൩. ദീപങ്കരബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

രമ്മനഗരവാസിനോപി തേ ഉപാസകാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ പുന ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം മാലാഗന്ധാദീഹി പൂജേത്വാ വന്ദിത്വാ ദാനാനുമോദനം സോതുകാമാ ഉപനിസീദിംസു. അഥ സത്ഥാ തേസം പരമമധുരം ഹദയങ്ഗമം ദാനാനുമോദനമകാസി –

‘‘ദാനം നാമ സുഖാദീനം, നിദാനം പരമം മതം;

നിബ്ബാനം പന സോപാനം, പതിട്ഠാതി പവുച്ചതി.

‘‘ദാനം താണം മനുസ്സാനം, ദാനം ബന്ധു പരായനം;

ദാനം ദുക്ഖാധിപന്നാനം, സത്താനം പരമാ ഗതി.

‘‘ദുക്ഖനിത്ഥരണട്ഠേന, ദാനം നാവാതി ദീപിതം;

ഭയരക്ഖണതോ ദാനം, നഗരന്തി ച വണ്ണിതം.

‘‘ദാനം ദുരാസദട്ഠേന, വുത്തമാസിവിസോതി ച;

ദാനം ലോഭമലാദീഹി, പദുമം അനുപലിത്തതോ.

‘‘നത്ഥി ദാനസമോ ലോകേ, പുരിസസ്സ അവസ്സയോ;

പടിപജ്ജഥ തസ്മാ തം, കിരിയാജ്ഝാസയേന ച.

‘‘സഗ്ഗലോകനിദാനാനി, ദാനാനി മതിമാ ഇധ;

കോ ഹി നാമ നരോ ലോകേ, ന ദദേയ്യ ഹിതേ രതോ.

‘‘സുത്വാ ദേവേസു സമ്പത്തിം, കോ നരോ ദാനസമ്ഭവം;

ന ദജ്ജാ സുഖപ്പദം ദാനം, ദാനം ചിത്തപ്പമോദനം.

‘‘ദാനേന പടിപന്നേന, അച്ഛരാപരിവാരിതോ;

രമതേ സുചിരം കാലം, നന്ദനേ സുരനന്ദനേ.

‘‘പീതിമുളാരം വിന്ദതി ദാതാ, ഗാരവമസ്മിം ഗച്ഛതി ലോകേ;

കിത്തിമനന്തം യാതി ച ദാതാ, വിസ്സസനീയോ ഹോതി ച ദാതാ.

‘‘ദത്വാ ദാനം യാതി നരോ സോ, ഭോഗസമിദ്ധിം ദീഘഞ്ചായു;

സുസ്സരതമ്പി ച വിന്ദതി രൂപം, സഗ്ഗേ സദ്ധിം കീളതി ദേവേഹി;

വിമാനേസു ഠത്വാ നാനാ, മത്തമയൂരാഭിരുതേസു.

‘‘ചോരാരിരാജോദകപാവകാനം, ധനം അസാധാരണമേവ ദാനം;

ദദാതി തം സാവകഞാണഭൂമിം, പച്ചേകഭൂമിം പന ബുദ്ധഭൂമി’’ന്തി. –

ഏവമാദിനാ നയേന ദാനാനുമോദനം കത്വാ ദാനാനിസംസം പകാസേത്വാ തദനന്തരം സീലകഥം കഥേസി. സീലം നാമേതം ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തീനം മൂലം.

‘‘സീലം സുഖാനം പരമം നിദാനം, സീലേന സീലീ തിദിവം പയാതി;

സീലഞ്ഹി സംസാരമുപാഗതസ്സ, താണഞ്ച ലേണഞ്ച പരായനഞ്ച.

‘‘അവസ്സയോ സീലസമോ ജനാനം, കുതോ പനഞ്ഞോ ഇധ വാ പരത്ഥ;

സീലം ഗുണാനം പരമാ പതിട്ഠാ, യഥാ ധരാ ഥാവരജങ്ഗമാനം.

‘‘സീലം കിരേവ കല്യാണം, സീലം ലോകേ അനുത്തരം;

അരിയവുത്തിസമാചാരോ, യേന വുച്ചതി സീലവാ’’. (ജാ. ൧.൩.൧൧൮);

സീലാലങ്കാരസമോ അലങ്കാരോ നത്ഥി, സീലഗന്ധസമോ ഗന്ധോ നത്ഥി, സീലസമം കിലേസമലവിസോധനം നത്ഥി, സീലസമം പരിളാഹൂപസമം നത്ഥി, സീലസമം കിത്തിജനനം നത്ഥി, സീലസമം സഗ്ഗാരോഹണസോപാനം നത്ഥി, നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസനേ ച സീലസമം ദ്വാരം നത്ഥി. യഥാഹ –

‘‘സോഭന്തേവം ന രാജാനോ, മുത്താമണിവിഭൂസിതാ;

യഥാ സോഭന്തി യതിനോ, സീലഭൂസനഭൂസിതാ.

