൫. മങ്ഗലബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

കോണ്ഡഞ്ഞേ കിര സത്ഥരി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ സാസനം വസ്സസതസഹസ്സം പവത്തിത്ഥ. ബുദ്ധാനുബുദ്ധാനം സാവകാനം അന്തരധാനേന സാസനമസ്സ അന്തരധായി. കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ പന അപരഭാഗേ ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യമതിക്കമിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ കപ്പേ ചത്താരോ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തിംസു മങ്ഗലോ, സുമനോ, രേവതോ, സോഭിതോതി. തത്ഥ മങ്ഗലോ പന ലോകനായകോ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി സോളസ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ പഞ്ചസു പുബ്ബനിമിത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ബുദ്ധകോലാഹലം നാമ ഉദപാദി, തദാ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവതായോ ഏകസ്മിം ചക്കവാളേ സന്നിപതിത്വാ ആയാചന്തി –

‘‘കാലോ ഖോ തേ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൭);

ഏവം ദേവേഹി ആയാചിതോ കതപഞ്ചവിലോകനോ തുസിതാ കായാ ചവിത്വാ സബ്ബനഗരുത്തമേ ഉത്തരനഗരേ അനുത്തരസ്സ ഉത്തരസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ ഉത്തരായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. തദാ അനേകാനി പാടിഹാരിയാനി പാതുരഹും. താനി ദീപങ്കരബുദ്ധവംസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. തസ്സാ ഉത്തരായ കിര മഹാദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം സബ്ബലോകമങ്ഗലസ്സ മങ്ഗലസ്സ മഹാസത്തസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ സരീരപ്പഭാ രത്തിന്ദിവം അസീതിഹത്ഥപ്പമാണം പദേസം ഫരിത്വാ ചന്ദാലോകസൂരിയാലോകേഹി അനഭിഭവനീയാ ഹുത്വാ അട്ഠാസി. സാ ച അഞ്ഞേനാലോകേന വിനാ അത്തനോ സരീരപ്പഭാസമുദയേനേവ അന്ധകാരം വിധമിത്വാ അട്ഠസട്ഠിയാ ധാതീഹി പരിചാരിയമാനാ വിചരതി.

സാ കിര ദേവതാഹി കതാരക്ഖാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന പരമസുരഭികുസുമഫലധരസാഖാവിടപേ കമലകുവലയസമലങ്കതേ രുരു-സീഹ-ബ്യഗ്ഘ-ഗജ-ഗവയ-മഹിംസപസദവിവിധമിഗഗണവിചരിതേ പരമരമണീയേ ഉത്തരമധുരുയ്യാനേ നാമ മങ്ഗലുയ്യാനേ മങ്ഗലമഹാപുരിസം വിജായി. സോ ജാതമത്തോവ മഹാസത്തോ സബ്ബാ ദിസാ വിലോകേത്വാ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ ആസഭിം വാചം നിച്ഛാരേസി. തസ്മിഞ്ച ഖണേ സകലദസസഹസ്സിലോകധാതൂസു ദേവതാ ദിസ്സമാനസരീരാ ദിബ്ബമാലാദീഹി സമലങ്കതഗത്താ തത്ഥ തത്ഥ ഠത്വാ ജയമങ്ഗലഥുതിവചനാനി സമ്പവത്തേസും. പാടിഹാരിയാനി വുത്തനയാനേവ. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പനസ്സ ലക്ഖണപാഠകാ സബ്ബമങ്ഗലസമ്പത്തിയാ ജാതോതി ‘‘മങ്ഗലകുമാരോ’’ ത്വേവ നാമം കരിംസു.

തസ്സ കിര യസവാ രുചിമാ സിരിമാതി തയോ പാസാദാ അഹേസും. യസവതീദേവിപ്പമുഖാനി തിംസനാടകിത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും. തത്ഥ മഹാസത്തോ നവവസ്സസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖസദിസം സുഖം അനുഭവിത്വാ യസവതിയാ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം സീലവം നാമ പുത്തം ലഭിത്വാ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ അലങ്കതം പണ്ഡരം നാമ സുന്ദരതുരങ്ഗവരമാരുയ്ഹ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം പന പബ്ബജന്തം തിസ്സോ മനുസ്സകോടിയോ അനുപബ്ബജിംസു. തേഹി പരിവുതോ മഹാപുരിസോ അട്ഠ മാസേ പധാനചരിയമചരി.

തതോ വിസാഖപുണ്ണമായ ഉത്തരഗാമേ ഉത്തരസേട്ഠിനോ ധീതായ ഉത്തരായ നാമ ദിന്നം പക്ഖിത്തദിബ്ബോജം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സുരഭികുസുമാലങ്കതേ നീലോഭാസേ മനോരമേ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ ഉത്തരേന നാമ ആജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ അസിതഞ്ജനഗിരിസങ്കാസം അക്കന്തവരകനകജാലകൂടംവ സീതച്ഛായം വിവിധമിഗഗണസമ്പാതവിരഹിതം മന്ദമാലുതേരിതായ ഘനസാഖായ സമലങ്കതം നച്ചന്തമിവ പീതിയാ വിരോചമാനം നാഗബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ മത്തവരനാഗഗാമീ നാഗബോധിം പദക്ഖിണം കത്വാ പുബ്ബുത്തരപസ്സേ ഠത്വാ അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ തത്ഥ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠഹിത്വാ സബലം മാരബലം വിദ്ധംസേത്വാ പുബ്ബേനിവാസദിബ്ബചക്ഖുഞാണാനി പടിലഭിത്വാ പച്ചയാകാരസമ്മസനം കത്വാ ഖന്ധേസു അനിച്ചാദിവസേന അഭിനിവിസിത്വാ അനുക്കമേന അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം പത്വാ –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) –

ഉദാനം ഉദാനേസി.

