധിം, ഉപാനയീ നഗരം സാധുരമ്മ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧൦.൪൮);

മഹാപുരിസസ്സ ഹി ചിത്തസമ്പത്തിയാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ച നിരോധതോ വുട്ഠിതഭാവേന സത്തസു ചേതനാസു ആദിചേതനാ ദിട്ഠധമ്മവേദനീയാ അതിഉളാരഫലാ ച ജാതാ. ഇദമ്പി തസ്സ ദാനസ്സ അപ്പമത്തഫലന്തി ദട്ഠബ്ബം. അപരിമാണഫലഞ്ഹി തം ദാനം ബോധിസമ്ഭാരഭൂതം. തേന വുത്തം –

൧൯. ‘‘തേനേവാഹം സതഗുണതോ, സുഖുമാലോ സുഖേധിതോ;

അപി ച ദാനം പരിപൂരേന്തോ, ഏവം തസ്സ അദാസഹ’’ന്തി.

തത്ഥ തേനാതി തതോ പച്ചേകബുദ്ധതോ, സതഗുണതോതി സതഗുണേന അഹം തദാ സങ്ഖഭൂതോ സുഖുമാലോ, തസ്മാ സുഖേധിതോ സുഖസംവഡ്ഢോ, അപി ച ഏവം സന്തേപി ദാനം പരിപൂരേന്തോ, ഏവം മയ്ഹം ദാനപാരമീ പരിപൂരേതൂതി തസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ അത്തനോ സരീരദുക്ഖം അനപേക്ഖിത്വാ ഛത്തുപാഹനം അദാസിന്തി അത്തനോ ദാനജ്ഝാസയസ്സ ഉളാരഭാവം സത്ഥാ പവേദേസി.

ബോധിസത്തോപി യാവജീവം അമിതധനഗേഹം അജ്ഝാവസന്തോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ദാനാനി ദത്വാ സീലാനി രക്ഖിത്വാ ആയുപരിയോസാനേ സപരിസോ ദേവനഗരം പൂരേസി.

തദാ ദേവധീതാ ഉപ്പലവണ്ണാ അഹോസി, പുരിസോ ആനന്ദത്ഥേരോ, ലോകനാഥോ സങ്ഖബ്രാഹ്മണോ.

തസ്സ സുവിസുദ്ധനിച്ചസീലഉപോസഥസീലാദിവസേന സീലപാരമീ ദാനസീലാദീനം പടിപക്ഖതോ നിക്ഖന്തത്താ കുസലധമ്മവസേന നേക്ഖമ്മപാരമീ, ദാനാദിനിപ്ഫാദനത്ഥം അബ്ഭുസ്സഹനവസേന തഥാ മഹാസമുദ്ദതരണവായാമവസേന ച വീരിയപാരമീ, തദത്ഥം അധിവാസനഖന്തിവസേന ഖന്തിപാരമീ, പടിഞ്ഞാനുരൂപപ്പടിപത്തിയാ സച്ചപാരമീ, സബ്ബത്ഥ അചലസമാദാനാധിട്ഠാനവസേന അധിട്ഠാനപാരമീ, സബ്ബസത്തേസു ഹിതജ്ഝാസയവസേന മേത്താപാരമീ, സത്തസങ്ഖാരകതവിപ്പകാരേസു മജ്ഝത്തഭാവപ്പത്തിയാ ഉപേക്ഖാപാരമീ, സബ്ബപാരമീനം ഉപകാരാനുപകാരേ ധമ്മേ ജാനിത്വാ അനുപകാരേ ധമ്മേ പഹായ ഉപകാരധമ്മേസു പവത്താപനപുരേചരാ സഹജാതാ ച ഉപായകോസല്ലഭൂതാ പഞ്ഞാ പഞ്ഞാപാരമീതി ഇമാപി പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി.

ദാനജ്ഝാസയസ്സ പന അതിഉളാരഭാവേന ദാനപാരമീവസേന ദേസനാ പവത്താ. യസ്മാ ചേത്ഥ ദസ പാരമിയോ ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ ഹേട്ഠാ വുത്താ മഹാകരുണാദയോ ബോധിസത്തഗുണാ ഇധാപി യഥാരഹം നിദ്ധാരേതബ്ബാ. തഥാ അത്തനോ ഭോഗസുഖം അനപേക്ഖിത്വാ മഹാകരുണായ ‘‘ദാനപാരമിം പൂരേസ്സാമീ’’തി ദാനസമ്ഭാരസംഹരണത്ഥം സമുദ്ദതരണം, തത്ഥ ച സമുദ്ദപതിതസ്സപി ഉപോസഥാധിട്ഠാനം, സീലഖണ്ഡഭയേന ദേവധീതായപി ഉപഗതായ ആഹാരാനാഹരണന്തി ഏവമാദയോ മഹാസത്തസ്സ ഗുണാ വേദിതബ്ബാ. ഇദാനി വക്ഖമാനേസു സേസചരിതേസു ഇമിനാവ നയേന ഗുണനിദ്ധാരണം വേദിതബ്ബം. തത്ഥ തത്ഥ വിസേസമത്തമേവ വക്ഖാമ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘ഏവം അച്ഛരിയാ ഹേതേ, അബ്ഭുതാ ച മഹേസിനോ…പേ…;

പഗേവാനുകിരിയാ തേസം, ധമ്മസ്സ അനുധമ്മതോ’’തി.