‘‘സീലഗന്ധസമോ ഗന്ധോ, കുതോ നാമ ഭവിസ്സതി;

യോ സമം അനുവാതേ ച, പടിവാതേ ച വായതി. (വിസുദ്ധി. ൧.൯);

‘‘ന പുപ്ഫഗന്ധോ പടിവാതമേതി, ന ചന്ദനം തഗ്ഗരമല്ലികാ വാ;

സതഞ്ച ഗന്ധോ പടിവാതമേതി, സബ്ബാ ദിസാ സപ്പുരിസോ പവായതി.

‘‘ചന്ദനം തഗരം വാപി, ഉപ്പലം അഥ വസ്സികീ;

ഏതേസം ഗന്ധജാതാനം, സീലഗന്ധോ അനുത്തരോ. (ധ. പ. ൫൪-൫൫; മി. പ. ൫.൪.൧);

‘‘ന ഗങ്ഗാ യമുനാ ചാപി, സരഭൂ വാ സരസ്വതീ;

നിന്നഗാ വാചിരവതീ, മഹീ വാപി മഹാനദീ.

‘‘സക്കുണന്തി വിസോധേതും, തം മലം ഇധ പാണിനം;

വിസോധയതി സത്താനം, യം വേ സീലജലം മലം.

‘‘ന തം സജലദാ വാതാ, ന ചാപി ഹരിചന്ദനം;

നേവ ഹാരാ ന മണയോ, ന ചന്ദകിരണങ്കുരാ.

‘‘സമയന്തീധ സത്താനം, പരിളാഹം സുരക്ഖിതം;

യം സമേതി ഇദം അരിയം, സീലം അച്ചന്തസീതലം.

‘‘അത്താനുവാദാദിഭയം, വിദ്ധംസയതി സബ്ബദാ;

ജനേതി കിത്തിഹാസഞ്ച, സീലം സീലവതോ സദാ.

‘‘സഗ്ഗാരോഹണസോപാനം, അഞ്ഞം സീലസമം കുതോ;

ദ്വാരം വാ പന നിബ്ബാന, നഗരസ്സ പവേസനേ.

‘‘ഗുണാനം മൂലഭൂതസ്സ, ദോസാനം ബലഘാതിനോ;

ഇതി സീലസ്സ ജാനാഥ, ആനിസംസമനുത്തര’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൯);

ഏവം ഭഗവാ സീലാനിസംസം ദസ്സേത്വാ – ‘‘ഇദം പന സീലം നിസ്സായ അയം സഗ്ഗോ ലഭതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം തദനന്തരം സഗ്ഗകഥം കഥേസി. അയം സഗ്ഗോ നാമ ഇട്ഠോ കന്തോ മനാപോ ഏകന്തസുഖോ നിച്ചമേത്ഥ കീളാ നിച്ചം സമ്പത്തിയോ ലഭന്തി. ചാതുമഹാരാജികാ ദേവാ നവുതിവസ്സസതസഹസ്സാനി ദിബ്ബസുഖം ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭന്തി. താവതിംസാ തിസ്സോ വസ്സകോടിയോ സട്ഠി ച വസ്സസതസഹസ്സാനീതി ഏവമാദിസഗ്ഗഗുണപടിസംയുത്തകഥം കഥേസി. ഏവം സഗ്ഗകഥായ പലോഭേത്വാ പുന – ‘‘അയമ്പി സഗ്ഗോ അനിച്ചോ അധുവോ ന തത്ഥ ഛന്ദരാഗോ കാതബ്ബോ’’തി കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസഞ്ച പകാസേത്വാ അമതപരിയോസാനം ധമ്മകഥം കഥേസി. ഏവം തസ്സ മഹാജനസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏകച്ചേ സരണേസു ച ഏകച്ചേ പഞ്ചസീലേസു ച ഏകച്ചേ സോതാപത്തിഫലേ ച ഏകച്ചേ സകദാഗാമിഫലേ ഏകച്ചേ അനാഗാമിഫലേ ഏകച്ചേ ചതൂസുപി ഫലേസു ഏകച്ചേ തീസു വിജ്ജാസു ഏകച്ചേ ഛസു അഭിഞ്ഞാസു ഏകച്ചേ അട്ഠസു സമാപത്തീസു പതിട്ഠാപേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ രമ്മനഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ സുദസ്സനമഹാവിഹാരമേവ പാവിസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തദാ തേ ഭോജയിത്വാന, സസങ്ഘം ലോകനായകം;

ഉപഗച്ഛും സരണം തസ്സ, ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ.

൨. ‘‘സരണാഗമനേ കഞ്ചി, നിവേസേതി തഥാഗതോ;

കഞ്ചി പഞ്ചസു സീലേസു, സീലേ ദസവിധേ പരം.

൩. ‘‘കസ്സചി ദേതി സാമഞ്ഞം, ചതുരോ ഫലമുത്തമേ;

കസ്സചി അസമേ ധമ്മേ, ദേതി സോ പടിസമ്ഭിദാ.

൪. ‘‘കസ്സചി വരസമാപത്തിയോ, അട്ഠ ദേതി നരാസഭോ;

തിസ്സോ കസ്സചി വിജ്ജായോ, ഛളഭിഞ്ഞാ പവേച്ഛതി.

