൪. കോണ്ഡഞ്ഞബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

ദീപങ്കരേ കിര ഭഗവതി പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ സാസനം വസ്സസതസഹസ്സം പവത്തിത്ഥ. അഥ ബുദ്ധാനുബുദ്ധാനം സാവകാനം അന്തരധാനേന സാസനമ്പിസ്സ അന്തരധായി. അഥസ്സ അപരഭാഗേ ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യമതിക്കമിത്വാ ഏകസ്മിം കപ്പേ കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ സത്ഥാ ഉദപാദി. സോ പന ഭഗവാ സോളസഅസങ്ഖ്യേയ്യം കപ്പാനഞ്ച സതസഹസ്സം പാരമിയോ പൂരേത്വാ ബോധിഞാണം പരിപാചേത്വാ വേസ്സന്തരത്തഭാവസദിസേ അത്തഭാവേ ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവതാനം പടിഞ്ഞം ദത്വാ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ രമ്മവതീനഗരേ സുനന്ദസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ സുജാതായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. തസ്സപി പടിസന്ധിക്ഖണേ ദീപങ്കരബുദ്ധവംസേ വുത്തപ്പകാരാനി ദ്വത്തിംസ പാടിഹാരിയാനി നിബ്ബത്തിംസു. സോ ദേവതാഹി കതാരക്ഖസംവിധാനോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ സബ്ബസത്തുത്തരോ ഉത്തരാഭിമുഖോ സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ സബ്ബാ ച ദിസാ വിലോകേത്വാ ആസഭിം വാചം നിച്ഛാരേസി – ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മി ലോകസ്സ, ജേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, സേട്ഠോഹമസ്മി ലോകസ്സ, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൧; മ. നി. ൩.൨൦൭).

തതോ കുമാരസ്സ നാമകരണദിവസേ നാമം കരോന്താ ‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി നാമമകംസു. സോ ഹി ഭഗവാ കോണ്ഡഞ്ഞഗോത്തോ അഹോസി. തസ്സ കിര തയോ പാസാദാ അഹേസും – രാമ, സുരാമ, സുഭനാമകാ പരമരമണീയാ. തേസു തീണി സതസഹസ്സാനി നാടകിത്ഥീനം നച്ചഗീതവാദിതകുസലാനം സബ്ബകാലം പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും. തസ്സ രുചിദേവീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ അഹോസി. വിജിതസേനോ നാമസ്സ പുത്തോ അഹോസി. സോ ദസവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി.

സോ പന ജിണ്ണബ്യാധിമതപബ്ബജിതേ ദിസ്വാ ആജഞ്ഞരഥേന നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ദസ മാസേ പധാനചരിയം ചരി. കോണ്ഡഞ്ഞകുമാരം പന പബ്ബജന്തം ദസ ജനകോടിയോ അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ ദസ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സുനന്ദഗാമേ സമസഹിതഘനപയോധരായ യസോധരായ നാമ സേട്ഠിധീതായ ദിന്നം പരമമധുരം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഫലപല്ലവങ്കുരസമലങ്കതേ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ ഗണം പഹായ സുനന്ദകാജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ സാലകല്യാണിരുക്ഖം തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ പുബ്ബദിസാഭാഗം ഓലോകേത്വാ ബോധിരുക്ഖം പിട്ഠിതോ കത്വാ അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠായ മാരബലം വിധമിത്വാ രത്തിയാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം വിസോധേത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും വിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമേ പച്ചയാകാരം സമ്മസിത്വാ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അഭിനിവിസിത്വാ ഉദയബ്ബയവസേന സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി ദിസ്വാ യാവ ഗോത്രഭുഞാണം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ചത്താരി മഗ്ഗഞാണാനി ചത്താരി ച ഫലഞാണാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം ഛ അസാധാരണഞാണാനി സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ പടിവിജ്ഝിത്വാ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ ബോധിമൂലേ നിസിന്നോവ –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം, സന്ധാവിസ്സം അനിബ്ബിസം;

ഗഹകാരം ഗവേസന്തോ, ദുക്ഖാ ജാതി പുനപ്പുനം.