മങ്ഗലസ്സ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അഞ്ഞേഹി ബുദ്ധേഹി അധികതരാ സരീരപ്പഭാ അഹോസി. യഥാ പന അഞ്ഞേസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം സമന്താ അസീതിഹത്ഥപ്പമാണാ വാ ബ്യാമപ്പമാണാ വാ സരീരപ്പഭാ അഹോസി, ന ഏവം തസ്സ. തസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരപ്പഭാ നിച്ചകാലം ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. തരുഗിരിഘരപാകാരഘടകവാടാദയോ സുവണ്ണപട്ടപരിയോനദ്ധാ വിയ അഹേസും. നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ആയു തസ്സ അഹോസി. ഏത്തകം കാലം ചന്ദസൂരിയതാരകാദീനം പഭാ നത്ഥി. രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദോ ന പഞ്ഞായിത്ഥ. ദിവാ സൂരിയാലോകേന വിയ സത്താ നിച്ചം ബുദ്ധാലോകേനേവ സബ്ബകമ്മാനി കരോന്താ വിചരിംസു. സായം പുപ്ഫനകകുസുമാനം പാതോ ച രവനകസകുണാദീനഞ്ച വസേന ലോകോ രത്തിന്ദിവപരിച്ഛേദം സല്ലക്ഖേസി.

കിം പന അഞ്ഞേസം ബുദ്ധാനം അയമാനുഭാവോ നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി. തേപി ഹി ആകങ്ഖമാനാ ദസസഹസ്സിലോകധാതും തതോ വാ ഭിയ്യോ ആഭായ ഫരേയ്യും. മങ്ഗലസ്സ പന ഭഗവതോ പുബ്ബപത്ഥനാവസേന അഞ്ഞേസം ബ്യാമപ്പഭാ വിയ സരീരപ്പഭാ നിച്ചമേവ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. സോ കിര ബോധിസത്തകാലേ വേസ്സന്തരത്തഭാവസദിസേ അത്തഭാവേ സപുത്തദാരോ വങ്കപബ്ബതസദിസേ പബ്ബതേ വസി. അഥേകോ സബ്ബജനവിഹേഠകോ ഖരദാഠികോ നാമ മനുസ്സഭക്ഖോ മഹേസക്ഖോ യക്ഖോ മഹാപുരിസസ്സ ദാനജ്ഝാസയതം സുത്വാ ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാസത്തം ദ്വേ ദാരകേ യാചി. മഹാസത്തോ ‘‘ദദാമി ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തകേ’’തി ഹട്ഠപഹട്ഠോ ഉദകപരിയന്തം പഥവിം കമ്പേന്തോ ദ്വേ ദാരകേ അദാസി. അഥ ഖോ യക്ഖോ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ മഹാപുരിസസ്സ തം ബ്രാഹ്മണവണ്ണം പഹായ അനലജാലപിങ്ഗലവിരൂപനയനോ വിസമവിരൂപകുടിലഭീമദാഠോ ചിപിടകവിരൂപനാസോ കപിലഫരുസദീഘകേസോ നവദഡ്ഢതാലക്ഖന്ധസദിസകായോ ഹുത്വാ തേ ദാരകേ മുളാലകലാപം വിയ ഗഹേത്വാ ഖാദി. മഹാപുരിസസ്സ യക്ഖം ഓലോകേത്വാ മുഖേ വിവടമത്തേ അഗ്ഗിജാലം വിയ ലോഹിതധാരം ഉഗ്ഗിരന്തം തസ്സ മുഖം ദിസ്വാപി കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ദോമനസ്സം ന ഉപ്പജ്ജി. ‘‘സുദിന്നം വത മേ ദാന’’ന്തി ചിന്തയതോ പനസ്സ സരീരേ മഹന്തം പീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി. സോ ‘‘ഇമസ്സ മേ നിസ്സന്ദേന അനാഗതേ ഇമിനാ നീഹാരേന രസ്മിയോ നിക്ഖമന്തൂ’’തി പത്ഥനമകാസി. തസ്സ തം പത്ഥനം നിസ്സായ ബുദ്ധഭൂതസ്സ സരീരതോ രസ്മിയോ നിക്ഖമിത്വാ ഏത്തകം ഠാനം ഫരിംസു.

അപരമ്പി പുബ്ബചരിയം തസ്സ അത്ഥി. അയം കിര ബോധിസത്തകാലേ ഏകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ചേതിയം ദിസ്വാ – ‘‘ഇമസ്സ ബുദ്ധസ്സ മമ ജീവിതം പരിച്ചജിതും വട്ടതീ’’തി ദണ്ഡദീപികാവേഠനനിയാമേന സകലസരീരം വേഠാപേത്വാ രതനമത്തമകുളം സതസഹസ്സഗ്ഘനികം സുവണ്ണപാതിം സുഗന്ധസപ്പിസ്സ പൂരാപേത്വാ തത്ഥ സഹസ്സവട്ടിയോ ജാലേത്വാ തം സീസേനാദായ സകലസരീരം ജാലാപേത്വാ ജിനചേതിയം പദക്ഖിണം കരോന്തോ സകലരത്തിം വീതിനാമേസി. ഏവം യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വായമന്തസ്സ ലോമകൂപമത്തമ്പി ഉസുമം ന ഗണ്ഹി. പദുമഗബ്ഭം പവിട്ഠകാലോ വിയ അഹോസി. ധമ്മോ ഹി നാമേസ അത്താനം രക്ഖന്തം രക്ഖതി. തേനാഹ ഭഗവാ –

‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ധമ്മോ സുചിണ്ണോ സുഖമാവഹാതി;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’’തി. (ഥേരഗാ. ൩൦൩; ജാ. ൧.൧൦.൧൦൨; ൧.൧൫.൩൮൫);

ഇമസ്സാപി കമ്മസ്സ നിസ്സന്ദേന തസ്സ സരീരോഭാസോ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിത്വാ അട്ഠാസി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ). തേന വുത്തം –

൧. ‘‘കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ അപരേന, മങ്ഗലോ നാമ നായകോ;

തമം ലോകേ നിഹന്ത്വാന, ധമ്മോക്കമഭിധാരയി.