൫. ‘‘തേന യോഗേന ജനകായം, ഓവദതി മഹാമുനി;

തേന വിത്ഥാരികം ആസി, ലോകനാഥസ്സ സാസനം.

൬. ‘‘മഹാഹനുസഭക്ഖന്ധോ, ദീപങ്കരസനാമകോ;

ബഹൂ ജനേ താരയതി, പരിമോചേതി ദുഗ്ഗതിം.

൭. ‘‘ബോധനേയ്യം ജനം ദിസ്വാ, സതസഹസ്സേപി യോജനേ;

ഖണേന ഉപഗന്ത്വാന, ബോധേതി തം മഹാമുനീ’’തി.

തത്ഥ തേതി രമ്മനഗരവാസിനോ ഉപാസകാ. സരണന്തി ഏത്ഥ സരണം സരണഗമനം സരണസ്സ ഗന്താ ച വേദിതബ്ബാ. സരതി ഹിംസതി വിനാസേതീതി സരണം, കിം തം? രതനത്തയം. തം പന സരണഗതാനം തേനേവ സരണഗമനേന ഭയം സന്താസം ദുക്ഖം ദുഗ്ഗതിം പരിക്കിലേസം ഹനതി ഹിംസതി വിനാസേതീതി സരണന്തി വുച്ചതീതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യേ കേചി ബുദ്ധം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘യേ കേചി ധമ്മം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

‘‘യേ കേചി സങ്ഘം സരണം ഗതാസേ, ന തേ ഗമിസ്സന്തി അപായഭൂമിം;

പഹായ മാനുസം ദേഹം, ദേവകായം പരിപൂരേസ്സന്തീ’’തി. (ദീ. നി. ൨.൩൩൨; സം. നി. ൧.൩൭);

സരണഗമനം നാമ രതനത്തയപരായനാകാരപ്പവത്തോ ചിത്തുപ്പാദോ. സരണസ്സ ഗന്താ നാമ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ. ഏവം താവ സരണം സരണഗമനം സരണസ്സ ഗന്താ ചാതി ഇദം തയം വേദിതബ്ബം.

തസ്സാതി തം ദീപങ്കരം, ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഉപഗച്ഛും സരണം തത്ഥാ’’തിപി പാഠോ. സത്ഥുനോതി സത്ഥാരം. സരണാഗമനേ കഞ്ചീതി കഞ്ചി പുഗ്ഗലം സരണഗമനേ നിവേസേതീതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി പച്ചുപ്പന്നവസേന വുത്തം, അതീതകാലവസേന പന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ‘‘കസ്സചി സരണാഗമനേ’’തിപി പാഠോ, തസ്സപി സോയേവത്ഥോ. കഞ്ചി പഞ്ചസു സീലേസൂതി കഞ്ചി പുഗ്ഗലം പഞ്ചസു വിരതിസീലേസു നിവേസേസീതി അത്ഥോ. ‘‘കസ്സചി പഞ്ചസു സീലേസൂ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. സീലേ ദസവിധേ പരന്തി അപരം പുഗ്ഗലം ദസവിധേ സീലേ നിവേസേസീതി അത്ഥോ. ‘‘കസ്സചി കുസലേ ദസാ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ കഞ്ചി പുഗ്ഗലം ദസ കുസലധമ്മേ സമാദപേസീതി അത്ഥോ. കസ്സചി ദേതി സാമഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ പരമത്ഥതോ സാമഞ്ഞന്തി മഗ്ഗോ വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞം? അയമേവ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ, സേയ്യഥിദം – സമ്മാദിട്ഠി…പേ… സമ്മാസമാധി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സാമഞ്ഞ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൬).

ചതുരോ ഫലമുത്തമേതി ചത്താരി ഉത്തമാനി ഫലാനീതി അത്ഥോ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. ലിങ്ഗവിപരിയാസേന വുത്തം. യഥോപനിസ്സയം ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചത്താരി ച സാമഞ്ഞഫലാനി കസ്സചി അദാസീതി അത്ഥോ. കസ്സചി അസമേ ധമ്മേതി കസ്സചി അസദിസേ ചത്താരോ പടിസമ്ഭിദാധമ്മേ അദാസി.

കസ്സചി വരസമാപത്തിയോതി കസ്സചി പന നീവരണവിഗമേന പധാനഭൂതാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ അദാസി. തിസ്സോ കസ്സചി വിജ്ജായോതി കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ ഉപനിസ്സയവസേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണപുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണആസവക്ഖയഞാണാനം വസേന തിസ്സോ വിജ്ജായോ. ഛളഭിഞ്ഞാ പവേച്ഛതീതി ഛ അഭിഞ്ഞായോ കസ്സചി അദാസി.

തേന യോഗേനാതി തേന നയേന തേനാനുക്കമേന ച. ജനകായന്തി ജനസമൂഹം. ഓവദതീതി ഓവദി. കാലവിപരിയാസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇതോ ഉപരിപി ഈദിസേസു വചനേസു അതീതകാലവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തേന വിത്ഥാരികം ആസീതി തേന ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ ഓവാദേന അനുസാസനിയാ വിത്ഥാരികം വിത്ഥതം വിസാലീഭൂതം സാസനം അഹോസി.

