൪. മഹാസുദസ്സനചരിയാവണ്ണനാ

൨൮. ചതുത്ഥേ കുസാവതിമ്ഹി നഗരേതി കുസാവതീനാമകേ നഗരേ, യസ്മിം ഠാനേ ഏതരഹി കുസിനാരാ നിവിട്ഠാ. മഹീപതീതി ഖത്തിയോ, നാമേന മഹാസുദസ്സനോ നാമ. ചക്കവത്തീതി ചക്കരതനം വത്തേതി ചതൂഹി വാ സമ്പത്തിചക്കേഹി വത്തതി, തേഹി ച പരം പവത്തേതി, പരഹിതായ ച ഇരിയാപഥചക്കാനം വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതിപി ചക്കവത്തീ. അഥ വാ ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി ച സമന്നാഗതേന, പരേഹി അനഭിഭവനീയസ്സ അനതിക്കമനീയസ്സ ആണാസങ്ഖാതസ്സ ചക്കസ്സ വത്തോ ഏതസ്മിം അത്ഥീതിപി ചക്കവത്തീ. പരിണായകരതനപുബ്ബങ്ഗമേന ഹത്ഥിരതനാദിപമുഖേന മഹാബലകായേന പുഞ്ഞാനുഭാവനിബ്ബത്തേന കായബലേന ച സമന്നാഗതത്താ മഹബ്ബലോ. യദാ ആസിന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ –

അതീതേ കിര മഹാപുരിസോ സുദസ്സനത്തഭാവതോ തതിയേ അത്തഭാവേ ഗഹപതികുലേ നിബ്ബത്തോ ധരമാനകസ്സ ബുദ്ധസ്സ സാസനേ ഏകം ഥേരം അരഞ്ഞവാസം വസന്തം അത്തനോ കമ്മേന അരഞ്ഞം പവിട്ഠോ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നം ദിസ്വാ ‘‘ഇധ മയാ അയ്യസ്സ പണ്ണസാലം കാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ കമ്മം പഹായ ദബ്ബസമ്ഭാരം ഛിന്ദിത്വാ നിവാസയോഗ്ഗം പണ്ണസാലം കത്വാ ദ്വാരം യോജേത്വാ കട്ഠത്ഥരണം കത്വാ ‘‘കരിസ്സതി നു ഖോ പരിഭോഗം, ന നു ഖോ കരിസ്സതീ’’തി ഏകമന്തേ നിസീദി. ഥേരോ അന്തോഗാമതോ ആഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ കട്ഠത്ഥരണേ നിസീദി. മഹാസത്തോപി നം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഫാസുകാ, ഭന്തേ, പണ്ണസാലാ’’തി പുച്ഛി. ഫാസുകാ, ഭദ്ദമുഖ, പബ്ബജിതസാരുപ്പാതി. വസിസ്സഥ, ഭന്തേ, ഇധാതി? ആമ, ഉപാസകാതി. സോ അധിവാസനാകാരേനേവ ‘‘വസിസ്സതീ’’തി ഞത്വാ ‘‘നിബദ്ധം മയ്ഹം ഘരദ്വാരം ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി പടിജാനാപേത്വാ നിച്ചം അത്തനോ ഘരേയേവ ഭത്തവിസ്സഗ്ഗം കാരാപേസി. സോ പണ്ണസാലായം കടസാരകം പത്ഥരിത്വാ മഞ്ചപീഠം പഞ്ഞപേസി, അപസ്സേനം നിക്ഖിപി, പാദകഠലികം ഠപേസി, പോക്ഖരണിം ഖണി, ചങ്കമം കത്വാ വാലുകം ഓകിരി, പരിസ്സയവിനോദനത്ഥം പണ്ണസാലം കണ്ടകവതിയാ പരിക്ഖിപി, തഥാ പോക്ഖരണിം ചങ്കമഞ്ച. തേസം അന്തോവതിപരിയന്തേ താലപന്തിയോ രോപേസി. ഏവമാദിനാ ആവാസം നിട്ഠാപേത്വാ ഥേരസ്സ തിചീവരം ആദിം കത്വാ സബ്ബം സമണപരിക്ഖാരം അദാസി. ഥേരസ്സ ഹി തദാ ബോധിസത്തേന തിചീവരപിണ്ഡപാതപത്തഥാലകപരിസ്സാവനധമകരണപരിഭോഗഭാജനഛത്തുപാഹനഉദകതുമ്ബസൂചികത്തര- യട്ഠിആരകണ്ടകപിപ്ഫലിനഖച്ഛേദനപദീപേയ്യാദി പബ്ബജിതാനം പരിഭോഗജാതം അദിന്നം നാമ നാഹോസി. സോ പഞ്ച സീലാനി രക്ഖന്തോ ഉപോസഥം കരോന്തോ യാവജീവം ഥേരം ഉപട്ഠഹി. ഥേരോ തത്ഥേവ വസന്തോ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായി.