‘‘ഗഹകാരക ദിട്ഠോസി, പുന ഗേഹം ന കാഹസി;

സബ്ബാ തേ ഫാസുകാ ഭഗ്ഗാ, ഗഹകൂടം വിസങ്ഖതം;

വിസങ്ഖാരഗതം ചിത്തം, തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪);

‘‘അയോഘനഹതസ്സേവ, ജലതോ ജാതവേദസോ;

അനുപുബ്ബൂപസന്തസ്സ, യഥാ ന ഞായതേ ഗതി.

‘‘ഏവം സമ്മാ വിമുത്താനം, കാമബന്ധോഘതാരിനം;

പഞ്ഞാപേതും ഗതീ നത്ഥി, പത്താനം അചലം സുഖ’’ന്തി. (ഉദാ. ൮൦) –

ഏവം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിമൂലേയേവ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ സത്താഹേ ബ്രഹ്മുനോ അജ്ഝേസനം പടിച്ച – ‘‘കസ്സ നു ഖോ അഹം പഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൮൪; ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൦) ഉപധാരേന്തോ അത്തനാ സദ്ധിം പബ്ബജിതാ ദസ ഭിക്ഖുകോടിയോ അദ്ദസ. ‘‘ഇമേ പന കുലപുത്താ സമുപചിതകുസലമൂലാ മം പബ്ബജന്തം അനുപബ്ബജിതാ മയാ സദ്ധിം പധാനം ചരിത്വാ മം ഉപട്ഠഹിംസു, ഹന്ദാഹം ഇമേസം സബ്ബപഠമം ധമ്മം ദേസേയ്യ’’ന്തി ഏവം ഉപധാരേത്വാ – ‘‘ഇദാനി പന തേ കത്ഥ വസന്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ – ‘‘ഇതോ അട്ഠാരസയോജനികേ അരുന്ധവതീനഗരേ ദേവവനേ വിഹരന്തീ’’തി ദിസ്വാ – ‘‘തേസം ധമ്മം ദേസേതും ഗമിസ്സാമീ’’തി പത്തചീവരമാദായ സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ ബോധിമൂലേ അന്തരഹിതോ ദേവവനേ പാതുരഹോസി.

തസ്മിഞ്ച സമയേ താ ദസ ഭിക്ഖുകോടിയോ അരുന്ധവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ ദേവവനേ വിഹരന്തി. തേ പന ഭിക്ഖൂ ദസബലം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ, ഭഗവതോ പത്തചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ, ബുദ്ധാസനം പഞ്ഞാപേത്വാ, സത്ഥു ഗാരവം കത്വാ, ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ, പരിവാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു. തത്ര കോണ്ഡഞ്ഞോ ദസബലോ മുനിഗണപരിവുതോ ബുദ്ധാസനേ നിസിന്നോ തിദസഗണപരിവുതോ ദസസതനയനോ വിയ വിമലഗഗനതലഗതോ സരദസമയരജനികരോ വിയ താരാഗണപരിവുതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ വിരോചിത്ഥ. അഥ സത്ഥാ തേസം സബ്ബബുദ്ധനിസേവിതം അനുത്തരം തിപരിവട്ടം ദ്വാദസാകാരം ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തം കഥേത്വാ ദസഭിക്ഖുകോടിപ്പമുഖാ സതസഹസ്സദേവമനുസ്സകോടിയോ ധമ്മാമതം പായേസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘ദീപങ്കരസ്സ അപരേന, കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ നായകോ;

അനന്തതേജോ അമിതയസോ, അപ്പമേയ്യോ ദുരാസദോ.

൨. ‘‘ധരണൂപമോ ഖമനേന, സീലേന സാഗരൂപമോ;

സമാധിനാ മേരൂപമോ, ഞാണേന ഗഗനൂപമോ.