൨. ‘‘അതുലാസി പഭാ തസ്സ, ജിനേഹഞ്ഞേഹി ഉത്തരിം;

ചന്ദസൂരിയപ്പഭം ഹന്ത്വാ, ദസസഹസ്സീ വിരോചതീ’’തി.

തത്ഥ തമന്തി ലോകന്ധകാരഞ്ച ഹദയതമഞ്ച. നിഹന്ത്വാനാതി അഭിഭവിത്വാ. ധമ്മോക്കന്തി ഏത്ഥ അയം പന ഉക്കാ-സദ്ദോ സുവണ്ണകാരമൂസാദീസു അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാഹി ‘‘സണ്ഡാസേന ജാതരൂപം ഗഹേത്വാ ഉക്കാമുഖേ പക്ഖിപേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൬൦) ആഗതട്ഠാനേ സുവണ്ണകാരാനം മൂസാ ‘‘ഉക്കാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ‘‘ഉക്കം ബന്ധേയ്യ, ഉക്കം ബന്ധിത്വാ ഉക്കാമുഖം ആലിമ്പേയ്യാ’’തി ആഗതട്ഠാനേ കമ്മാരാനം അങ്ഗാരകപല്ലം. ‘‘കമ്മാരാനം യഥാ ഉക്കാ, അന്തോ ഝായതി നോ ബഹീ’’തി (ജാ. ൨.൨൨.൬൪൯) ആഗതട്ഠാനേ കമ്മാരുദ്ധനം. ‘‘ഏവംവിപാകോ ഉക്കാപാതോ ഭവിസ്സതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൪, ൨൦൮) ആഗതട്ഠാനേ വായുവേഗോ ‘‘ഉക്കാ’’തി വുച്ചതി. ‘‘ഉക്കാസു ധാരിയമാനാസൂ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൯) ആഗതട്ഠാനേ ദീപികാ ‘‘ഉക്കാ’’തി വുച്ചതി. ഇധാപി ദീപികാ ഉക്കാതി അധിപ്പേതാ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൬ ആദയോ). തസ്മാ ഇധ ധമ്മമയം ഉക്കം അഭിധാരയി, അവിജ്ജന്ധകാരപടിച്ഛന്നസ്സ അവിജ്ജന്ധകാരാഭിഭൂതസ്സ ലോകസ്സ ധമ്മമയം ഉക്കം ധാരേസീതി അത്ഥോ.

അതുലാസീതി അതുല്യാ ആസി. അയമേവ വാ പാഠോ, അഞ്ഞേഹി ബുദ്ധേഹി അസദിസാ അഹോസീതി അത്ഥോ. ജിനേഹഞ്ഞേഹീതി ജിനേഹി അഞ്ഞേഹി. ചന്ദസൂരിയപ്പഭം ഹന്ത്വാതി ചന്ദസൂരിയാനം പഭം അഭിഹന്ത്വാ. ദസസഹസ്സീ വിരോചതീതി ചന്ദസൂരിയാലോകം വിനാ ബുദ്ധാലോകേനേവ ദസസഹസ്സീ വിരോചതീതി അത്ഥോ.

മങ്ഗലസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന അധിഗതബോധിഞാണോ ബോധിമൂലേയേവ സത്തസത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ധമ്മായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ – ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം ഇമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൦) ഉപധാരേന്തോ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം തിസ്സോ കോടിയോ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം അദ്ദസ. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ മം പബ്ബജന്തം അനുപബ്ബജിതാ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാ ച, തേ മയാ വിസാഖപുണ്ണമായ വിവേകത്ഥികേന വിസ്സജ്ജിതാ സിരിവഡ്ഢനനഗരം ഉപനിസ്സായ സിരിവനഗഹനം ഗന്ത്വാ വിഹരന്തി, ഹന്ദാഹം തത്ഥ ഗന്ത്വാ ധമ്മം തേസം ദേസേസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഹംസരാജാ വിയ ഗഗനതലമബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ സിരിവനഗഹനേ പച്ചുട്ഠാസി. തേ ച ഭിക്ഖൂ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ അന്തേവാസികവത്തം ദസ്സേത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസീദിംസു. തേസം ഭഗവാ സബ്ബബുദ്ധനിസേവിതം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം കഥേസി. തതോ തിസ്സോ ഭിക്ഖുകോടിയോ അരഹത്തം പാപുണിംസു. ദേവമനുസ്സാനം കോടിസതസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൩. ‘‘സോപി ബുദ്ധോ പകാസേസി, ചതുരോ സച്ചവരുത്തമേ;

തേ തേ സച്ചരസം പീത്വാ, വിനോദേന്തി മഹാതമം.