൨൯. ബോധിസത്തോപി യാവതായുകം പുഞ്ഞം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛന്തോ കുസാവതിയാ രാജധാനിയാ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാസുദസ്സനോ നാമ രാജാ അഹോസി ചക്കവത്തീ. തസ്സിസ്സരിയാനുഭാവോ ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ നാമ അഹോസി ഖത്തിയോ മുദ്ധാവസിത്തോ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൨) നയേന സുത്തേ ആഗതോ ഏവ. തസ്സ കിര ചതുരാസീതി നഗരസഹസ്സാനി കുസാവതീരാജധാനിപ്പമുഖാനി, ചതുരാസീതി പാസാദസഹസ്സാനി ധമ്മപാസാദപ്പമുഖാനി, ചതുരാസീതി കൂടാഗാരസഹസ്സാനി മഹാബ്യൂഹകൂടാഗാരപ്പമുഖാനി, താനി സബ്ബാനി തസ്സ ഥേരസ്സ കതായ ഏകിസ്സാ പണ്ണസാലായ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്താനി, ചതുരാസീതി പല്ലങ്കസഹസ്സാനി നാഗസഹസ്സാനി അസ്സസഹസ്സാനി രഥസഹസ്സാനി തസ്സ ദിന്നസ്സ മഞ്ചപീഠസ്സ, ചതുരാസീതി മണിസഹസ്സാനി തസ്സ ദിന്നസ്സ പദീപസ്സ, ചതുരാസീതി പോക്ഖരണിസഹസ്സാനി ഏകപോക്ഖരണിയാ, ചതുരാസീതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പുത്തസഹസ്സാനി ഗഹപതിസഹസ്സാനി ച പത്തഥാലകാദിപരിഭോഗാരഹസ്സ പബ്ബജിതപരിക്ഖാരദാനസ്സ, ചതുരാസീതി ധേനുസഹസ്സാനി പഞ്ചഗോരസദാനസ്സ, ചതുരാസീതി വത്ഥകോട്ഠസഹസ്സാനി നിവാസനപാരുപനദാനസ്സ, ചതുരാസീതി ഥാലിപാകസഹസ്സാനി ഭോജനദാനസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്താനി. സോ സത്തഹി രതനേഹി ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി ച സമന്നാഗതോ രാജാധിരാജാ ഹുത്വാ സകലം സാഗരപരിയന്തം പഥവിമണ്ഡലം ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസന്തോ അനേകസതേസു ഠാനേസു ദാനസാലായോ കാരേത്വാ മഹാദാനം പട്ഠപേസി. ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും നഗരേ ഭേരിം ചരാപേസി ‘‘യോ യം ഇച്ഛതി, സോ ദാനസാലാസു ആഗന്ത്വാ തം ഗണ്ഹാതൂ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘തത്ഥാഹം ദിവസേ തിക്ഖത്തും, ഘോസാപേമി തഹിം തഹി’’ന്തിആദി.

തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം നഗരേ. ‘‘തദാഹ’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ തദാ അഹം, മഹാസുദസ്സനകാലേതി അത്ഥോ. തഹിം തഹിന്തി തസ്മിം തസ്മിം ഠാനേ, തസ്സ തസ്സ പാകാരസ്സ അന്തോ ച ബഹി ചാതി അത്ഥോ. കോ കിം ഇച്ഛതീതി ബ്രാഹ്മണാദീസു യോ കോചി സത്തോ അന്നാദീസു ദേയ്യധമ്മേസു യം കിഞ്ചി ഇച്ഛതി. പത്ഥേതീതി തസ്സേവ വേവചനം. കസ്സ കിം ദീയതു ധനന്തി അനേകവാരം പരിയായന്തരേഹി ച ദാനഘോസനായ പവത്തിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഏതേന ദാനപാരമിയാ സരൂപം ദസ്സേതി. ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗാഹകവികപ്പരഹിതാ ഹി ബോധിസത്താനം ദാനപാരമീതി.