൩. ‘‘ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗ-മഗ്ഗസച്ചപ്പകാസനം;

പകാസേസി സദാ ബുദ്ധോ ഹിതായ സബ്ബപാണിനം.

൪. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, കോണ്ഡഞ്ഞേ ലോകനായകേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ദീപങ്കരസ്സ അപരേനാതി ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ അപരഭാഗേതി അത്ഥോ. കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമാതി അത്തനോ ഗോത്തവസേന സമധിഗതനാമധേയ്യോ. നായകോതി വിനായകോ. അനന്തതേജോതി അത്തനോ സീലഗുണഞാണപുഞ്ഞതേജേന അനന്തതേജോ. ഹേട്ഠതോ അവീചി ഉപരി ഭവഗ്ഗം തിരിയതോ അനന്താ ലോകധാതുയോ ഏത്ഥന്തരേ ഏകപുഗ്ഗലോപി തസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ഠാതും സമത്ഥോ നാമ നത്ഥി. തേന വുത്തം ‘‘അനന്തതേജോ’’തി. അമിതയസോതി അനന്തപരിവാരോ. തസ്സ ഹി ഭഗവതോ വസ്സസതസഹസ്സാനി യാവ പരിനിബ്ബാനസമയം ഏത്ഥന്തരേ ഭിക്ഖുപരിസായ ഗണനപരിച്ഛേദോ നാമ നാഹോസി. തസ്മാ ‘‘അമിതയസോ’’തി വുച്ചതി. അമിതഗുണകിത്തിപി ‘‘അമിതയസോ’’തി വുച്ചതി. അപ്പമേയ്യോതി ഗുണഗണപരിമാണവസേന നപ്പമേയ്യോതി അപ്പമേയ്യോ. യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം, കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ, വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ);

തസ്മാ അപ്പമേയ്യഗുണഗണത്താ ‘‘അപ്പമേയ്യോ’’തി വുച്ചതി. ദുരാസദോതി ദുരുപസങ്കമനീയോ, ആസജ്ജ ഘട്ടേത്വാ ഉപസങ്കമിതുമസക്കുണേയ്യഭാവതോ ദുരാസദോ, ദുരഭിഭവനീയോതി അത്ഥോ.

ധരണൂപമോതി ധരണീസമോ. ഖമനേനാതി ഖന്തിയാ, ചതുനഹുതാധികദ്വിയോജനസതസഹസ്സബഹലാ മഹാപഥവീ വിയ പകതിവാതേന ലാഭാലാഭഇട്ഠാനിട്ഠാദീഹി അകമ്പനഭാവതോ ‘‘ധരണൂപമോ’’തി വുച്ചതി. സീലേന സാഗരൂപമോതി സീലസംവരേന വേലാനാതിക്കമനഭാവേന സാഗരസമോ. ‘‘മഹാസമുദ്ദോ, ഭിക്ഖവേ, ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൮.൧൯; ചൂളവ. ൩൮൪; മി. പ. ൬.൨.൧൦) ഹി വുത്തം.

സമാധിനാ മേരൂപമോതി സമാധിപടിപക്ഖഭൂതധമ്മജനിതകമ്പാഭാവതോ മേരുനാ ഗിരിവരേന സമോ, സദിസോതി അത്ഥോ. മേരുഗിരിവരോ വിയ ഥിരതരസരീരോതി വാ. ഞാണേന ഗഗനൂപമോതി ഏത്ഥ ഭഗവതോ ഞാണസ്സ അനന്തഭാവേന അനന്താകാസേന ഉപമാ കതാ. ചത്താരി അനന്താനി വുത്താനി ഭഗവതാ. യഥാഹ –

‘‘സത്തകായോ ച ആകാസോ, ചക്കവാളാ ചനന്തകാ;

ബുദ്ധഞാണം അപ്പമേയ്യം, ന സക്കാ ഏതേ വിജാനിതു’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൪);

തസ്മാ അനന്തസ്സ ഞാണസ്സ അനന്തേന ആകാസേന ഉപമാ കതാതി.

ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗസച്ചപ്പകാസനന്തി ഏതേസം ഇന്ദ്രിയബലബോജ്ഝങ്ഗമഗ്ഗസച്ചാനം ഗഹണേന സതിപട്ഠാനസമ്മപ്പധാനിദ്ധിപാദാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഇന്ദ്രിയാദീനം ചതുസങ്ഖേപാനം വസേന സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാനം പകാസനധമ്മം പകാസേസി, ദേസേസീതി അത്ഥോ. ഹിതായാതി ഹിതത്ഥം. ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേതി ദേസനാഞാണേ പവത്തിയമാനേ.

തതോ അപരഭാഗേ മഹാമങ്ഗലസമാഗമേ ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ദേവതായോ സുഖുമേ അത്തഭാവേ മാപേത്വാ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ചക്കവാളേ സന്നിപതിംസു. തത്ഥ കിര അഞ്ഞതരോ ദേവപുത്തോ കോണ്ഡഞ്ഞദസബലം മങ്ഗലപഞ്ഹം പുച്ഛി. തസ്സ ഭഗവാ മങ്ഗലാനി കഥേസി. തത്ഥ നവുതികോടിസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപുണിംസു. സോതാപന്നാദീനം ഗണനപരിച്ഛേദോ നാമ നാഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘തതോ പരമ്പി ദേസേന്തേ, നരമരൂനം സമാഗമേ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തതോ പരമ്പീതി തതോ അപരഭാഗേപി. ദേസേന്തേതി ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ. നരമരൂനന്തി നരാനഞ്ചേവ അമരാനഞ്ച, യദാ പന ഭഗവാ ഗഗനതലേ തിത്ഥിയമാനമദ്ദനം യമകപാടിഹാരിയം കരോന്തോ ധമ്മം ദേസേസി തദാ അസീതികോടിസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപുണിംസു. തീസു ഫലേസു പതിട്ഠിതാ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘തിത്ഥിയേ അഭിമദ്ദന്തോ, യദാ ധമ്മമദേസയി;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തദാ-സദ്ദം ആനേത്വാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യദാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ അസീതികോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹൂതി.

കോണ്ഡഞ്ഞോ കിര സത്ഥാ അഭിസമ്ബോധിം പത്വാ പഠമവസ്സം ചന്ദവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ ചന്ദാരാമേ വിഹാസി. തത്ഥ സുചിന്ധരസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലസ്സ പുത്തോ ഭദ്ദമാണവോ നാമ യസോധരബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ സുഭദ്ദമാണവോ ച കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നമാനസാ ദസഹി മാണവകസഹസ്സേഹി സദ്ധിം തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

അഥ കോണ്ഡഞ്ഞോ സത്ഥാ ജേട്ഠമാസപുണ്ണമായ സുഭദ്ദത്ഥേരപ്പമുഖേന കോടിസതസഹസ്സേന പരിവുതോ പാതിമോക്ഖമുദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തതോ അപരഭാഗേ കോണ്ഡഞ്ഞസത്ഥുനോ പുത്തേ വിജിതസേനേ നാമ അരഹത്തം പത്തേ തംപമുഖസ്സ കോടിസഹസ്സസ്സ മജ്ഝേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. അഥാപരേന സമയേന ദസബലോ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഉദേനരാജാനം നാമ നവുതികോടിജനപരിവാരം പബ്ബാജേസി സദ്ധിം തായ പരിസായ. തസ്മിം പന അരഹത്തം പത്തേ തംപമുഖേഹി നവുതിയാ അരഹന്തകോടീഹി ഭഗവാ പരിവുതോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

ദുതിയോ കോടിസഹസ്സാനം, തതിയോ നവുതികോടിന’’ന്തി.

തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ വിജിതാവീ നാമ ചക്കവത്തീ ഹുത്വാ ചന്ദവതീനഗരേ പടിവസതി. സോ കിര അനേകനരവരപരിവുതോ സലിലനിധിനിവസനം സമേരുയുഗന്ധരം അപരിമിതവസുധരം വസുന്ധരം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന പരിപാലേതി. അഥ കോണ്ഡഞ്ഞോ ബുദ്ധോപി കോടിസതസഹസ്സഖീണാസവപരിവുതോ ജനപദചാരികം ചരമാനോ അനുപുബ്ബേന ചന്ദവതീനഗരം സമ്പാപുണി.

സോ വിജിതാവീ കിര രാജാ – ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കിര അമ്ഹാകം നഗരം അനുപ്പത്തോ’’തി സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഭഗവതോ വസനട്ഠാനം സംവിദഹിത്വാ സ്വാതനായ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന നിമന്തേത്വാ പുനദിവസേ ഭത്തവിധിം സുട്ഠു പടിയാദേത്വാ കോടിസതസഹസ്സസങ്ഖസ്സ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദാസി. ബോധിസത്തോ ഭഗവന്തം ഭോജേത്വാ അനുമോദനാവസാനേ – ‘‘ഭന്തേ, തേമാസം മഹാജനസങ്ഗഹം കരോന്തോ ഇധേവ വസഥാ’’തി യാചിത്വാ തയോ മാസേ നിരന്തരം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അസദിസമഹാദാനം അദാസി.

അഥ സത്ഥാ ബോധിസത്തം – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിത്വാ ധമ്മമസ്സ ദേസേസി. സോ സത്ഥു ധമ്മകഥം സുത്വാ രജ്ജം നിയ്യാതേത്വാ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച ച അഭിഞ്ഞായോ ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനോ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, വിജിതാവീ നാമ ഖത്തിയോ;

സമുദ്ദം അന്തമന്തേന, ഇസ്സരിയം വത്തയാമഹം.

൧൦. ‘‘കോടിസതസഹസ്സാനം, വിമലാനം മഹേസിനം;

സഹ ലോകഗ്ഗനാഥേന, പരമന്നേന തപ്പയിം.

൧൧. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, കോണ്ഡഞ്ഞോ ലോകനായകോ;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

൧൨. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന, കത്വാ ദുക്കരകാരികം;

അസ്സത്ഥമൂലേ സമ്ബുദ്ധോ, ബുജ്ഝിസ്സതി മഹായസോ.

൧൩. ‘‘ഇമസ്സ ജനികാ മാതാ, മായാ നാമ ഭവിസ്സതി;

പിതാ സുദ്ധോദനോ നാമ, അയം ഹേസ്സതി ഗോതമോ.

൧൪. ‘‘കോലിതോ ഉപതിസ്സോ ച, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തി സാവകാ;

ആനന്ദോ നാമുപട്ഠാകോ, ഉപട്ഠിസ്സതി തം ജിനം.

൧൫. ‘‘ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാ ച, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തി സാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, അസ്സത്ഥോതി പവുച്ചതി.

൧൬. ‘‘ചിത്തോ ച ഹത്ഥാളവകോ, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തുപട്ഠകാ;

നന്ദമാതാ ച ഉത്തരാ, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തുപട്ഠികാ;

ആയു വസ്സസതം തസ്സ, ഗോതമസ്സ യസസ്സിനോ.

൧൭. ‘‘ഇദം സുത്വാന വചനം, അസമസ്സ മഹേസിനോ;

ആമോദിതാ നരമരൂ, ബുദ്ധബീജം കിര അയം.

൧൮. ‘‘ഉക്കുട്ഠിസദ്ദാ വത്തന്തി, അപ്ഫോടേന്തി ഹസന്തി ച;

കതഞ്ജലീ നമസ്സന്തി, ദസസഹസ്സിദേവതാ.

൧൯. ‘‘യദിമസ്സ ലോകനാഥസ്സ, വിരജ്ഝിസ്സാമ സാസനം;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൨൦. ‘‘യഥാ മനുസ്സാ നദിം തരന്താ, പടിതിത്ഥം വിരജ്ഝിയ;

ഹേട്ഠാതിത്ഥേ ഗഹേത്വാന, ഉത്തരന്തി മഹാനദിം.