മഹാഹനൂതി മഹാപുരിസാനം കിര ദ്വേപി ഹനൂനി പരിപുണ്ണാനി ദ്വാദസിയാ പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാകാരാനി ഹോന്തീതി മഹന്താനി ഹനൂനി യസ്സ സോ മഹാഹനു, സീഹഹനൂതി വുത്തം ഹോതി. ഉസഭക്ഖന്ധോതി ഉസഭസ്സേവ ഖന്ധോ യസ്സ ഭവതി, സോ ഉസഭക്ഖന്ധോ. സുവട്ടിതസുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസരുചിരക്ഖന്ധോ സമവട്ടചാരുക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ. ദീപങ്കരസനാമകോതി ദീപങ്കരസനാമോ. ബഹൂ ജനേ താരയതീതി ബഹൂ ബുദ്ധവേനേയ്യേ ജനേ താരേസി. പരിമോചേതീതി പരിമോചേസി. ദുഗ്ഗതിന്തി ദുഗ്ഗതിതോ. നിസ്സക്കത്ഥേ ഉപയോഗവചനം.

ഇദാനി താരണപരിമോചനകരണാകാരദസ്സനത്ഥം ‘‘ബോധനേയ്യം ജന’’ന്തി ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ബോധനേയ്യം ജനന്തി ബോധനേയ്യം പജം, അയമേവ വാ പാഠോ. ദിസ്വാതി ബുദ്ധചക്ഖുനാ വാ സമന്തചക്ഖുനാ വാ ദിസ്വാ. സതസഹസ്സേപി യോജനേതി അനേകസതസഹസ്സേപി യോജനേ ഠിതം. ഇദം പന ദസസഹസ്സിയംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ദീപങ്കരോ കിര സത്ഥാ ബുദ്ധത്തം പത്വാ ബോധിമൂലേ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ സത്താഹേ മഹാബ്രഹ്മുനോ ധമ്മജ്ഝേസനം പടിഞ്ഞായ സുനന്ദാരാമേ ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ കോടിസതം ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മാമതം പായേസി. അയം പഠമോ അഭിസമയോ അഹോസി.

അഥ സത്ഥാ അത്തനോ പുത്തസ്സ സമവട്ടക്ഖന്ധസ്സ ഉസഭക്ഖന്ധസ്സ നാമ ഞാണപരിപാകം ഞത്വാ തം അത്രജം പമുഖം കത്വാ രാഹുലോവാദസദിസം ധമ്മം ദേസേത്വാ ദേവമനുസ്സാനം നവുതികോടിയോ ധമ്മാമതം പായേസി. അയം ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി.

പുന ഭഗവാ അമരവതീനഗരദ്വാരേ മഹാസിരീസരുക്ഖമൂലേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ മഹാജനസ്സ ബന്ധനാമോക്ഖം കത്വാ ദേവഗണപരിവുതോ ദിവസകരാതിരേകജുതിവിസരഭവനേ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പരമസീതലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാതലേ നിസീദിത്വാ സബ്ബദേവഗണപീതിസഞ്ജനനിം അത്തനോ ജനനിം സുമേധാദേവിം പമുഖം കത്വാ സബ്ബലോകവിദിതവിസുദ്ധിദേവോ ദേവദേവോ ദീപങ്കരോ ഭഗവാ സബ്ബസത്തഹിതകരം പരമാതിരേകഗമ്ഭീരസുഖുമം ബുദ്ധിവിസദകരം സത്തപ്പകരണം അഭിധമ്മപിടകം ദേസേത്വാ നവുതിദേവകോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാമതം പായേസി. അയം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘പഠമാഭിസമയേ ബുദ്ധോ, കോടിസതമബോധയി;

ദുതിയാഭിസമയേ നാഥോ, നവുതികോടിമബോധയി.

൯. ‘‘യദാ ച ദേവഭവനമ്ഹി, ബുദ്ധോ ധമ്മമദേസയി;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

ദീപങ്കരസ്സ പന ഭഗവതോ തയോ സാവകസന്നിപാതാ അഹേസും. തത്ഥ സുനന്ദാരാമേ കോടിസതസഹസ്സാനം പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

അഥാപരേന സമയേന ദസബലോ ചതൂഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി പരിവുതോ ഗാമനിഗമനഗരപടിപാടിയാ മഹാജനാനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ ചാരികം ചരമാനോ അനുക്കമേന ഏകസ്മിം പദേസേ മഹാജനകതസക്കാരം സബ്ബലോകവിസ്സുതം അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതം അതിഭയാനകം ഓലമ്ബാമ്ബുധരപരിചുമ്ബിതകൂടം വിവിധസുരഭിതരുകുസുമവാസിതകൂടം നാനാമിഗഗണവിചരിതകൂടം നാരദകൂടം നാമ പരമരമണീയം പബ്ബതം സമ്പാപുണി. സോ കിര പബ്ബതോ നാരദേന നാമ യക്ഖേന പരിഗ്ഗഹിതോ അഹോസി. തത്ഥ പന തസ്സ യക്ഖസ്സ അനുസംവച്ഛരം മഹാജനോ മനുസ്സബലിം ഉപസംഹരതി.

