൨൫. കോണാഗമനബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

കകുസന്ധസ്സ പന ഭഗവതോ അപരഭാഗേ തസ്സ സാസനേ ച അന്തരഹിതേ സത്തേസു തിംസവസ്സസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു പരഹിതകോണാഗമനോ കോണാഗമനോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. അഥ വാ കനകാഗമനതോ കോണാഗമനോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. തത്ഥ ക-കാരസ്സ കോആദേസം കത്വാ ന-കാരസ്സ ണാദേസം കത്വാ ഏകസ്സ ക-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ നിരുത്തിനയേന കനകസ്സ കനകാദിആഭരണസ്സ ആഗമനം പവസ്സനം യസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പന്നകാലേ സോ കോണാഗമനോ നാമ. ഏത്ഥ പന ആയു അനുപുബ്ബേന പരിഹീനസദിസം കതം, ന ഏവം പരിഹീനം, പുന വഡ്ഢിത്വാ പരിഹീനന്തി വേദിതബ്ബം. കഥം? ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ കകുസന്ധോ ഭഗവാ ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ നിബ്ബത്തോ, തം പന ആയു പരിഹായമാനം ദസവസ്സകാലം പത്വാ പുന അസങ്ഖ്യേയ്യം പത്വാ തതോ പരിഹായമാനം തിംസവസ്സസഹസ്സായുകകാലേ ഠിതം, തദാ കോണാഗമനോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

സോപി പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സോഭവതീനഗരേ യഞ്ഞദത്തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭരിയായ രൂപാദീഹി ഗുണേഹി അനുത്തരായ ഉത്തരായ നാമ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന സുഭവതീഉയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. ജായമാനേ പന തസ്മിം സകലജമ്ബുദീപേ ദേവോ കനകവസ്സം വസ്സി. തേനസ്സ കനകാഗമനകാരണത്താ ‘‘കനകാഗമനോ’’തി നാമമകംസു. തം പനസ്സ നാമം അനുക്കമേന പരിണമമാനം കോണാഗമനോ’’തി ജാതം. സോ പന തീണി വസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തുസിത-സന്തുസിത-സന്തുട്ഠനാമകാ പനസ്സ തയോ പാസാദാ അഹേസും. രുചിഗത്താബ്രാഹ്മണീപമുഖാനി സോളസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ രുചിഗത്തായ ബ്രാഹ്മണിയാ സത്ഥവാഹേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ ഹത്ഥിയാനേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം തിംസപുരിസസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ ഛ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായം അഗ്ഗിസോനബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതായ അഗ്ഗിസോനബ്രാഹ്മണകുമാരിയാ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഖദിരവനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ ജടാതിന്ദുകേന നാമ യവപാലേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ഉദുമ്ബരബോധിം പുണ്ഡരീകേ വുത്തപ്പമാണം ഫലവിഭൂതിസമ്പന്നം ദക്ഖിണതോ ഉപഗന്ത്വാ വീസതിഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ മാരബലം വിദ്ധംസേത്വാ ദസബലഞാണാനി പടിലഭിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാനം തിംസഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ഗഗനപഥേന ഗന്ത്വാ സുദസ്സനനഗരസമീപേ ഇസിപതനേ മിഗദായേ ഓതരിത്വാ തേസം മജ്ഝഗതോ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, തദാ തിംസകോടിസഹസ്സാനം പഠമാഭിസമയോ അഹോസി.

പുന സുന്ദരനഗരദ്വാരേ മഹാസാലരുക്ഖമൂലേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ വീസതികോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാമതം പായേസി, സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. അത്തനോ മാതരം ഉത്തരം പമുഖം കത്വാ ദസസു ചക്കവാളസഹസ്സേസു ദേവതാനം സമാഗതാനം അഭിധമ്മപിടകം ദേസേന്തേ ഭഗവതി ദസന്നം കോടിസഹസ്സാനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘കകുസന്ധസ്സ അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

കോണാഗമനോ നാമ ജിനോ, ലോകജേട്ഠോ നരാസഭോ.

൨. ‘‘ദസ ധമ്മേ പൂരയിത്വാന, കന്താരം സമതിക്കമി;

പവാഹിയ മലം സബ്ബം, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, കോണാഗമനനായകേ;

തിംസകോടിസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹു.

൪. ‘‘പാടിഹീരം കരോന്തേ ച, പരവാദപ്പമദ്ദനേ;

വീസതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു.

൫. ‘‘തതോ വികുബ്ബനം കത്വാ, ജിനോ ദേവപുരം ഗതോ;

വസതേ തത്ഥ സമ്ബുദ്ധോ, സിലായ പണ്ഡുകമ്ബലേ.

