൬. സുമനബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

ഏവം ഏകപ്പഹാരേനേവ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഏകന്ധകാരം കത്വാ തസ്മിം ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ അപരഭാഗേ നവുതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു മനുസ്സേസു അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ ദസവസ്സേസു ജാതേസു പുന വഡ്ഢിത്വാ അനുക്കമേന അസങ്ഖ്യേയ്യായുകാ ഹുത്വാ പുന പരിഹായിത്വാ നവുതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു സുമനോ നാമ ബോധിസത്തോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ മേഖലനഗരേ സുദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ സിരിമായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. പാടിഹാരിയാനി പുബ്ബേ വുത്തനയാനേവ.

സോ അനുക്കമേന വുദ്ധിപ്പത്തോ സിരിവഡ്ഢനസോമവഡ്ഢനഇദ്ധിവഡ്ഢനനാമധേയ്യേസു തീസു പാസാദേസു തേസട്ഠിയാ നാടകിത്ഥിസതസഹസ്സേഹി പരിചാരിയമാനോ സുരയുവതീഹി പരിചാരിയമാനോ ദേവകുമാരോ വിയ നവവസ്സസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖസദിസം വിസയസുഖമനുഭവമാനോ വടംസികായ നാമ ദേവിയാ അനുപമം നാമ നിരുപമം പുത്തം ജനേത്വാ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം പന പബ്ബജന്തം തിംസകോടിയോ അനുപബ്ബജിംസു.

സോ തേഹി പരിവുതോ ദസമാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ അനോമനിഗമേ അനോമസേട്ഠിനോ ധീതായ അനുപമായ നാമ ദിന്നം പക്ഖിത്തദിബ്ബോജം പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ അനുപമാജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ നാഗബോധിം ഉപഗന്ത്വാ തം പദക്ഖിണം കത്വാ അട്ഠഹി തിണമുട്ഠീഹി തിംസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം കത്വാ തത്ഥ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസീദി. തതോ മാരബലം വിധമിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) ഉദാനം ഉദാനേസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘മങ്ഗലസ്സ അപരേന, സുമനോ നാമ നായകോ;

സബ്ബധമ്മേഹി അസമോ, സബ്ബസത്താനമുത്തമോ’’തി.

തത്ഥ മങ്ഗലസ്സ അപരേനാതി മങ്ഗലസ്സ ഭഗവതോ അപരഭാഗേ. സബ്ബധമ്മേഹി അസമോതി സബ്ബേഹിപി സീലസമാധിപഞ്ഞാധമ്മേഹി അസമോ അസദിസോ.

സുമനോ കിര ഭഗവാ ബോധിസമീപേയേവ സത്തസത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ ധമ്മദേസനത്ഥം ബ്രഹ്മായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ – ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൭൨; മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൦) ഉപധാരേന്തോ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാനം തിംസകോടിയോ ച അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം വേമാതികം സരണകുമാരഞ്ച പുരോഹിതപുത്തം ഭാവിതത്തമാണവകഞ്ച ഉപനിസ്സയസമ്പന്നേ ദിസ്വാ – ‘‘ഏതേസം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ഹംസരാജാ വിയ ഗഗനപഥേന മേഖലുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനപാലം പേസേത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം സരണകുമാരഞ്ച പുരോഹിതപുത്തം ഭാവിതത്തകുമാരഞ്ച പക്കോസാപേത്വാ തേസം പരിവാരഭൂതാ സത്തതിംസകോടിയോ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാ തിംസകോടിയോ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ ദേവമനുസ്സകോടിയോ ചാതി ഏവം കോടിസതസഹസ്സം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേന ധമ്മാമതം പായേസി. തേന വുത്തം –

൨. ‘‘തദാ അമതഭേരിം സോ, ആഹനീ മേഖലേ പുരേ;

ധമ്മസങ്ഖസമായുത്തം, നവങ്ഗം ജിനസാസന’’ന്തി.

തത്ഥ അമതഭേരിന്തി അമതാധിഗമായ നിബ്ബാനാധിഗമായ ഭേരിം. ആഹനീതി വാദയി, ധമ്മം ദേസേസീതി അത്ഥോ. സായം അമതഭേരീ നാമ അമതപരിയോസാനം നവങ്ഗം ബുദ്ധവചനം. തേനേവാഹ – ‘‘ധമ്മസങ്ഖസമായുത്തം, നവങ്ഗം ജിനസാസന’’ന്തി. തത്ഥ ധമ്മസങ്ഖസമായുത്തന്തി ചതുസച്ചധമ്മകഥാസങ്ഖവരസമായുത്തം.