സങ്ഖബ്രാഹ്മണചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കുരുരാജചരിയാവണ്ണനാ

൨൦. തതിയേ ഇന്ദപത്ഥേ പുരുത്തമേതി ഇന്ദപത്ഥനാമകേ കുരുരട്ഠസ്സ പുരവരേ ഉത്തമനഗരേ. രാജാതി ധമ്മേന സമേന ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി പരിസം രഞ്ജേതീതി രാജാ. കുസലേ ദസഹുപാഗതോതി കുസലേഹി ദസഹി സമന്നാഗതോ, ദാനാദീഹി ദസഹി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂഹി, ദസഹി കുസലകമ്മപഥേഹി വാ യുത്തോതി അത്ഥോ.

൨൧. കലിങ്ഗരട്ഠവിസയാതി കലിങ്ഗരട്ഠസങ്ഖാതവിസയാ. ബ്രാഹ്മണാ ഉപഗഞ്ഛു മന്തി കലിങ്ഗരാജേന ഉയ്യോജിതാ അട്ഠ ബ്രാഹ്മണാ മം ഉപസങ്കമിംസു. ഉപസങ്കമിത്വാ ച പന ആയാചും മം ഹത്ഥിനാഗന്തി ഹത്ഥിഭൂതം മഹാനാഗം മം ആയാചിംസു. ധഞ്ഞന്തി ധനായിതബ്ബസിരിസോഭഗ്ഗപ്പത്തം ലക്ഖണസമ്പന്നം. മങ്ഗലസമ്മതന്തി തായയേവ ലക്ഖണസമ്പത്തിയാ മങ്ഗലം അഭിവുഡ്ഢികാരണന്തി അഭിസമ്മതം ജനേഹി.

൨൨. അവുട്ഠികോതി വസ്സരഹിതോ. ദുബ്ഭിക്ഖോതി ദുല്ലഭഭോജനോ. ഛാതകോ മഹാതി മഹതീ ജിഘച്ഛാബാധാ വത്തതീതി അത്ഥോ. ദദാഹീതി ദേഹി. നീലന്തി നീലവണ്ണം. അഞ്ജനസവ്ഹയന്തി അഞ്ജനസദ്ദേന അവ്ഹാതബ്ബം, അഞ്ജനനാമകന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അമ്ഹാകം കലിങ്ഗരട്ഠം അവുട്ഠികം, തേന ഇദാനി മഹാദുബ്ഭിക്ഖം തത്ഥ മഹന്തം ഛാതകഭയം ഉപ്പന്നം, തസ്സ വൂപസമത്ഥായ ഇമം അഞ്ജനഗിരിസങ്കാസം തുയ്ഹം അഞ്ജനനാമകം മങ്ഗലഹത്ഥിം ദേഹി, ഇമസ്മിഞ്ഹി തത്ഥ നീതേ ദേവോ വസ്സിസ്സതി, തേന തം സബ്ബഭയം വൂപസമ്മിസ്സതീതി. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ –

അതീതേ കുരുരട്ഠേ ഇന്ദപത്ഥനഗരേ ബോധിസത്തോ കുരുരാജസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അനുപുബ്ബേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ, തക്കസിലം ഗന്ത്വാ യോഗവിഹിതാനി സിപ്പായതനാനി വിജ്ജാട്ഠാനാനി ച ഉഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചാഗതോ പിതരാ ഉപരജ്ജേ ഠപിതോ, അപരഭാഗേ പിതു അച്ചയേന രജ്ജം പത്വാ ദസ രാജധമ്മേ അകോപേന്തോ ധമ്മേന രജ്ജം കാരേസി ധനഞ്ജയോ നാമ നാമേന. സോ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേ നിവേസനദ്വാരേതി ഛ ദാനസാലായോ കാരേത്വാ ദേവസികം ഛസതസഹസ്സം ധനം വിസ്സജ്ജേന്തോ സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ ദാനം അദാസി. തസ്സ ദാനജ്ഝാസയതാ ദാനാഭിരതി സകലജമ്ബുദീപം പത്ഥരി.