അഥ ദീപങ്കരോ കിര ഭഗവാ തസ്സ മഹാജനസ്സ ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ തതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ചാതുദ്ദിസം പേസേത്വാ അദുതിയോ അസഹായോ മഹാകരുണാബലവസങ്ഗതഹദയോ തഞ്ച യക്ഖം വിനേതും തം നാരദപബ്ബതം അഭിരുഹി. അഥ സോ മനുസ്സഭക്ഖോ സകഹിതനിരപേക്ഖോ പരവധദക്ഖോ യക്ഖോ മക്ഖം അസഹമാനോ കോധപരേതമാനസോ ദസബലം ഭിംസാപേത്വാ പലാപേതുകാമോ തം പബ്ബതം ചാലേസി. സോ കിര പബ്ബതോ തേന ചാലിയമാനോ ഭഗവതോ ആനുഭാവേന തസ്സേവ മത്ഥകേ പതമാനോ വിയ അഹോസി.

തതോ സോ ഭീതോ – ‘‘ഹന്ദ നം അഗ്ഗിനാ ഝാപേസ്സാമീ’’തി മഹന്തം അതിഭീമദസ്സനം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം നിബ്ബത്തേസി. സോ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ പടിവാതേ ഖിത്തോ വിയ അത്തനോവ ദുക്ഖം ജനേസി, ന പന ഭഗവതോ ചീവരേ അംസുമത്തമ്പി ദഡ്ഢും സമത്ഥോ അഹോസി. യക്ഖോ പന ‘‘സമണോ ദഡ്ഢോ, ന ദഡ്ഢോ’’തി ഓലോകേന്തോ ദസബലം സരദസമയവിമലകരനികരം സബ്ബജനരതികരം രജനികരമിവ സീതലജലതലഗതകമലകണ്ണികായ നിസിന്നം വിയ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അഹോ അയം സമണോ മഹാനുഭാവോ, യം യം ഇമസ്സാഹം അനത്ഥം കരോമി, സോ സോ മമൂപരിയേവ പതതി, ഇമം പന സമണം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം മേ പടിസരണം പരായനം നത്ഥി, പഥവിയം ഉപക്ഖലിതാ പഥവിംയേവ നിസ്സായ ഉട്ഠഹന്തി, ഹന്ദാഹം ഇമംയേവ സമണം സരണം ഗമിസ്സാമീ’’തി.

അഥേവം പന സോ ചിന്തേത്വാ ഭഗവതോ ചക്കാലങ്കതതലേസു പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ’’തി വത്വാ ഭഗവന്തം സരണമഗമാസി. അഥസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബികഥം കഥേസി. സോ ദേസനാപരിയോസാനേ ദസഹി യക്ഖസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി. തസ്മിം കിര ദിവസേ സകലജമ്ബുദീപതലവാസിനോ മനുസ്സാ തസ്സ ബലികമ്മത്ഥം ഏകേകഗാമതോ ഏകേകം പുരിസം ആഹരിംസു. അഞ്ഞഞ്ച ബഹുതിലതണ്ഡുലകുലത്ഥമുഗ്ഗമാസാദിം സപ്പിനവനീതതേലമധുഫാണിതാദിഞ്ച ആഹരിംസു. അഥ സോ യക്ഖോ തം ദിവസം ആഭതതണ്ഡുലാദികം സബ്ബം തേസംയേവ ദത്വാ തേ ബലികമ്മത്ഥായ ആനീതമനുസ്സേ ദസബലസ്സ നിയ്യാതേസി.

അഥ സത്ഥാ തേ മനുസ്സേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേത്വാ അന്തോസത്താഹേയേവ സബ്ബേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേത്വാ മാഘപുണ്ണമായ കോടിസതഭിക്ഖുമജ്ഝഗതോ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ സന്നിപാതേ പാതിമോക്ഖമുദ്ദിസി. ചതുരങ്ഗാനി നാമ സബ്ബേവ ഏഹിഭിക്ഖൂ ഹോന്തി, സബ്ബേ ഛളഭിഞ്ഞാ ഹോന്തി, സബ്ബേ അനാമന്തിതാവ ആഗതാ, പന്നരസൂപോസഥദിവസോ ചാതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനി നാമ. അയം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൧. ‘‘പുന നാരദകൂടമ്ഹി, പവിവേകഗതേ ജിനേ;

ഖീണാസവാ വീതമലാ, സമിംസു സതകോടിയോ’’തി.

തത്ഥ പവിവേകഗതേതി ഗണം പഹായ ഗതേ. സമിംസൂതി സന്നിപതിംസു.