൩൦. ഇദാനി ദാനഘോസനായ തസ്സ തസ്സ ദേയ്യധമ്മസ്സ അനുച്ഛവികപുഗ്ഗലപരികിത്തനം ദസ്സേതും ‘‘കോ ഛാതകോ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ഛാതകോതി ജിഘച്ഛിതോ. തസിതോതി പിപാസിതോ. കോ മാലം കോ വിലേപനന്തിപി ‘‘ഇച്ഛതീ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം. നഗ്ഗോതി വത്ഥവികലോ, വത്ഥേന അത്ഥികോതി അധിപ്പായോ. പരിദഹിസ്സതീതി നിവാസിസ്സതി.

൩൧. കോ പഥേ ഛത്തമാദേതീതി കോ പഥികോ പഥേ മഗ്ഗേ അത്തനോ വസ്സവാതാതപരക്ഖണത്ഥം ഛത്തം ഗണ്ഹാതി, ഛത്തേന അത്ഥികോതി അത്ഥോ. കോപാഹനാ മുദൂ സുഭാതി ദസ്സനീയതായ സുഭാ സുഖസമ്ഫസ്സതായ മുദൂ ഉപാഹനാ അത്തനോ പാദാനം ചക്ഖൂനഞ്ച രക്ഖണത്ഥം. കോ ആദേതീതി കോ താഹി അത്ഥികോതി അധിപ്പായോ. സായഞ്ച പാതോ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദേന മജ്ഝന്ഹികേ ചാതി ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബം. ‘‘ദിവസേ തിക്ഖത്തും ഘോസാപേമീ’’തി ഹി വുത്തം.

൩൨. ന തം ദസസു ഠാനേസൂതി തം ദാനം ന ദസസു ഠാനേസു പടിയത്തന്തി യോജനാ. നപി ഠാനസതേസു വാ പടിയത്തം, അപി ച ഖോ അനേകസതേസു ഠാനേസു പടിയത്തം. യാചകേ ധനന്തി യാചകേ ഉദ്ദിസ്സ ധനം പടിയത്തം ഉപക്ഖടം. ദ്വാദസയോജനായാമേ ഹി നഗരേ സത്തയോജനവിത്ഥതേ സത്തസു പാകാരന്തരേസു സത്ത താലപന്തിപരിക്ഖേപാ, താസു താലപന്തീസു ചതുരാസീതി പോക്ഖരണിസഹസ്സാനി പാടിയേക്കം പോക്ഖരണിതീരേ മഹാദാനം പട്ഠപിതം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘പട്ഠപേസി ഖോ, ആനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ഏവരൂപം ദാനം അന്നം അന്നത്ഥികസ്സ, പാനം പാനത്ഥികസ്സ, വത്ഥം വത്ഥത്ഥികസ്സ, യാനം യാനത്ഥികസ്സ, സയനം സയനത്ഥികസ്സ, ഇത്ഥിം ഇത്ഥിത്ഥികസ്സ, ഹിരഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞത്ഥികസ്സ, സുവണ്ണം സുവണ്ണത്ഥികസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൫൪).