൨൧. ‘‘ഏവമേവ മയം സബ്ബേ, യദി മുഞ്ചാമിമം ജിനം;

അനാഗതമ്ഹി അദ്ധാനേ, ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൨൨. ‘‘തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

തമേവ അത്ഥം സാധേന്തോ, മഹാരജ്ജം ജിനേ അദം;

മഹാരജ്ജം ദദിത്വാന, പബ്ബജിം തസ്സ സന്തികേ.

൨൩. ‘‘സുത്തന്തം വിനയം ചാപി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം;

സബ്ബം പരിയാപുണിത്വാന, സോഭയിം ജിനസാസനം.

൨൪. ‘‘തത്ഥപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ, നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമേ;

അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തി.

തത്ഥ അഹം തേന സമയേനാതി അഹം തസ്മിം സമയേ. വിജിതാവീ നാമാതി ഏവംനാമകോ ചക്കവത്തിരാജാ അഹോസിം. സമുദ്ദം അന്തമന്തേനാതി ഏത്ഥ ചക്കവാളപബ്ബതം സീമം മരിയാദം കത്വാ ഠിതം സമുദ്ദം അന്തം കത്വാ ഇസ്സരിയം വത്തയാമീതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ന പാകടം ഹോതി.

രാജാ കിര ചക്കവത്തീ ചക്കരതനാനുഭാവേന വാമപസ്സേന സിനേരും കത്വാ സമുദ്ദസ്സ ഉപരിഭാഗേന അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണം പുബ്ബവിദേഹം ഗച്ഛതി. തത്ഥ രാജാ ചക്കവത്തീ – ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം നാദാതബ്ബം, കാമേസുമിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭാസിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪; ൩.൮൫; മ. നി. ൩.൨൫൭) ഓവാദം ദേതി. ഏവം ഓവാദേ ദിന്നേ തം ചക്കരതനം വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പുരത്ഥിമം സമുദ്ദം അജ്ഝോഗാഹതി. യഥാ യഥാ ച തം അജ്ഝോഗാഹതി, തഥാ തഥാ സംഖിത്തഊമിവിപ്ഫാരം ഹുത്വാ ഓഗച്ഛമാനം മഹാസമുദ്ദസലിലം യോജനമത്തം ഓഗ്ഗന്ത്വാ അന്തോസമുദ്ദം ഉഭോസു പസ്സേസു വേളുരിയമണിഭിത്തി വിയ പരമദസ്സനീയം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഏവം പുരത്ഥിമസാഗരപരിയന്തം ഗന്ത്വാ തം ചക്കരതനം പടിനിവത്തതി. പടിനിവത്തമാനേ ച തസ്മിം സാ പരിസാ അഗ്ഗതോ ഹോതി, മജ്ഝേ രാജാ ചക്കവത്തീ അന്തേ ചക്കരതനം ഹോതി. തമ്പി ജലം ജലന്തേന വിയോഗം അസഹമാനമിവ നേമിമണ്ഡലപരിയന്തം അഭിഹനന്തമേവ തീരമുപഗച്ഛതി.

ഏവം രാജാ ചക്കവത്തീ പുരത്ഥിമസമുദ്ദപരിയന്തം പുബ്ബവിദേഹം അഭിവിജിനിത്വാ ദക്ഖിണസമുദ്ദപരിയന്തം ജമ്ബുദീപം വിജേതുകാമോ ചക്കരതനദേസിതേന മഗ്ഗേന ദക്ഖിണസമുദ്ദാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി. തം ദസസഹസ്സയോജനപ്പമാണം ജമ്ബുദീപം അഭിവിജിനിത്വാ ദക്ഖിണസമുദ്ദതോ പച്ചുത്തരിത്വാ സത്തയോജനസഹസ്സപ്പമാണം അപരഗോയാനം വിജേതും ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ ഗന്ത്വാ തമ്പി സാഗരപരിയന്തം അഭിവിജിനിത്വാ പച്ഛിമസമുദ്ദതോപി ഉത്തരിത്വാ അട്ഠയോജനസഹസ്സപ്പമാണം ഉത്തരകുരും വിജേതും തഥേവ ഗന്ത്വാ തം സമുദ്ദപരിയന്തം കത്വാ തഥേവ അഭിവിജിയ ഉത്തരസമുദ്ദതോപി പച്ചുത്തരതി. ഏത്താവതാ രഞ്ഞാ ചക്കവത്തിനാ സാഗരപരിയന്തായ പഥവിയാ ഇസ്സരിയം അധിഗതം ഹോതി. തേന വുത്തം സമുദ്ദം അന്തമന്തേന, ഇസ്സരിയം വത്തയാമഹ’’ന്തി.