യദാ പന ദീപങ്കരോ ലോകനായകോ സുദസ്സനനാമകേ പബ്ബതേ വസ്സാവാസമുപഗഞ്ഛി, തദാ കിര ജമ്ബുദീപവാസിനോ മനുസ്സാ അനുസംവച്ഛരം ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം കരോന്തി. തസ്മിം കിര സമജ്ജേ സന്നിപതിതാ മനുസ്സാ ദസബലം ദിസ്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ തത്ര പസീദിത്വാ പബ്ബജിംസു. മഹാപവാരണദിവസേ സത്ഥാ തേസം അജ്ഝാസയാനുകൂലം വിപസ്സനാകഥം കഥേസി. തം സുത്വാ തേ സബ്ബേ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ വിപസ്സനാനുപുബ്ബേന മഗ്ഗാനുപുബ്ബേന ച അരഹത്തം പാപുണിംസു. അഥ സത്ഥാ നവുതികോടിസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പവാരേസി. അയം തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൨. ‘‘യമ്ഹി കാലേ മഹാവീരോ, സുദസ്സനസിലുച്ചയേ;

നവുതികോടിസഹസ്സേഹി, പവാരേസി മഹാമുനി.

‘‘അഹം തേന സമയേന, ജടിലോ ഉഗ്ഗതാപനോ;

അന്തലിക്ഖമ്ഹി ചരണോ, പഞ്ചാഭിഞ്ഞാസു പാരഗൂ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ);

അയം ഗാഥാ അട്ഠസാലിനിയാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായ നിദാനവണ്ണനായ ദീപങ്കരബുദ്ധവംസേ ലിഖിതാ. ഇമസ്മിം പന ബുദ്ധവംസേ നത്ഥി. നത്ഥിഭാവോയേവ പനസ്സാ യുത്തതരോ. കസ്മാതി ചേ? ഹേട്ഠാ സുമേധകഥാസു കഥിതത്താതി.

ദീപങ്കരേ കിര ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ ദസസഹസ്സാനഞ്ച വീസതിസഹസ്സാനഞ്ച ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസിയേവ. ഏകസ്സ പന ദ്വിന്നം തിണ്ണം ചതുന്നന്തി ച ആദിവസേന അഭിസമയാനം അന്തോ നത്ഥി. തസ്മാ ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ സാസനം വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൩. ‘‘ദസവീസസഹസ്സാനം, ധമ്മാഭിസമയോ അഹു;

ഏകദ്വിന്നം അഭിസമയാ, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയാ’’തി.

തത്ഥ ദസവീസസഹസ്സാനന്തി ദസസഹസ്സാനം വീസതിസഹസ്സാനഞ്ച. ധമ്മാഭിസമയോതി ചതുസച്ചധമ്മപ്പടിവേധോ. ഏകദ്വിന്നന്തി ഏകസ്സ ചേവ ദ്വിന്നഞ്ച, തിണ്ണം ചതുന്നം…പേ… ദസന്നന്തിആദിനാ നയേന അസങ്ഖ്യേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏവം അസങ്ഖ്യേയ്യാഭിസമയത്താ ച വിത്ഥാരികം മഹന്തപ്പത്തം ബഹൂഹി പണ്ഡിതേഹി ദേവമനുസ്സേഹി നിയ്യാനികന്തി ജഞ്ഞം ജാനിതബ്ബം അധിസീലസിക്ഖാദീഹി ഇദ്ധഞ്ച സമാധിആദീഹി ഫീതഞ്ച അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൪. ‘‘വിത്ഥാരികം ബാഹുജഞ്ഞം, ഇദ്ധം ഫീതം അഹൂ തദാ;

ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ, സാസനം സുവിസോധിത’’ന്തി.

തത്ഥ സുവിസോധിതന്തി സുട്ഠു ഭഗവതാ സോധിതം വിസുദ്ധം കതം. ദീപങ്കരം കിര സത്ഥാരം സബ്ബകാലം ഛളഭിഞ്ഞാനം മഹിദ്ധികാനം ഭിക്ഖൂനം ചത്താരി സതസഹസ്സാനി പരിവാരേന്തി. തേന ച സമയേന യേ സേക്ഖാ കാലകിരിയം കരോന്തി, തേ ഗരഹിതാ ഭവന്തി, സബ്ബേ ഖീണാസവാ ഹുത്വാവ പരിനിബ്ബായന്തീതി അധിപ്പായോ. തസ്മാ ഹി തസ്സ ഭഗവതോ സാസനം സുപുപ്ഫിതം സുസമിദ്ധം ഖീണാസവേഹി ഭിക്ഖൂഹി അതിവിയ സോഭിത്ഥ. തേന വുത്തം –

൧൫. ‘‘ചത്താരി സതസഹസ്സാനി, ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാ;

ദീപങ്കരം ലോകവിദും, പരിവാരേന്തി സബ്ബദാ.

൧൬. ‘‘യേ കേചി തേന സമയേന, ജഹന്തി മാനുസം ഭവം;

അപ്പത്തമാനസാ സേഖാ, ഗരഹിതാ ഭവന്തി തേ.

൧൭. ‘‘സുപുപ്ഫിതം പാവചനം, അരഹന്തേഹി താദിഹി;

ഖീണാസവേഹി വിമലേഹി, ഉപസോഭതി സബ്ബദാ’’തി.