൩൩. തത്ഥായം ദാനസ്സ പവത്തിതാകാരോ – മഹാപുരിസോ ഹി ഇത്ഥീനഞ്ച പുരിസാനഞ്ച അനുച്ഛവികേ അലങ്കാരേ കാരേത്വാ ഇത്ഥിമത്തമേവ തത്ഥ പരിചാരവസേന സേസഞ്ച സബ്ബം പരിച്ചാഗവസേന ഠപേത്വാ ‘‘രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ദാനം ദേതി, തം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ഭേരിം ചരാപേസി. മഹാജനാ പോക്ഖരണിതീരം ഗന്ത്വാ ന്ഹത്വാ വത്ഥാദീനി നിവാസേത്വാ മഹാസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ യേസം താദിസാനി അത്ഥി, തേ പഹായ ഗച്ഛന്തി. യേസം നത്ഥി, തേ ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി. യേ ഹത്ഥിയാനാദീസുപി നിസീദിത്വാ യഥാസുഖം വിചരിത്വാ വരസയനേസുപി സയിത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇത്ഥീഹിപി സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ സത്തവിധരതനപസാധനാനി പസാധേത്വാ സമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ യം യം അത്ഥികാ, തം തം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തി, അനത്ഥികാ ഓഹായ ഗച്ഛന്തി. തമ്പി ദാനം ഉട്ഠായ സമുട്ഠായ ദേവസികം ദീയതേവ. തദാ ജമ്ബുദീപവാസീനം അഞ്ഞം കമ്മം നത്ഥി, ദാനം പരിഭുഞ്ജന്താ സമ്പത്തിം അനുഭവന്താ വിചരന്തി. ന തസ്സ ദാനസ്സ കാലപരിച്ഛേദോ അഹോസി. രത്തിഞ്ചാപി ദിവാപി യദാ യദാ അത്ഥികാ ആഗച്ഛന്തി, തദാ തദാ ദീയതേവ. ഏവം മഹാപുരിസോ യാവജീവം സകലജമ്ബുദീപം ഉന്നങ്ഗലം കത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി. തേന വുത്തം ‘‘ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, യദി ഏതി വനിബ്ബകോ’’തിആദി.

തത്ഥ ദിവാ വാ യദി വാ രത്തിം, യദി ഏതീതി ഏതേനസ്സ യഥാകാലം ദാനം ദസ്സേതി. യാചകാനഞ്ഹി ലാഭാസായ ഉപസങ്കമനകാലോ ഏവ ബോധിസത്താനം ദാനസ്സ കാലോ നാമ. വനിബ്ബകോതി യാചകോ. ലദ്ധാ യദിച്ഛകം ഭോഗന്തി ഏതേന യഥാഭിരുചിതം ദാനം. യോ യോ ഹി യാചകോ യം യം ദേയ്യധമ്മം ഇച്ഛതി, തസ്സ തസ്സ തംതദേവ ബോധിസത്തോ ദേതി. ന തസ്സ മഹഗ്ഘദുല്ലഭാദിഭാവം അത്തനോ ഉപരോധം ചിന്തേസി. പൂരഹത്ഥോവ ഗച്ഛതീതി ഏതേന യാവദിച്ഛകം ദാനം ദസ്സേതി, യത്തകഞ്ഹി യാചകാ ഇച്ഛന്തി, തത്തകം അപരിഹാപേത്വാവ മഹാസത്തോ ദേതി ഉളാരജ്ഝാസയതായ ച മഹിദ്ധികതായ ച.

൩൪. ‘‘യാവജീവിക’’ന്തി ഏതേന ദാനസ്സ കാലപരിയന്താഭാവം ദസ്സേതി. സമാദാനതോ പട്ഠായ ഹി മഹാസത്താ യാവപാരിപൂരി വേമജ്ഝേ ന കാലപരിച്ഛേദം കരോന്തി, ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണേ സങ്കോചാഭാവേന അന്തരന്തരാ അവോസാനാപത്തിതോ മരണേനപി അനുപച്ഛേദോ ഏവ, തതോ പരമ്പി തഥേവ പടിപജ്ജനതോ, ‘‘യാവജീവിക’’ന്തി പന മഹാസുദസ്സനചരിതസ്സ വസേന വുത്തം. നപാഹം ദേസ്സം ധനം ദമ്മീതി ഇദം ധനം നാമ മയ്ഹം ന ദേസ്സം അമനാപന്തി ഏവരൂപം മഹാദാനം ദേന്തോ ഗേഹതോ ച ധനം നീഹരാപേമി. നപി നത്ഥി നിചയോ മയീതി മമ സമീപേ ധനനിചയോ ധനസങ്ഗഹോ നാപി നത്ഥി, സല്ലേഖവുത്തിസമണോ വിയ അസങ്ഗഹോപി ന ഹോമീതി അത്ഥോ. ഇദം യേന അജ്ഝാസയേന തസ്സിദം മഹാദാനം പവത്തിതം, തം ദസ്സേതും വുത്തം.

൩൫. ഇദാനി തം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാപി ആതുരോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥിദം ഉപമാസംസന്ദനേന സദ്ധിം അത്ഥദസ്സനം – യഥാ നാമ ആതുരോ രോഗാഭിഭൂതോ പുരിസോ രോഗതോ അത്താനം പരിമോചേതുകാമോ ധനേന ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദിനാ വേജ്ജം തികിച്ഛകം തപ്പേത്വാ ആരാധേത്വാ യഥാവിധി പടിപജ്ജന്തോ തതോ രോഗതോ വിമുച്ചതി.