൪. ‘‘പത്വാന ബോധിമതുലം, പഠമേ ധമ്മദേസനേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, ധമ്മാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ചതുരോതി ചത്താരി. സച്ചവരുത്തമേതി സച്ചാനി ച വരാനി ച സച്ചവരാനി, സച്ചാനി ഉത്തമാനീതി അത്ഥോ. ‘‘ചത്താരോ സച്ചവരുത്തമേ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ ചത്താരി സച്ചവരാനി ഉത്തമാനീതി അത്ഥോ. തേ തേതി തേ തേ ദേവമനുസ്സാ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ വിനീതാ. സച്ചരസന്തി ചതുസച്ചപടിവേധാമതരസം പിവിത്വാ. വിനോദേന്തി മഹാതമന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബം മോഹതമം വിനോദേന്തി, വിദ്ധംസേന്തീതി അത്ഥോ. പത്വാനാതി പടിവിജ്ഝിത്വാ. ബോധിന്തി ഏത്ഥ പനായം ബോധി-സദ്ദോ –

‘‘മഗ്ഗേ ഫലേ ച നിബ്ബാനേ, രുക്ഖേ പഞ്ഞത്തിയം തഥാ;

സബ്ബഞ്ഞുതേ ച ഞാണസ്മിം, ബോധിസദ്ദോ പനാഗതോ’’.

തഥാ ഹി പനേസ – ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൨൧) മഗ്ഗേ ആഗതോ. ‘‘ഉപസമായ അഭിഞ്ഞായ സമ്ബോധായ സംവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൩; ൩.൩൨൩; മഹാവ. ൧൩; സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏത്ഥ ഫലേ. ‘‘പത്വാന ബോധിം അമതം അസങ്ഖത’’ന്തി ഏത്ഥ നിബ്ബാനേ. ‘‘അന്തരാ ച ഗയം അന്തരാ ച ബോധി’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൮൫; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧) ഏത്ഥ അസ്സത്ഥരുക്ഖേ. ‘‘ബോധി ഖോ രാജകുമാരോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ പാദേ സിരസാ വന്ദതീ’’തി ഏത്ഥ (മ. നി. ൨.൩൨൪; ചൂളവ. ൨൬൮) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘പപ്പോതി ബോധിം വരഭൂരിമേധസോ’’തി (ദീ. നി. ൩.൨൧൭) ഏത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ. ഇധാപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ ദട്ഠബ്ബോ. അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേപി വട്ടതി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൧; പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ). അതുലന്തി തുലരഹിതം പമാണാതീതം, അപ്പമാണന്തി അത്ഥോ. സമ്ബോധിം പത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ തസ്സ ഭഗവതോ പഠമേ ധമ്മദേസനേതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

യദാ പന ചിത്തം നാമ നഗരം ഉപനിസ്സായ വിഹരന്തോ ചമ്പകരുക്ഖമൂലേ കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ അമ്ഹാകം ഭഗവാ വിയ തിത്ഥിയാനം മാനമദ്ദനം യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ സുരാസുരയുവതിരതിസമ്ഭവനേ രുചിരനവകനകരജതമയവരഭവനേ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകരുക്ഖമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാതലേ നിസീദിത്വാ അഭിധമ്മം കഥേസി, തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, അയം ദുതിയോ അഭിസമയോ. യദാ പന സുനന്ദോ നാമ ചക്കവത്തിരാജാ സുരഭിനഗരേ പൂരിതചക്കവത്തിവത്തോ ഹുത്വാ ചക്കരതനം പടിലഭി. തം കിര മങ്ഗലദസബലേ ലോകേ ഉപ്പന്നേ ചക്കരതനം ഠാനാ ഓസക്കിതം ദിസ്വാ സുനന്ദോ രാജാ വിഗതാനന്ദോ ബ്രാഹ്മണേ പരിപുച്ഛി – ‘‘ഇമം ചക്കരതനം മമ കുസലേന നിബ്ബത്തം, കസ്മാ ഠാനാ ഓസക്കിത’’ന്തി? തതോ തേ തസ്സ രഞ്ഞോ ഓസക്കനകാരണം ബ്യാകരിംസു. ‘‘ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ആയുക്ഖയേന വാ പബ്ബജ്ജൂപഗമനേന വാ ബുദ്ധപാതുഭാവേന വാ ചക്കരതനം ഠാനാ ഓസക്കതീതി വത്വാ തുയ്ഹം പന, മഹാരാജ, ആയുക്ഖയോ നത്ഥി, അതിദീഘായുകോ ത്വം, മങ്ഗലോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ, തേന തേ ചക്കരതനം ഓസക്കിത’’ന്തി. തം സുത്വാ സുനന്ദോ ചക്കവത്തിരാജാ സപരിജനോ തം ചക്കരതനം സിരസാ വന്ദിത്വാ ആയാചി – ‘‘യാവാഹം തവാനുഭാവേന മങ്ഗലദസബലം സക്കരിസ്സാമി, താവ ത്വം മാ അന്തരധായസ്സൂ’’തി. അഥ നം ചക്കരതനം യഥാഠാനേയേവ അട്ഠാസി.

തതോ സമുപാഗതാനന്ദോ സുനന്ദോ ചക്കവത്തിരാജാ ഛത്തിംസയോജനപരിമണ്ഡലായ പരിസായ പരിവുതോ സബ്ബലോകമങ്ഗലം മങ്ഗലദസബലം ഉപസങ്കമിത്വാ സസാവകസങ്ഘം സത്ഥാരം മഹാദാനേന സന്തപ്പേത്വാ അരഹന്താനം കോടിസതസഹസ്സാനം കാസികവത്ഥാനി ദത്വാ തഥാഗതസ്സ സബ്ബപരിക്ഖാരേ ദത്വാ സകലലോകവിമ്ഹയകരം ഭഗവതോ പൂജം കത്വാ മങ്ഗലം സബ്ബലോകനാഥം ഉപസങ്കമിത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം വിമലകമലമകുളസമമഞ്ജലിം സിരസി കത്വാ വന്ദിത്വാ ധമ്മസ്സവനത്ഥായ ഏകമന്തം നിസീദി. പുത്തോപി തസ്സ അനുരാജകുമാരോ നാമ തഥേവ നിസീദി.