സുമനോ പന ലോകനായകോ അഭിസമ്ബോധിം പാപുണിത്വാ പടിഞ്ഞാനുരൂപം പടിപദം പടിപജ്ജമാനോ മഹാജനസ്സ ഭവബന്ധനമോക്ഖത്ഥായ കുസലരതനസ്സ കിലേസചോരേഹി വിലുപ്പമാനസ്സ പരിത്താനത്ഥം സീലവിപുലപാകാരം സമാധിപരിഖാപരിവാരിതം വിപസ്സനാഞാണദ്വാരം സതിസമ്പജഞ്ഞദള്ഹകവാടം സമാപത്തിമണ്ഡപാദിപടിമണ്ഡിതം ബോധിപക്ഖിയജനസമാകുലം അമതവരനഗരം മാപേസി. തേന വുത്തം –

൩. ‘‘നിജ്ജിനിത്വാ കിലേസേ സോ, പത്വാ സമ്ബോധിമുത്തമം;

മാപേസി നഗരം സത്ഥാ, സദ്ധമ്മപുരവരുത്തമ’’ന്തി.

തത്ഥ നിജ്ജിനിത്വാതി വിജിനിത്വാ അഭിഭുയ്യ, കിലേസാഭിസങ്ഖാരദേവപുത്തമാരേ വിദ്ധംസേത്വാതി അത്ഥോ. സോതി സോ സുമനോ ഭഗവാ. ‘‘വിജിനിത്വാ കിലേസേ ഹീ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ ഹി-കാരോ പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ. പത്വാതി അധിഗന്ത്വാ. ‘‘പത്തോ’’തിപി പാഠോ. നഗരന്തി നിബ്ബാനനഗരം. സദ്ധമ്മപുരവരുത്തമന്തി സദ്ധമ്മസങ്ഖാതം പുരവരേസു ഉത്തമം സേട്ഠം പധാനഭൂതം. അഥ വാ സദ്ധമ്മമയേസു പുരേസു പവരേസു ഉത്തമം സദ്ധമ്മപുരവരുത്തമം. പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ ‘‘നഗര’’ന്തി തസ്സേവ വേവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. പടിവിദ്ധധമ്മസഭാവാനം സേക്ഖാസേക്ഖാനം അരിയപുഗ്ഗലാനം പതിട്ഠാനം ഗോചരനിവാസട്ഠേന നിബ്ബാനം ‘‘നഗര’’ന്തി വുച്ചതി. തസ്മിം പന സദ്ധമ്മവരനഗരേ സോ സത്ഥാ അവിച്ഛിന്നം അകുടിലം ഉജും പുഥുലഞ്ച വിത്ഥതഞ്ച സതിപട്ഠാനമയം മഹാവീഥിം മാപേസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘നിരന്തരം അകുടിലം, ഉജും വിപുലവിത്ഥതം;

മാപേസി സോ മഹാവീഥിം, സതിപട്ഠാനവരുത്തമ’’ന്തി.

തത്ഥ നിരന്തരന്തി കുസലജവനസഞ്ചരണാനന്തരഭാവതോ നിരന്തരം. അകുടിലന്തി കുടിലഭാവകരദോസവിരഹിതതോ അകുടിലം. ഉജുന്തി അകുടിലത്താവ ഉജും. പുരിമപദസ്സേവ അത്ഥദീപകമിദം വചനം. വിപുലവിത്ഥതന്തി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച പുഥുലവിത്ഥതം, പുഥുലവിത്ഥതഭാവോ ലോകിയലോകുത്തരസതിപട്ഠാനവസേന ദട്ഠബ്ബോ. മഹാവീഥിന്തി മഹാമഗ്ഗം. സതിപട്ഠാനവരുത്തമന്തി സതിപട്ഠാനഞ്ച തം വരേസു ഉത്തമഞ്ചാതി സതിപട്ഠാനവരുത്തമം. അഥ വാ വരം സതിപട്ഠാനമയം ഉത്തമവീഥിന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി തസ്സ നിബ്ബാനമഹാനഗരസ്സ തസ്സം സതിപട്ഠാനവീഥിയം ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ഛ അഭിഞ്ഞാ അട്ഠ സമാപത്തിയോതി ഇമാനി മഹഗ്ഘരതനാനി ഉഭോസു പസ്സേസു ധമ്മാപണേ പസാരേസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘ഫലേ ചത്താരി സാമഞ്ഞേ, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ;

ഛളഭിഞ്ഞാട്ഠസമാപത്തീ, പസാരേസി തത്ഥ വീഥിയ’’ന്തി.