കോടിസതസഹസ്സാനന്തി കോടിസതസഹസ്സാനി. അയമേവ വാ പാഠോ. വിമലാനന്തി ഖീണാസവാനം. സഹ ലോകഗ്ഗനാഥേനാതി സദ്ധിം ദസബലേന കോടിസതസഹസ്സാനന്തി അത്ഥോ. പരമന്നേനാതി പണീതേന അന്നേന. തപ്പയിന്തി തപ്പേസിം. അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേതി ഇതോ പട്ഠായ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി തീണി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി അതിക്കമിത്വാ ഏകസ്മിം ഭദ്ദകപ്പേതി അത്ഥോ.

പധാനന്തി വീരിയം. തമേവ അത്ഥം സാധേന്തോതി തമേവ ബുദ്ധകാരകമത്ഥം ദാനപാരമിം പൂരേന്തോ സാധേന്തോ നിപ്ഫാദേന്തോതി അത്ഥോ. മഹാരജ്ജന്തി ചക്കവത്തിരജ്ജം. ജിനേതി ഭഗവതി, സമ്പദാനത്ഥേ വാ ഭുമ്മം ദട്ഠബ്ബം. അദന്തി അദാസിം. ഏവമത്ഥം സാധേന്തോതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘മഹാരജ്ജം ജിനേ ദദി’’ന്തി പഠന്തി കേചി. ദദിത്വാനാതി ചജിത്വാ. സുത്തന്തന്തി സുത്തന്തപിടകം. വിനയന്തി വിനയപിടകം. നവങ്ഗന്തി സുത്തഗേയ്യാദിനവങ്ഗം. സോഭയിം ജിനസാസനന്തി ആഗമാധിഗമേഹി ലോകിയേഹി സമലങ്കരിം. തത്ഥാതി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനേ. അപ്പമത്തോതി സതിസമ്പന്നോ. ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹന്തി ബ്രഹ്മലോകം അഗഞ്ഛിം അഹം.

ഇമസ്സ പന കോണ്ഡഞ്ഞബുദ്ധസ്സ രമ്മവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, സുനന്ദോ നാമ രാജാ പിതാ, സുജാതാ നാമ ദേവീ മാതാ, ഭദ്ദോ ച സുഭദ്ദോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അനുരുദ്ധോ നാമുപട്ഠാകോ, തിസ്സാ ച ഉപതിസ്സാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, സാലകല്യാണിരുക്ഖോ ബോധി, അട്ഠാസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം സരീരം, വസ്സസതസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം അഹോസി, തസ്സ രുചിദേവീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ അഹോസി, വിജിതസേനോ നാമസ്സ പുത്തോ, ചന്ദോ നാമുപട്ഠാകോ രാജാ. ചന്ദാരാമേ കിര വസീതി. തേന വുത്തം –

൨൫. ‘‘നഗരം രമ്മവതീ നാമ, സുനന്ദോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുജാതാ നാമ ജനികാ, കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ മഹേസിനോ.

൩൦. ‘‘ഭദ്ദോ ചേവ സുഭദ്ദോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

അനുരുദ്ധോ നാമുപട്ഠാകോ, കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ മഹേസിനോ.