തദാ സുനന്ദചക്കവത്തിരാജപ്പമുഖാനം തേസം ഭഗവാ അനുപുബ്ബികഥം കഥേസി. സുനന്ദോ ചക്കവത്തീ സദ്ധിം പരിസായ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. അഥ സത്ഥാ തേസം പുബ്ബചരിയം ഓലോകേന്തോ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരസ്സ ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ ചക്കജാലസമലങ്കതം ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ – ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹ. സബ്ബേ തങ്ഖണംയേവ ദുവങ്ഗുലകേസാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ ആകപ്പസമ്പന്നാ ഹുത്വാ ഭഗവന്തം പരിവാരയിംസു. അയം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘സുരിന്ദദേവഭവനേ, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയി;

കോടിസതസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു.

൬. ‘‘യദാ സുനന്ദോ ചക്കവത്തീ, സമ്ബുദ്ധം ഉപസങ്കമി;

തദാ ആഹനി സമ്ബുദ്ധോ, ധമ്മഭേരിം വരുത്തമം.

൭. ‘‘സുനന്ദസ്സാനുചരാ ജനതാ, തദാസും നവുതികോടിയോ;

സബ്ബേപി തേ നിരവസേസാ, അഹേസും ഏഹിഭിക്ഖുകാ’’തി.

തത്ഥ സുരിന്ദദേവഭവനേതി പുന ദേവിന്ദഭവനേതി അത്ഥോ. ധമ്മന്തി അഭിധമ്മം. ആഹനീതി അഭിഹനി. വരുത്തമന്തി വരോ ഭഗവാ ഉത്തമം ധമ്മഭേരിന്തി അത്ഥോ. അനുചരാതി നിബദ്ധചരാ സേവകാ. ആസുന്തി അഹേസും. ‘‘തദാസി നവുതികോടിയോ’’തിപി പാഠോ. തസ്സ ജനതാ ആസി, സാ ജനതാ കിത്തകാതി ചേ, നവുതികോടിയോതി അത്ഥോ.

അഥ മങ്ഗലേ കിര ലോകനാഥേ മേഖലേ പുരേ വിഹരന്തേ തസ്മിംയേവ പുരേ സുദേവോ ച ധമ്മസേനോ ച മാണവകാ മാണവകസഹസ്സപരിവാരാ തസ്സ ഭഗവതോ സന്തികേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിംസു. മാഘപുണ്ണമായ ദ്വീസു അഗ്ഗസാവകേസു സപരിവാരേസു അരഹത്തം പത്തേസു സത്ഥാ കോടിസതസഹസ്സഭിക്ഖുഗണമജ്ഝേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, അയം പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന ഉത്തരാരാമേ നാമ അനുത്തരേ ഞാതിസമാഗമേ പബ്ബജിതാനം കോടിസതസഹസ്സാനം സമാഗമേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, അയം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. സുനന്ദചക്കവത്തിഭിക്ഖുഗണസമാഗമേ നവുതികോടിസഹസ്സാനം ഭിക്ഖൂനം മജ്ഝേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, അയം തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, മങ്ഗലസ്സ മഹേസിനോ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ.

൯. ‘‘ദുതിയോ കോടിസതസഹസ്സാനം, തതിയോ നവുതികോടിനം;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, തദാ ആസി സമാഗമോ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സുരുചിബ്രാഹ്മണഗാമേ സുരുചി നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ അഹോസി. സോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ ദസബലസ്സ മധുരധമ്മകഥം സുത്വാ ഭഗവതി പസീദിത്വാ സരണം ഗന്ത്വാ – ‘‘സ്വേ മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി സസാവകസങ്ഘം ഭഗവന്തം നിമന്തേസി. സോ ഭഗവതാ ‘‘ബ്രാഹ്മണ, കിത്തകേഹി ഭിക്ഖൂഹി തേ അത്ഥോ’’തി വുത്തോ – ‘‘കിത്തകാ പന വോ, ഭന്തേ, പരിവാരാ ഭിക്ഖൂ’’തി ആഹ. തദാ പഠമസന്നിപാതോവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കോടിസതസഹസ്സ’’ന്തി വുത്തേ – ‘‘യദി ഏവം, ഭന്തേ, സബ്ബേഹിപി സദ്ധിം മയ്ഹം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. സത്ഥാ അധിവാസേസി.

ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ അത്തനോ ഘരം ഗച്ഛന്തോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ഏത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം യാഗുഭത്തവത്ഥാദീനി ദാതും സക്കോമി, നിസീദനട്ഠാനം പന കഥം ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്സ കിര സാ ചിന്തനാ ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സപ്പമാണേ മേരുമത്ഥകേ ഠിതസ്സ ദേവരാജസ്സ ദസസതനയനസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനസ്സ ഉണ്ഹാകാരം ജനേസി. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ആസനസ്സ ഉണ്ഹഭാവം ദിസ്വാ – ‘‘കോ നു ഖോ മം ഇമമ്ഹാ ഠാനാ ചാവേതുകാമോ’’തി സമുപ്പന്നപരിവിതക്കോ ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ മനുസ്സലോകം ഓലോകേന്തോ മഹാപുരിസം ദിസ്വാ – ‘‘അയം മഹാസത്തോ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ തസ്സ നിസീദനത്ഥായ ചിന്തേസി, മയാപി തത്ഥ ഗന്ത്വാ പുഞ്ഞകോട്ഠാസം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വഡ്ഢകീവണ്ണം നിമ്മിനിത്വാ വാസിഫരസുഹത്ഥോ മഹാപുരിസസ്സ പുരതോ പാതുരഹോസി. സോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കസ്സചി ഭതിയാ കത്തബ്ബകമ്മ’’ന്തി ആഹ.