൬. ‘‘പകരണേ സത്ത ദേസേന്തോ, വസ്സം വസതി സോ മുനി;

ദസകോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ദസ ധമ്മേ പൂരയിത്വാനാതി ദസ പാരമിധമ്മേ പൂരയിത്വാ. കന്താരം സമതിക്കമീതി ജാതികന്താരം സമതിക്കമി. പവാഹിയാതി പവാഹേത്വാ. മലം സബ്ബന്തി രാഗാദിമലത്തയം. പാടിഹീരം കരോന്തേ ച, പരവാദപ്പമദ്ദനേതി പരവാദിവാദപ്പമദ്ദനേ, ഭഗവതി പാടിഹാരിയം കരോന്തേതി അത്ഥോ. വികുബ്ബനന്തി വികുബ്ബനിദ്ധിം, സുന്ദരനഗരദ്വാരേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ദേവപുരം ഗതോ തത്ഥ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസി. കഥം വസീതി? പകരണേ സത്ത ദേസേന്തോതി തത്ഥ ദേവാനം സത്തപ്പകരണസങ്ഖാതം അഭിധമ്മപിടകം ദേസേന്തോ വസി. ഏവം തത്ഥ അഭിധമ്മം ദേസേന്തേ ഭഗവതി ദസകോടിസഹസ്സാനം ദേവാനം അഭിസമയോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

പരിസുദ്ധപാരമിപൂരണാഗമനസ്സ കോണാഗമനസ്സപി ഏകോ സാവകസന്നിപാതോ അഹോസി. സുരിന്ദവതീനഗരേ സുരിന്ദവതുയ്യാനേ വിഹരന്തോ ഭിയ്യസസ്സ രാജപുത്തസ്സ ച ഉത്തരസ്സ ച രാജപുത്തസ്സ ദ്വിന്നമ്പി തിംസസഹസ്സപരിവാരാനം ധമ്മം ദേസേത്വാ സബ്ബേവ തേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേത്വാ തേസം മജ്ഝഗതോ മാഘപുണ്ണമായം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘തസ്സാപി ദേവദേവസ്സ, ഏകോ ആസി സമാഗമോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘തിംസഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, തദാ ആസി സമാഗമോ;

ഓഘാനമതിക്കന്താനം, ഭിജ്ജിതാനഞ്ച മച്ചുയാ’’തി.

തത്ഥ ഓഘാനന്തി കാമോഘാദീനം, ചതുന്നമോഘാനമേതം അധിവചനം. യസ്സ പന തേ സംവിജ്ജന്തി, തം വട്ടസ്മിം ഓഹനന്തി ഓസീദാപേന്തീതി ഓഘാ, തേസം ഓഘാനം, ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം ദട്ഠബ്ബം. ചതുബ്ബിധേ ഓഘേ അതിക്കന്താനന്തി അത്ഥോ. ഭിജ്ജിതാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മച്ചുയാതി മച്ചുനോ.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ മിഥിലനഗരേ പബ്ബതോ നാമ രാജാ അഹോസി, തദാ ‘‘സരണഗതസബ്ബപാണാഗമനം കോണാഗമനം മിഥിലനഗരമനുപ്പത്ത’’ന്തി സുത്വാ സപരിവാരോ രാജാ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ദസബലം നിമന്തേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ തത്ഥ ഭഗവന്തം വസ്സാവാസത്ഥായ യാചിത്വാ തേമാസം സസാവകസങ്ഘം സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹിത്വാ പത്തുണ്ണചീനപട്ടകമ്ബലകോസേയ്യദുകൂലകപ്പാസികാദീനി മഹഗ്ഘാനി ചേവ സുഖുമവത്ഥാനി ച സുവണ്ണപാദുകാ ചേവ അഞ്ഞഞ്ച ബഹുപരിക്ഖാരമദാസി. സോപി നം ഭഗവാ ബ്യാകാസി – ‘‘ഇമസ്മിംയേവ ഭദ്ദകപ്പേ അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി. അഥ സോ മഹാപുരിസോ തസ്സ ഭഗവതോ ബ്യാകരണം സുത്വാ മഹാരജ്ജം പരിച്ചജിത്വാ തസ്സേവ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, പബ്ബതോ നാമ ഖത്തിയോ;

മിത്താമച്ചേഹി സമ്പന്നോ, അനന്തബലവാഹനോ.

൧൦. ‘‘സമ്ബുദ്ധദസ്സനം ഗന്ത്വാ, സുത്വാ ധമ്മമനുത്തരം;

നിമന്തേത്വാ സജിനസങ്ഘം, ദാനം ദത്വാ യദിച്ഛകം.

൧൧. ‘‘പത്തുണ്ണം ചീനപട്ടഞ്ച, കോസേയ്യം കമ്ബലമ്പി ച;

സുവണ്ണപാദുകഞ്ചേവ, അദാസിം സത്ഥുസാവകേ.

൧൨. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദിയ;

ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൩. ‘‘അഹു കപിലവ്ഹയാ രമ്മാ…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൪. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം ദസപാരമിപൂരിയാ.