൩൧. ‘‘തിസ്സാ ച ഉപതിസ്സാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

സാലകല്യാണികോ ബോധി, കോണ്ഡഞ്ഞസ്സ മഹേസിനോ.

൩൩. ‘‘സോ അട്ഠാസീതി ഹത്ഥാനി, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

സോഭതേ ഉളുരാജാവ, സൂരിയോ മജ്ഝന്ഹികേ യഥാ.

൩൪. ‘‘വസ്സസതസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൩൫. ‘‘ഖീണാസവേഹി വിമലേഹി, വിചിത്താ ആസി മേദനീ;

യഥാ ഹി ഗഗനമുളൂഭി, ഏവം സോ ഉപസോഭഥ.

൩൬. ‘‘തേപി നാഗാ അപ്പമേയ്യാ, അസങ്ഖോഭാ ദുരാസദാ;

വിജ്ജുപാതംവ ദസ്സേത്വാ, നിബ്ബുതാ തേ മഹായസാ.

൩൭. ‘‘സാ ച അതുലിയാ ജിനസ്സ ഇദ്ധി, ഞാണപരിഭാവിതോ ച സമാധി;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ സാലകല്യാണികോതി സാലകല്യാണിരുക്ഖോ, സോ ബുദ്ധകാലേ ചേവ ചക്കവത്തികാലേ ച നിബ്ബത്തതി, നാഞ്ഞദാ. സോ ഏകാഹേനേവ ഉട്ഠാതി കിര. ഖീണാസവേഹി വിമലേഹി, വിചിത്താ ആസി മേദനീതി അയം മേദനീ ഖീണാസവേഹി ഏകകാസാവപജ്ജോതാ വിചിത്താ പരമദസ്സനീയാ അഹോസി. യഥാ ഹീതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. ഉളൂഭീതി നക്ഖത്തേഹി, താരാഗണേഹി ഗഗനതലം വിയ ഖീണാസവേഹി വിചിത്താ അയം മേദനീ സോഭിത്ഥാതി അത്ഥോ.

അസങ്ഖോഭാതി അട്ഠഹി ലോകധമ്മേഹി അക്ഖോഭാ അവികാരാ. വിജ്ജുപാതംവ ദസ്സേത്വാതി വിജ്ജുപാതം വിയ ദസ്സയിത്വാ, ‘‘വിജ്ജുപ്പാതംവാ’’തിപി പാഠോ. കോണ്ഡഞ്ഞബുദ്ധസ്സ കിര കാലേ പരിനിബ്ബായമാനാ ഭിക്ഖൂ സത്തതാലപ്പമാണമാകാസമബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ അസിതജലധരവിവരഗതാ വിജ്ജുലതാ വിയ സമന്തതോ വിജ്ജോതമാനാ തേജോധാതും സമാപജ്ജിത്വാ നിരുപാദാനാ ദഹനാ വിയ പരിനിബ്ബായിംസു. തേന വുത്തം ‘‘വിജ്ജുപാതംവ ദസ്സേത്വാ’’തി. അതുലിയാതി അതുല്യാ അസദിസാ. ഞാണപരിഭാവിതോതി ഞാണേന വഡ്ഢിതോ. സേസഗാഥാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനാ ഏവാതി.

‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ നാമ സമ്ബുദ്ധോ, ചന്ദാരാമേ മനോരമേ;

നിബ്ബായി ചേതിയോ തസ്സ, സത്തയോജനികോ കതോ.

‘‘ന ഹേവ ധാതുയോ തസ്സ, സത്ഥുനോ, വികിരിംസു താ;

ഠിതാ ഏകഘനാ ഹുത്വാ, സുവണ്ണപടിമാ വിയ’’.

സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ മനുസ്സാ സമാഗന്ത്വാ സത്തയോജനികം സത്തരതനമയം ഹരിതാലമനോസിലായ മത്തികാകിച്ചം തേലസപ്പീഹി ഉദകകിച്ചം കത്വാ നിട്ഠാപേസുന്തി.

കോണ്ഡഞ്ഞബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ദുതിയോ ബുദ്ധവംസോ.