മഹാസത്തോ ദിസ്വാ ‘‘കിം കമ്മം കാതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘മമ അജാനനസിപ്പം നാമ നത്ഥി, യോ യോ യം യം ഇച്ഛതി മണ്ഡപം വാ പാസാദം വാ അഞ്ഞം വാ കിഞ്ചി നിവേസനാദികം, തസ്സ തസ്സ തം തം കാതും സമത്ഥോമ്ഹീ’’തി. ‘‘തേന ഹി മയ്ഹം കമ്മം അത്ഥീ’’തി. ‘‘കിം, അയ്യാ’’തി? ‘‘സ്വാതനായ മയാ കോടിസതസഹസ്സഭിക്ഖൂ നിമന്തിതാ, തേസം നിസീദനമണ്ഡപം കരിസ്സസീ’’തി? ‘‘അഹം നാമ കരേയ്യം, സചേ മേ ഭതിം ദാതും സക്ഖിസ്സഥാ’’തി. ‘‘സക്ഖിസ്സാമി, താതാ’’തി. ‘‘യദി ഏവം, സാധു, കരിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഏകം പദേസം ഓലോകേസി. സോ ദ്വാദസയോജനപ്പമാണോ പദേസോ കസിണമണ്ഡലം വിയ സമതലോ പരമരമണീയോ അഹോസി. പുന സോ ‘‘ഏത്തകേ ഠാനേ സത്തരതനമയോ ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡോ മണ്ഡപോ ഉട്ഠഹതൂ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓലോകേസി. തതോ താവദേവ മണ്ഡപസദിസോ പഥവിതലം ഭിന്ദിത്വാ മണ്ഡപോ ഉട്ഠഹി. തസ്സ സോവണ്ണമയേസു ഥമ്ഭേസു രജതമയാ ഘടകാ അഹേസും, രജതമയേസു ഥമ്ഭേസു സോവണ്ണമയാ ഘടകാ, മണിത്ഥമ്ഭേസു പവാളമയാ ഘടകാ, പവാളമയേസു ഥമ്ഭേസു മണിമയാ ഘടകാ, സത്തരതനമയേസു ഥമ്ഭേസു സത്തരതനമയാ ഘടകാ അഹേസും.

തതോ മണ്ഡപസ്സ അന്തരന്തരാപി കിങ്കിണികജാലാ ഓലമ്ബതൂ’’തി ഓലോകേസി, സഹ ഓലോകനേന കിങ്കിണികജാലാ ഓലമ്ബി, യസ്സ മന്ദവാതേരിതസ്സ പഞ്ചങ്ഗികസ്സേവ തുരിയസ്സ പരമമനോരമോ മധുരോ സദ്ദോ നിച്ഛരതി, ദിബ്ബസങ്ഗീതിവത്തനകാലോ വിയ അഹോസി. ‘‘അന്തരന്തരാ ദിബ്ബഗന്ധദാമപുപ്ഫദാമപത്തദാമസത്തരതനദാമാനി ഓലമ്ബന്തൂ’’തി ചിന്തേസി, സഹ ചിന്തായ ദാമാനി ഓലമ്ബിംസു. ‘‘കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാനം ഭിക്ഖൂനം ആസനാനി ച കപ്പിയമഹഗ്ഘപച്ചത്ഥരണാനി ആധാരകാനി ച പഥവിം ഭിന്ദിത്വാ ഉട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിന്തേസി, താവദേവ ഉട്ഠഹിംസു. ‘‘കോണേ കോണേ ഏകേകാ ഉദകചാടി ഉട്ഠഹതൂ’’തി ചിന്തേസി, തങ്ഖണംയേവ ഉദകചാടിയോ പരമസീതലേന മധുരേന സുവിസുദ്ധസുഗന്ധകപ്പിയവാരിനാ പുണ്ണാ കദലിപണ്ണപിഹിതമുഖാ ഉട്ഠഹിംസു. സോ ദസസതനയനോ ഏത്തകം മാപേത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ – ‘‘ഏഹി, അയ്യ, തവ മണ്ഡപം ദിസ്വാ മയ്ഹം ഭതിം ദേഹീ’’തി ആഹ. മഹാപുരിസോ ഗന്ത്വാ തം മണ്ഡപം ഓലോകേസി. തസ്സ ഓലോകേന്തസ്സേവ സകലസരീരം പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ നിരന്തരം ഫുടം അഹോസി.

അഥസ്സ മണ്ഡപം ഓലോകയതോ ഏതദഹോസി – ‘‘നായം മണ്ഡപോ മനുസ്സഭൂതേന കതോ, മയ്ഹം അജ്ഝാസയം മയ്ഹം ഗുണം ആഗമ്മ അദ്ധാ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ ഭവനം ഉണ്ഹം അഹോസി, തതോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന അയം മണ്ഡപോ നിമ്മിതോ’’തി. ‘‘ന ഖോ പന മേ യുത്തം ഏവരൂപേ മണ്ഡപേ ഏകദിവസംയേവ ദാനം ദാതും, സത്താഹം ദസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. ബാഹിരകദാനം നാമ തത്തകമ്പി സമാനം ബോധിസത്താനം ഹദയം തുട്ഠിം കാതും ന സക്കോതി, അലങ്കതസീസം വാ ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ജിതാനി വാ അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ ഹദയമംസം വാ ഉബ്ബട്ടേത്വാ ദിന്നകാലേ ബോധിസത്താനം ചാഗം നിസ്സായ തുട്ഠി നാമ ഹോതി. അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ ഹി സിവിജാതകേ (ജാ. ൧.൧൫.൫൨ ആദയോ) ദേവസികം പഞ്ചകഹാപണസതസഹസ്സാനി വിസ്സജ്ജേത്വാ ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു നഗരമജ്ഝേതി പഞ്ചസു ഠാനേസു ദാനം ദേന്തസ്സ തം ദാനം ചാഗതുട്ഠിം ഉപ്പാദേതും നാസക്ഖി. യദാ പനസ്സ ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന ആഗന്ത്വാ സക്കോ ദേവരാജാ അക്ഖീനി യാചി, തദാ സോ താനി ചക്ഖൂനി ഉപ്പാടേത്വാ അദാസി, ദദമാനസ്സേവ ഹാസോ ഉപ്പജ്ജി, കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ചിത്തസ്സ അഞ്ഞഥത്തം നാഹോസി. ഏവം സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം ബാഹിരദാനം നിസ്സായ തിത്തി നാമ നത്ഥി. തസ്മാ സോപി മഹാപുരിസോ – ‘‘മയാ കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാനം ഭിക്ഖൂനം ദാനം ദാതും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ തസ്മിം മണ്ഡപേ നിസീദാപേത്വാ സത്താഹം ഗവപാനം നാമ ദാനം അദാസി.