തത്ഥ ചത്താരി സതസഹസ്സാനീതി ഗണനായ ദസ്സിതാ ഏവം ദസ്സിതഗണനാ ഇമേ ഭിക്ഖൂതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാ’’തി വുത്തന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാതി ഛളഭിഞ്ഞാനം മഹിദ്ധികാനന്തി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തവചനം ദട്ഠബ്ബം. പരിവാരേന്തി സബ്ബദാതി നിച്ചകാലം ദസബലം പരിവാരേന്തി, ഭഗവന്തം മുഞ്ചിത്വാ കത്ഥചി ന ഗച്ഛന്തീതി അധിപ്പായോ. തേന സമയേനാതി തസ്മിം സമയേ. അയം പന സമയ-സദ്ദോ സമവായാദീസു നവസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. യഥാഹ –

‘‘സമവായേ ഖണേ കാലേ, സമൂഹേ ഹേതുദിട്ഠിസു;

പടിലാഭേ പഹാനേ ച, പടിവേധേ ച ദിസ്സതീ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧; ധ. സ. അട്ഠ. ൧ കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയ; ഖു. പാ. അട്ഠ. മംഗലസുത്തവണ്ണനാ, ഏവമിച്ചാദിപാഠവണ്ണനാ; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൮൪);

ഇധ സോ കാലേ ദട്ഠബ്ബോ; തസ്മിം കാലേതി അത്ഥോ. മാനുസം ഭവന്തി മനുസ്സഭാവം. അപ്പത്തമാനസാതി അപ്പത്തം അനധിഗതം മാനസം യേഹി തേ അപ്പത്തമാനസാ. മാനസന്തി രാഗസ്സ ച ചിത്തസ്സ ച അരഹത്തസ്സ ച അധിവചനം. ‘‘അന്തലിക്ഖചരോ പാസോ, യ്വായം ചരതി മാനസോ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൧; മഹാവ. ൩൩) ഹി ഏത്ഥ പന രാഗോ ‘‘മാനസോ’’തി വുത്തോ. ‘‘ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡര’’ന്തി (ധ. സ. ൬; വിഭ. ൧൮൪; മഹാനി. ൧; ചൂളനി. പാരായനാനുഗീതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൧൪) ഏത്ഥ ചിത്തം. ‘‘അപ്പത്തമാനസോ സേഖോ, കാലം കയിരാ ജനേസുതാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൫൯) ഏത്ഥ അരഹത്തം. ഇധാപി അരഹത്തമേവ അധിപ്പേതം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫ കാമാവചരകുസലനിദ്ദേസവാരകഥാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൧). തസ്മാ അപ്പത്തഅരഹത്തഫലാതി അത്ഥോ. സേഖാതി കേനട്ഠേന സേഖാ? സേഖധമ്മപടിലാഭട്ഠേന സേഖാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, സേഖോ ഹോതീതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സേഖായ സമ്മാദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ… സേഖേന സമ്മാസമാധിനാ സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സേഖോ ഹോതീ’’തി (സം. നി. ൫.൧൩). അപി ച സിക്ഖന്തീതി സേഖാ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സിക്ഖതി, സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതി. കിഞ്ച സിക്ഖതി? അധിസീലമ്പി സിക്ഖതി അധിചിത്തമ്പി അധിപഞ്ഞമ്പി സിക്ഖതീതി ഖോ, ഭിക്ഖു, തസ്മാ സേഖോതി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൩.൮൬).

സുപുപ്ഫിതന്തി സുട്ഠു വികസിതം. പാവചനന്തി പസത്ഥം വചനം, വുദ്ധിപ്പത്തം വാ വചനം പവചനം, പവചനമേവ പാവചനം, സാസനന്തി അത്ഥോ. ഉപസോഭതീതി അഭിരാജതി അതിവിരോചതി. സബ്ബദാതി സബ്ബകാലം. ‘‘ഉപസോഭതി സദേവകേ’’തിപി പാഠോ.

തസ്സ ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ രമ്മവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, സുദേവോ നാമ ഖത്തിയോ പിതാ, സുമേധാ നാമ ദേവീ മാതാ, സുമങ്ഗലോ ച തിസ്സോ ചാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സാഗതോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, നന്ദാ ച സുനന്ദാ ചാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ പിപ്ഫലിരുക്ഖോ അഹോസി, അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ, സതസഹസ്സവസ്സാനി ആയൂതി. കിം പനിമേസം ജാതനഗരാദീനം ദസ്സനേ പയോജനന്തി ചേ? വുച്ചതേ – യസ്സ യദി നേവ ജാതനഗരം ന പിതാ ന മാതാ പഞ്ഞായേയ്യ, ഇമസ്സ പന നേവ ജാതനഗരം ന പിതാ ന മാതാ പഞ്ഞായതി, ദേവോ വാ സക്കോ വാ യക്ഖോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ ഏസ മഞ്ഞേ, ദേവാനമ്പി ഈദിസം പാടിഹാരിയം അനച്ഛരിയന്തി മഞ്ഞമാനാ ന സോതബ്ബം ന സദ്ദഹിതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും, തതോ അഭിസമയോ ന ഭവേയ്യ, അസതി അഭിസമയേ നിരത്ഥകോ ബുദ്ധുപ്പാദോ ഭവേയ്യ, അനിയ്യാനികം സാസനം. തസ്മാ സബ്ബബുദ്ധാനം ജാതനഗരാദികോ പരിച്ഛേദോ ദസ്സേതബ്ബോ. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘നഗരം രമ്മവതീ നാമ, സുദേവോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുമേധാ നാമ ജനികാ, ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ.