ഇദാനി ഭഗവാ ഇമാനി രതനഭണ്ഡാനി യേ പന അപ്പമത്താ സതിമന്തോ പണ്ഡിതാ ഹിരിഓത്തപ്പവീരിയാദീഹി സമന്നാഗതാ, തേ ആദീയന്തീതി തേസം രതനാനം ഹരണൂപായം ദസ്സേന്തോ –

൬. ‘‘യേ അപ്പമത്താ അഖിലാ, ഹിരിവീരിയേഹുപാഗതാ;

തേ തേ ഇമേ ഗുണവരേ, ആദിയന്തി യഥാസുഖ’’ന്തി. – ആഹ;

തത്ഥ യേതി അനിയമുദ്ദേസോ. അപ്പമത്താതി പമാദസ്സ പടിപക്ഖഭൂതേന സതിയാ അവിപ്പവാസലക്ഖണേന അപ്പമാദേന സമന്നാഗതാ. അഖിലാതി പഞ്ചചേതോഖിലരഹിതാ. ഹിരിവീരിയേഹുപാഗതാതി കായദുച്ചരിതാദീഹി ഹിരീയതീതി ഹിരീ, ലജ്ജായേതം അധിവചനം. വീരസ്സ ഭാവോ വീരിയം, തം ഉസ്സാഹലക്ഖണം. തേഹി ഹിരിവീരിയേഹി ഉപാഗതാ സമന്നാഗതാ ഭബ്ബപുഗ്ഗലാ. തേതി ഇദം പുബ്ബേ അനിയമുദ്ദേസസ്സ നിയമുദ്ദേസോ. പുന തേതി വുത്തപ്പകാരേ ഗുണരതനവിസേസേ തേ കുലപുത്താ ആദിയന്തി പടിലഭന്തി അധിഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. സബ്ബം പന സുമനോ ഭഗവാ കതവിദിതമനോ ധമ്മഭേരിം ആഹനിത്വാ ധമ്മനഗരം മാപേത്വാ ഇമിനാ നയേന പഠമമേവ സതസഹസ്സകോടിയോ ബോധേസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘ഏവമേതേന യോഗേന, ഉദ്ധരന്തോ മഹാജനം;

ബോധേസി പഠമം സത്ഥാ, കോടിസതസഹസ്സിയോ’’തി.

തത്ഥ ഉദ്ധരന്തോതി സംസാരസാഗരതോ അരിയമഗ്ഗനാവായ സമുദ്ധരന്തോ. കോടിസതസഹസ്സിയോതി സതസഹസ്സകോടിയോതി അത്ഥോ. വിപരിയായേന നിദ്ദിട്ഠം.

യദാ പന സുമനോ ലോകനായകോ സുനന്ദവതീനഗരേ അമ്ബരുക്ഖമൂലേ തിത്ഥിയമദമാനമദ്ദനം യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ സത്താനം കോടിസഹസ്സം ധമ്മാമതം പായേസി. അയം ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘യമ്ഹി കാലേ മഹാവീരോ, ഓവദീ തിത്ഥിയേ ഗണേ;

കോടിസഹസ്സാ ഭിസമിംസു, ദുതിയേ ധമ്മദേസനേ’’തി.

തത്ഥ തിത്ഥിയേ ഗണേതി തിത്ഥിയഭൂതേ ഗണേ, തിത്ഥിയാനം ഗണേ വാ ‘‘തിത്ഥിയേ അഭിമദ്ദന്തോ, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയീ’’തി പഠന്തി കേചി.

യദാ പന ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ദേവതാ ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ സന്നിപതിത്വാ മനുസ്സാ ച നിരോധകഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘കഥം നിരോധം സമാപജ്ജന്തി, കഥം നിരോധസമാപന്നാ ഹോന്തി, കഥം നിരോധാ വുട്ഠഹന്തീ’’തി? ഏവം സമാപജ്ജനഅധിട്ഠാനവുട്ഠാനാദീസു വിനിച്ഛയം കാതും അസക്കോന്താ സഹ മനുസ്സേഹി ഛസു കാമാവചരദേവലോകേസു ദേവാ ച നവസു ബ്രഹ്മലോകേസു ബ്രഹ്മാനോ ച ദ്വേള്ഹകജാതാ ദ്വിധാ അഹേസും. തതോ നരസുന്ദരേന അരിന്ദമേന നാമ രഞ്ഞാ സദ്ധിം സായന്ഹസമയേ സുമനദസബലം സബ്ബലോകനാഥം ഉപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ അരിന്ദമോ രാജാ ഭഗവന്തം നിരോധപഞ്ഹം പുച്ഛി. തതോ ഭഗവതാ നിരോധപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജിതേ നവുതിപാണകോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘യദാ ദേവാ മനുസ്സാ ച, സമഗ്ഗാ ഏകമാനസാ;

നിരോധപഞ്ഹം പുച്ഛിംസു, സംസയം ചാപി മാനസം.