ഏത്ഥ ഗവപാനന്തി മഹന്തേ മഹന്തേ കോലമ്ബേ ഖീരസ്സ പൂരേത്വാ ഉദ്ധനേസു ആരോപേത്വാ ഘനപാകപക്കേ ഖീരേ ഥോകഥോകേ തണ്ഡുലേ പക്ഖിപിത്വാ പക്കമധുസക്ഖരചുണ്ണസപ്പീഹി അഭിസങ്ഖതഭോജനം വുച്ചതി. ഇദമേവ ചതുമധുരഭോജനന്തിപി വുച്ചതി. മനുസ്സായേവ പന പരിവിസിതും നാസക്ഖിംസു. ദേവാപി ഏകന്തരികാ ഹുത്വാ പരിവിസിംസു. ദ്വാദസയോജനപ്പമാണമ്പി തം ഠാനം തേ ഭിക്ഖൂ ഗണ്ഹിതും നപ്പഹോസിയേവ, തേ പന ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ അനുഭാവേന നിസീദിംസു. പരിയോസാനദിവസേ സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം പത്തേ ധോവാപേത്വാ ഭേസജ്ജത്ഥായ സപ്പിനവനീതമധുഫാണിതാദീനം പൂരേത്വാ തിചീവരേഹി സദ്ധിം അദാസി. തത്ഥ സങ്ഘനവകഭിക്ഖുനാ ലദ്ധചീവരസാടകാ സതസഹസ്സഗ്ഘനികാ അഹേസും.

അഥ സത്ഥാ അനുമോദനം കരോന്തോ – ‘‘അയം മഹാപുരിസോ ഏവരൂപം മഹാദാനം അദാസി, കോ നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപധാരേന്തോ – ‘‘അനാഗതേ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനം ദ്വിന്നം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം മത്ഥകേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ദിസ്വാ തതോ മഹാസത്തം ആമന്തേത്വാ – ‘‘ത്വം ഏത്തകം നാമ കാലം അതിക്കമിത്വാ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സസീ’’തി ബ്യാകാസി. അഥ മഹാപുരിസോ ഭഗവതോ ബ്യാകരണം സുത്വാ പമുദിതഹദയോ – ‘‘അഹം കിര ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമി, ന മേ ഘരാവാസേന അത്ഥോ, പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാരൂപം സമ്പത്തിം ഖേളപിണ്ഡം വിയ പഹായ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അഭിഞ്ഞാ ച അട്ഠ സമാപത്തിയോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ യാവതായുകം ഠത്വാ ആയുപരിയോസാനേ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സുരുചീ നാമ ബ്രാഹ്മണോ;

അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ.

൧൧. ‘‘തമഹം ഉപസങ്കമ്മ, സരണം ഗന്ത്വാന സത്ഥുനോ;

സമ്ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം, ഗന്ധമാലേന പൂജയിം;

പൂജേത്വാ ഗന്ധമാലേന, ഗവപാനേന തപ്പയിം.

൧൨. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, മങ്ഗലോ ദ്വിപദുത്തമോ;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൩. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമ’’ന്തി. –

അട്ഠ ഗാഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ.

൧൪. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ.

൧൫. ‘‘തദാ പീതിമനുബ്രൂഹന്തോ, സമ്ബോധിവരപത്തിയാ;

ബുദ്ധേ ദത്വാന മം ഗേഹം, പബ്ബജിം തസ്സ സന്തികേ.

൧൬. ‘‘സുത്തന്തം വിനയം ചാപി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം;

സബ്ബം പരിയാപുണിത്വാ, സോഭയിം ജിനസാസനം.

൧൭. ‘‘തത്ഥപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ, ബ്രഹ്മം ഭാവേത്വ ഭാവനം;

അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ഗന്ധമാലേനാതി ഗന്ധേഹി ചേവ മാലേഹി ച. ഗവപാനേനാതി ഇദം വുത്തമേവ. ‘‘ഘതപാനേനാ’’തിപി കേചി പഠന്തി. തപ്പയിന്തി തപ്പേസിം. ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിന്തി ഭിയ്യോപി വതമധിട്ഠാസിം. ദസപാരമിപൂരിയാതി ദസന്നം പാരമീനം പൂരണത്ഥായ. പീതിന്തി ഹദയതുട്ഠിം. അനുബ്രൂഹന്തോതി വഡ്ഢേന്തോ. സമ്ബോധിവരപത്തിയാതി ബുദ്ധത്തപ്പത്തിയാ. ബുദ്ധേ ദത്വാനാതി ബുദ്ധസ്സ പരിച്ചജിത്വാ. മം ഗേഹന്തി മമ ഗേഹം, സബ്ബം സാപതേയ്യം ചതുപച്ചയത്ഥായ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പരിച്ചജിത്വാതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ബുദ്ധസാസനേ. ബ്രഹ്മന്തി ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനം ഭാവേത്വാ.