൧൫. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതം ഗവേസന്തോ, ദാനം ദത്വാ നരുത്തമേ;

ഓഹായാഹം മഹാരജ്ജം, പബ്ബജിം ജിനസന്തികേ’’തി.

തത്ഥ അനന്തബലവാഹനോതി ബഹുകം അനന്തം മയ്ഹം ബലം അസ്സഹത്ഥിആദികം വാഹനഞ്ചാതി അത്ഥോ. സമ്ബുദ്ധദസ്സനന്തി സമ്ബുദ്ധദസ്സനത്ഥായ. യദിച്ഛകന്തി യാവദിച്ഛകം ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം ചതുബ്ബിധേന ആഹാരേന ‘‘അലമല’’ന്തി പവാരാപേത്വാ, ഹത്ഥേന പിദഹാപേത്വാതി അത്ഥോ. സത്ഥുസാവകേതി സത്ഥുനോ ചേവ സാവകാനഞ്ച അദാസിം. നരുത്തമേതി നരുത്തമസ്സ. ഓഹായാതി പഹായ പരിച്ചജിത്വാ.

തസ്സ പന കോണാഗമനസ്സ ഭഗവതോ സോഭവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, യഞ്ഞദത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ, ഉത്തരാ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ, ഭിയ്യസോ ച ഉത്തരോ ചാതി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സോത്ഥിജോ നാമുപട്ഠാകോ, സമുദ്ദാ ച ഉത്തരാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ഉദുമ്ബരരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം തിംസഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, തിംസവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, ഭരിയാ പനസ്സ രുചിഗത്താ നാമ ബ്രാഹ്മണീ, സത്ഥവാഹോ നാമ പുത്തോ, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൬. ‘‘നഗരം സോഭവതീ നാമ, സോഭോ നാമാസി ഖത്തിയോ;

വസതേ തത്ഥ നഗരേ, സമ്ബുദ്ധസ്സ മഹാകുലം.

൧൭. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ യഞ്ഞദത്തോ ച, ആസി ബുദ്ധസ്സ സോ പിതാ;

ഉത്തരാ നാമ ജനികാ, കോണാഗമനസ്സ സത്ഥുനോ;

൨൨. ‘‘ഭിയ്യസോ ഉത്തരോ നാമ, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സോത്ഥിജോ നാമുപട്ഠാകോ, കോണാഗമനസ്സ സത്ഥുനോ.

൨൩. ‘‘സമുദ്ദാ ഉത്തരാ ചേവ, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, ഉദുമ്ബരോതി പവുച്ചതി.

൨൫. ‘‘ഉച്ചത്തനേന സോ ബുദ്ധോ, തിംസഹത്ഥസമുഗ്ഗതോ;

ഉക്കാമുഖേ യഥാ കമ്ബു, ഏവം രംസീഹി മണ്ഡിതോ.

൨൬. ‘‘തിംസവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു ബുദ്ധസ്സ താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൭. ‘‘ധമ്മചേതിം സമുസ്സേത്വാ, ധമ്മദുസ്സവിഭൂസിതം;

ധമ്മപുപ്ഫഗുളം കത്വാ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൮. ‘‘മഹാവിലാസോ തസ്സ ജനോ, സിരിധമ്മപ്പകാസനോ;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ ഉക്കാമുഖേതി കമ്മാരുദ്ധനേ. യഥാ കമ്ബൂതി സുവണ്ണനിക്ഖം വിയ. ഏവം രംസീഹി മണ്ഡിതോതി ഏവം രസ്മീഹി പടിമണ്ഡിതോ സമലങ്കതോ. ധമ്മചേതിം സമുസ്സേത്വാതി സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മമയം ചേതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ. ധമ്മദുസ്സവിഭൂസിതന്തി ചതുസച്ചധമ്മപടാകവിഭൂസിതം. ധമ്മപുപ്ഫഗുളം കത്വാതി ധമ്മമയപുപ്ഫമാലാഗുളം കത്വാ. മഹാജനസ്സ വിപസ്സനാചേതിയങ്ഗണേ ഠിതസ്സ നമസ്സനത്ഥായ ധമ്മചേതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ സസാവകസങ്ഘോ സത്ഥാ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ. മഹാവിലാസോതി മഹാഇദ്ധിവിലാസപ്പത്തോ. തസ്സാതി തസ്സ ഭഗവതോ. ജനോതി സാവകജനോ. സിരിധമ്മപ്പകാസനോതി ലോകുത്തരധമ്മപ്പകാസനോ സോ ഭഗവാ ച സബ്ബം തമന്തരഹിതന്തി അത്ഥോ.

‘‘സുഖേന കോണാഗമനോ ഗതാസവോ, വികാമപാണാഗമനോ മഹേസീ;

വനേ വിവേകേ സിരിനാമധേയ്യേ, വിസുദ്ധവംസാഗമനോ വസിത്ഥ’’.

സേസഗാഥാസു സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

കോണാഗമനബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ തേവീസതിമോ ബുദ്ധവംസോ.