൧൦. ‘‘തദാപി ധമ്മദേസനേ, നിരോധപരിദീപനേ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തസ്സ പന സുമനസ്സ ഭഗവതോ തയോ സാവകസന്നിപാതാ അഹേസും. തത്ഥ പഠമസന്നിപാതേ മേഖലനഗരം ഉപനിസ്സായ വസ്സം വസിത്വാ പഠമപവാരണായ അരഹന്താനം കോടിസഹസ്സേന ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതേന സദ്ധിം ഭഗവാ പവാരേസി, അയം പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. അഥാപരേന സമയേന സങ്കസ്സനഗരസ്സാവിദൂരേ അരിന്ദമരാജകുസലബലനിബ്ബത്തേ യോജനപ്പമാണേ കനകപബ്ബതേ നിസിന്നോ സരദസമയരുചിരകരനികരോ ദിവസകരോ വിയ യുഗന്ധരപബ്ബതേ മുനിവരദിവസകരോ അരിന്ദമരാജാനം പരിവാരേത്വാ ആഗതാനം പുരിസാനം നവുതികോടിസഹസ്സാനി ദമേത്വാ സബ്ബേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേത്വാ തസ്മിംയേവ ദിവസേ അരഹത്തം പത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പരിവുതോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ സന്നിപാതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. അയം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യദാ പന സക്കോ ദേവരാജാ സുഗതദസ്സനത്ഥായ ഉപസങ്കമി, തദാ സുമനോ ഭഗവാ അസീതിയാ അരഹന്തകോടിസഹസ്സേഹി പരിവുതോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, അയം തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൧. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, സുമനസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൧൨. ‘‘വസ്സംവുട്ഠസ്സ ഭഗവതോ, അഭിഘുട്ഠേ പവാരണേ;

കോടിസതസഹസ്സേഹി, പവാരേസി തഥാഗതോ.

൧൩. ‘‘തതോ പരം സന്നിപാതേ, വിമലേ കഞ്ചനപബ്ബതേ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൧൪. ‘‘യദാ സക്കോ ദേവരാജാ, ബുദ്ധദസ്സനുപാഗമി;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

തത്ഥ അഭിഘുട്ഠേ പവാരണേതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ ദട്ഠബ്ബോ, അഭിഘുട്ഠായ പവാരണായാതി അത്ഥോ. തതോപരന്തി തതോ അപരഭാഗേ. കഞ്ചനപബ്ബതേതി കനകമയേ പബ്ബതേ. ബുദ്ധദസ്സനുപാഗമീതി ബുദ്ധദസ്സനത്ഥമുപാഗമി. തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ അതുലോ നാമ നാഗരാജാ അഹോസി മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ. സോ ‘‘ലോകേ ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ ഞാതിഗണപരിവുതോ സകഭവനാ നിക്ഖമിത്വാ കോടിസതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവാരസ്സ സുമനസ്സ ഭഗവതോ ദിബ്ബേഹി തുരിയേഹി ഉപഹാരം കാരേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേത്വാ പച്ചേകദുസ്സയുഗാനി ദത്വാ സരണേസു പതിട്ഠാസി. സോപി നം സത്ഥാ ‘‘അനാഗതേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൫. ‘‘അഹം തേന സമയേന, നാഗരാജാ മഹിദ്ധികോ;

അതുലോ നാമ നാമേന, ഉസ്സന്നകുസലസഞ്ചയോ.

൧൬. ‘‘തദാഹം നാഗഭവനാ, നിക്ഖമിത്വാ സഞാതിഭി;

നാഗാനം ദിബ്ബതുരിയേഹി, സസങ്ഘം ജിനമുപട്ഠഹിം.

൧൭. ‘‘കോടിസതസഹസ്സാനം, അന്നപാനേന തപ്പയിം;

പച്ചേകദുസ്സയുഗം ദത്വാ, സരണം തമുപാഗമിം.

൧൮. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, സുമനോ ലോകനായകോ;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൯. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം’’.

യഥാ കോണ്ഡഞ്ഞബുദ്ധവംസേ, ഏവം അട്ഠ ഗാഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബാതി.