മങ്ഗലസ്സ പന ഭഗവതോ നഗരം ഉത്തരം നാമ അഹോസി, പിതാപിസ്സ ഉത്തരോ നാമ രാജാ ഖത്തിയോ, മാതാപി ഉത്തരാ നാമ, സുദേവോ ച ധമ്മസേനോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, പാലിതോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, സീവലാ ച അസോകാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, നാഗരുക്ഖോ ബോധി, അട്ഠാസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം സരീരം അഹോസി, നവുതിവസ്സസഹസ്സം ആയുപരിമാണം, ഭരിയാ പനസ്സ യസവതീ നാമ, സീവലോ നാമ പുത്തോ, അസ്സയാനേന നിക്ഖമി. ഉത്തരാരാമേ വസി. ഉത്തരോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, തസ്മിം പന നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി ഠത്വാ പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ഏകപ്പഹാരേനേവ ദസചക്കവാളസഹസ്സാനി ഏകന്ധകാരാനി അഹേസും. സബ്ബചക്കവാളേസു മനുസ്സാനം മഹന്തം ആരോദനപരിദേവനം അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘ഉത്തരം നാമ നഗരം, ഉത്തരോ നാമ ഖത്തിയോ;

ഉത്തരാ നാമ ജനികാ, മങ്ഗലസ്സ മഹേസിനോ.

൨൩. ‘‘സുദേവോ ധമ്മസേനോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

പാലിതോ നാമുപട്ഠാകോ, മങ്ഗലസ്സ മഹേസിനോ.

൨൪. ‘‘സീവലാ ച അസോകാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, നാഗരുക്ഖോതി വുച്ചതി.

൨൬. ‘‘അട്ഠാസീതി രതനാനി, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

തതോ നിദ്ധാവതീ രംസീ, അനേകസതസഹസ്സിയോ.

൨൭. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൮. ‘‘യഥാപി സാഗരേ ഊമീ, ന സക്കാ താ ഗണേതുയേ;

തഥേവ സാവകാ തസ്സ, ന സക്കാ തേ ഗണേതുയേ.

൨൯. ‘‘യാവ അട്ഠാസി സമ്ബുദ്ധോ, മങ്ഗലോ ലോകനായകോ;

ന തസ്സ സാസനേ അത്ഥി, സകിലേസമരണം തദാ.

൩൦. ‘‘ധമ്മോക്കം ധാരയിത്വാന, സന്താരേത്വാ മഹാജനം;

ജലിത്വാ ധുമകേതൂവ, നിബ്ബുതോ സോ മഹായസോ.

൩൧. ‘‘സങ്ഖാരാനം സഭാവത്തം, ദസ്സയിത്വാ സദേവകേ;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗതോ യഥാ’’തി.

തത്ഥ തതോതി തസ്സ മങ്ഗലസ്സ സരീരതോ. നിദ്ധാവതീതി നിദ്ധാവന്തി, വചനവിപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. രംസീതി രസ്മിയോ. അനേകസതസഹസ്സിയോതി അനേകസതസഹസ്സാ. ഊമീതി വീചിയോ തരങ്ഗാ. ഗണേതുയേതി ഗണേതും സങ്ഖാതും. ഏത്തകാ സാഗരേ ഊമിയോതി യഥാ ന സക്കാ ഗണേതും, ഏവം തസ്സ ഭഗവതോ സാവകാപി ന സക്കാ ഗണേതും, അഥ ഖോ ഗണനപഥം വീതിവത്താതി അത്ഥോ. യാവാതി യാവതകം കാലം. സകിലേസമരണം തദാതി സഹ കിലേസേഹി സകിലേസോ, സകിലേസസ്സ മരണം സകിലേസമരണം, തം നത്ഥി. തദാ കിര തസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ സാവകാ സബ്ബേ അരഹത്തം പത്വായേവ പരിനിബ്ബായിംസു. പുഥുജ്ജനാ വാ സോതാപന്നാദയോ വാ ഹുത്വാ ന കാലമകംസൂതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘സമ്മോഹമാരണം തദാ’’തി പഠന്തി.

ധമ്മോക്കന്തി ധമ്മദീപകം. ധൂമകേതൂതി അഗ്ഗി വുച്ചതി, ഇധ പന പദീപോ ദട്ഠബ്ബോ തസ്മാ പദീപോ വിയ ജലിത്വാ നിബ്ബുതോതി അത്ഥോ. മഹായസോതി മഹാപരിവാരോ. കേചി ‘‘നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ’’തി പഠന്തി. സങ്ഖാരാനന്തി സങ്ഖാതധമ്മാനം സപ്പച്ചയധമ്മാനം. സഭാവത്തന്തി അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണം. സൂരിയോ അത്ഥങ്ഗതോ യഥാതി യഥാ സഹസ്സകിരണോ ദിവസകരോ സബ്ബം തമഗണം വിധമിത്വാ സബ്ബഞ്ച ലോകം ഓഭാസേത്വാ അത്ഥമുപഗച്ഛതി, ഏവം മങ്ഗലദിവസകരോപി വേനേയ്യകമലവനവികസനകരോ സബ്ബം അജ്ഝത്തികബാഹിരലോകതമം വിധമിത്വാ അത്തനോ സരീരപ്പഭായ ജലിത്വാ അത്ഥങ്ഗതോതി അത്ഥോ. സേസഗാഥാ സബ്ബത്ഥ ഉത്താനാ ഏവാതി.

മങ്ഗലബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ തതിയോ ബുദ്ധവംസോ.