൩൬. തഥേവ ഏവമേവ അഹമ്പി അട്ടഭൂതം സകലലോകം കിലേസരോഗതോ സകലസംസാരദുക്ഖരോഗതോ ച പരിമോചേതുകാമോ തസ്സ തതോ പരിമോചനസ്സ അയം സബ്ബസാപതേയ്യപരിച്ചാഗോ ദാനപാരമിഉപായോതി ജാനമാനോ ബുജ്ഝമാനോ അസേസതോ ദേയ്യധമ്മസ്സ പടിഗ്ഗാഹകാനഞ്ച വസേന അനവസേസതോ മഹാദാനസ്സ വസേന സത്താനം അജ്ഝാസയം പരിപൂരേതും അത്തനോ ച ന മയ്ഹം ദാനപാരമീ പരിപുണ്ണാ, തസ്മാ ഊനമനന്തി പവത്തം ഊനം മനം പൂരയിതും പവത്തയിതും വനിബ്ബകേ യാചകേ അദാസിം തം ദാനം ഏവരൂപം മഹാദാനം ദദാമി, തഞ്ച ഖോ തസ്മിം ദാനധമ്മേ തസ്സ ച ഫലേ നിരാലയോ അനപേക്ഖോ അപച്ചാസോ കിഞ്ചിപി അപച്ചാസീസമാനോ കേവലം സമ്ബോധിമനുപത്തിയാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ അധിഗന്തും ദേമീതി.

ഏവം മഹാസത്തോ മഹാദാനം പവത്തേന്തോ അത്തനോ പുഞ്ഞാനുഭാവനിബ്ബത്തം ധമ്മപാസാദം അഭിരുയ്ഹ മഹാബ്യൂഹകൂടാഗാരദ്വാരേ ഏവ കാമവിതക്കാദയോ നിവത്തേത്വാ തത്ഥ സോവണ്ണമയേ രാജപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ഝാനാഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ തതോ നിക്ഖമിത്വാ സോവണ്ണമയം കൂടാഗാരം പവിസിത്വാ തത്ഥ രജതമയേ പല്ലങ്കേ നിസിന്നോ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരേ ഭാവേത്വാ ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി ഝാനസമാപത്തീഹി വീതിനാമേത്വാ മരണസമയേ ദസ്സനായ ഉപഗതാനം സുഭദ്ദാദേവീപമുഖാനം ചതുരാസീതിയാ ഇത്ഥാഗാരസഹസ്സാനം അമച്ചപാരിസജ്ജാദീനഞ്ച –

‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨; സം. നി. ൧.൧൮൬; ൨.൧൪൩) –

ഇമായ ഗാഥായ ഓവദിത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകപരായനോ അഹോസി.

തദാ സുഭദ്ദാദേവീ രാഹുലമാതാ അഹോസി, പരിണായകരതനം രാഹുലോ, സേസപരിസാ ബുദ്ധപരിസാ, മഹാസുദസ്സനോ പന ലോകനാഥോ.

ഇധാപി ദസ പാരമിയോ സരൂപതോ ലബ്ഭന്തി ഏവ, ദാനജ്ഝാസയസ്സ പന ഉളാരതായ ദാനപാരമീ ഏവ പാളിയം ആഗതാ. സേസധമ്മാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയാ ഏവ. തഥാ ഉളാരേ സത്തരതനസമുജ്ജലേ ചതുദീപിസ്സരിയേപി ഠിതസ്സ താദിസം ഭോഗസുഖം അനലങ്കരിത്വാ കാമവിതക്കാദയോ ദൂരതോ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ തഥാരൂപേ മഹാദാനേ പവത്തേന്തസ്സേവ ചതുരാസീതി വസ്സസഹസ്സാനി സമാപത്തീഹി വീതിനാമേത്വാ അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മകഥം കത്വാപി വിപസ്സനായ അനുസ്സുക്കനം സബ്ബത്ഥ അനിസ്സങ്ഗതാതി ഏവമാദയോ ഗുണാനുഭാവാ നിദ്ധാരേതബ്ബാതി.

മഹാസുദസ്സനചരിയാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.