൨൪. ‘‘സുമങ്ഗലോ ച തിസ്സോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സാഗതോ നാമുപട്ഠാകോ, ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ.

൨൫. ‘‘നന്ദാ ചേവ സുനന്ദാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, പിപ്ഫലീതി പവുച്ചതി.

൨൭. ‘‘അസീതിഹത്ഥമുബ്ബേധോ, ദീപങ്കരോ മഹാമുനി;

സോഭതി ദീപരുക്ഖോവ, സാലരാജാവ ഫുല്ലിതോ.

൨൮. ‘‘സതസഹസ്സവസ്സാനി, ആയു തസ്സ മഹേസിനോ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൯. ‘‘ജോതയിത്വാന സദ്ധമ്മം, സന്താരേത്വാ മഹാജനം;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൩൦. ‘‘സാ ച ഇദ്ധി സോ ച യസോ, താനി ച പാദേസു ചക്കരതനാനി;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ സുദേവോ നാമ ഖത്തിയോതി സുദേവോ നാമസ്സ ഖത്തിയോ പിതാ അഹോസീതി അത്ഥോ. ജനികാതി ജനേത്തി. പിപ്ഫലീതി പിലക്ഖകപീതനരുക്ഖോ ബോധി. അസീതിഹത്ഥമുബ്ബേധോതി അസീതിഹത്ഥം ഉച്ചഗ്ഗതോ. ദീപരുക്ഖോ വാതി സമ്പജ്ജലിതദീപമാലാകുലോ ദീപരുക്ഖോ വിയ ആരോഹപരിണാഹസണ്ഠാനപാരിപൂരിസമ്പന്നോ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനസമലങ്കതസരീരോ വിപ്ഫുരിതരംസിജാലാവിസരതാരാഗണസമുജ്ജലമിവ ഗഗനതലം ഭഗവാ ധരമാനകാലേ സോഭതീതി സോഭിത്ഥ. സാലരാജാവ ഫുല്ലിതോതി പുപ്ഫിതോ സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ സാലരാജരുക്ഖോ വിയ ച സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ യോജനസതുബ്ബേധോ പാരിച്ഛത്തോ വിയ ച അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധോ ഭഗവാ അതിവിയ സോഭതി.

സതസഹസ്സവസ്സാനീതി വസ്സസതസഹസ്സാനി തസ്സ ആയൂതി അത്ഥോ. താവതാ തിട്ഠമാനോതി താവതകം കാലം തിട്ഠമാനോ. ജനതന്തി ജനസമൂഹം. സന്താരേത്വാ മഹാജനന്തി താരയിത്വാ മഹാജനം. ‘‘സന്താരേത്വാ സദേവക’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ സദേവകം ലോകന്തി അത്ഥോ. സാ ച ഇദ്ധീതി സാ ച സമ്പത്തി ആനുഭാവോ. സോ ച യസോതി സോ ച പരിവാരോ. സബ്ബം തമന്തരഹിതന്തി തം സബ്ബം വുത്തപ്പകാരം സമ്പത്തിജാതം അന്തരഹിതം അപഗതന്തി അത്ഥോ. നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാതി സബ്ബേ പന സങ്ഖതധമ്മാ നനു രിത്താ തുച്ഛാ, നിച്ചസാരാദിരഹിതാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ പന നഗരാദിപരിച്ഛേദോ പാളിയമാഗതോവ. സമ്ബഹുലവാരോ പന നാഗതോ, സോ ആനേത്വാ ദീപേതബ്ബോ. സേയ്യഥിദം – പുത്തപരിച്ഛേദോ, ഭരിയാപരിച്ഛേദോ, പാസാദപരിച്ഛേദോ, അഗാരവാസപരിച്ഛേദോ, നാടകിത്ഥിപരിച്ഛേദോ, അഭിനിക്ഖമനപരിച്ഛേദോ, പധാനപരിച്ഛേദോ, വിഹാരപരിച്ഛേദോ, ഉപട്ഠാകപരിച്ഛേദോതി. ഏതേസമ്പി ദീപനേ കാരണം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. തസ്സ പന ദീപങ്കരസ്സ ഭരിയാനം തിസതസഹസ്സം അഹോസി. തസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ പദുമാ നാമ, തസ്സ പന പുത്തോ ഉസഭക്ഖന്ധോ നാമ. തേന വുത്തം –

‘‘ഭരിയാ പദുമാ നാമ, വിബുദ്ധപദുമാനനാ;

അത്രജോ ഉസഭക്ഖന്ധോ, ദീപങ്കരസ്സ സത്ഥുനോ.

‘‘ഹംസാ കോഞ്ചാ മയൂരാഖ്യാ, പാസാദാപി തയോ മതാ;

ദസവസ്സസഹസ്സാനി, അഗാരം അവസീ കിര.

‘‘ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖന്തോ, നന്ദാരാമേ ജിനോ വസീ;