൨൦. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തസ്സ പന സുമനസ്സ ഭഗവതോ മേഖലം നാമ നഗരം അഹോസി, സുദത്തോ നാമ രാജാ പിതാ, സിരിമാ നാമ ദേവീ മാതാ, സരണോ ച ഭാവിതത്തോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ഉദേനോ നാമുപട്ഠാകോ, സോണാ ച ഉപസോണാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, നാഗരുക്ഖോ ബോധി, നവുതിഹത്ഥുബ്ബേധം സരീരം, നവുതിയേവ വസ്സസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി, വടംസികാ നാമസ്സ മഹേസീ ദേവീ, അനൂപമോ നാമ പുത്തോ അഹോസി, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി. ഉപട്ഠാകോ അങ്ഗരാജാ. അങ്ഗാരാമേ വസീതി. തേന വുത്തം –

൨൧. ‘‘നഗരം മേഖലം നാമ, സുദത്തോ നാമ ഖത്തിയോ;

സിരിമാ നാമ ജനികാ, സുമനസ്സ മഹേസിനോ.

൨൨. ‘‘നവവസ്സസഹസ്സാനി, അഗാരം അജ്ഝ സോ വസി;

ചന്ദോ സുചന്ദോ വടംസോ ച, തയോ പാസാദമുത്തമാ.

൨൩. ‘‘തേസട്ഠിസതസഹസ്സാനി, നാരിയോ സമലങ്കതാ;

വടംസികാ നാമ നാരീ, അനൂപമോ നാമ അത്രജോ.

൨൪. ‘‘നിമിത്തേ ചതുരോ ദിസ്വാ, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി;

അനൂനദസമാസാനി, പധാനം പദഹീ ജിനോ.

൨൫. ‘‘ബ്രഹ്മുനാ യാചിതോ സന്തോ, സുമനോ ലോകനായകോ;

വത്തി ചക്കം മഹാവീരോ, മേഖലേ പുരമുത്തമേ.

൨൬. ‘‘സരണോ ഭാവിതത്തോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

ഉദേനോ നാമുപട്ഠാകോ, സുമനസ്സ മഹേസിനോ.

൨൭. ‘‘സോണാ ച ഉപസോണാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

സോപി ബുദ്ധോ അമിതയസോ, നാഗമൂലേ അബുജ്ഝഥ.

൨൮. ‘‘വരുണോ ചേവ സരണോ ച, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠകാ;

ചാലാ ച ഉപചാലാ ച, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠികാ.

൨൯. ‘‘ഉച്ചത്തനേന സോ ബുദ്ധോ, നവുതിഹത്ഥമുഗ്ഗതോ;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ദസസഹസ്സീ വിരോചതി.

൩൦. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൩൧. ‘‘താരണീയേ താരയിത്വാ, ബോധനീയേ ച ബോധയി;

പരിനിബ്ബായി സമ്ബുദ്ധോ, ഉളുരാജാവ അത്ഥമി.

൩൨. ‘‘തേ ച ഖീണാസവാ ഭിക്ഖൂ, സോ ച ബുദ്ധോ അസാദിസോ;

അതുലപ്പഭം ദസ്സയിത്വാ, നിബ്ബുതാ തേ മഹായസാ.

൩൩. ‘‘തഞ്ച ഞാണം അതുലിയം, താനി ച അതുലാനി രതനാനി;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ.

൩൪. ‘‘സുമനോ യസധരോ ബുദ്ധോ, അങ്ഗാരാമമ്ഹി നിബ്ബുതോ;

തത്ഥേവ തസ്സ ജിനഥൂപോ, ചതുയോജനമുഗ്ഗതോ’’തി.

തത്ഥ കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോതി വിവിധരതനവിചിത്തകഞ്ചനമയഗ്ഘികസദിസരൂപസോഭോ. ദസസഹസ്സീ വിരോചതീതി തസ്സ പഭായ ദസസഹസ്സീപി ലോകധാതു വിരോചതീതി അത്ഥോ. താരണീയേതി താരയിതബ്ബേ, താരയിതും വുത്തേ സബ്ബേ ബുദ്ധവേനേയ്യേതി അത്ഥോ. ഉളുരാജാവാതി ചന്ദോ വിയ. അത്ഥമീതി അത്ഥങ്ഗതോ. കേചി ‘‘അത്ഥം ഗതോ’’തി പഠന്തി. അസാദിസോതി അസദിസോ. മഹായസാതി മഹാകിത്തിസദ്ദാ മഹാപരിവാരാ ച. തഞ്ച ഞാണന്തി തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച. അതുലിയന്തി അതുല്യം അസദിസം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സുമനബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ചതുത്ഥോ ബുദ്ധവംസോ.