൨൪. കകുസന്ധബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

വേസ്സഭുമ്ഹി സയമ്ഭുമ്ഹി പരിനിബ്ബുതേ തസ്മിം പന കപ്പേ അതിക്കന്തേ ഏകൂനത്തിംസകപ്പേസു ജിനദിവസകരാ നുപ്പജ്ജിംസു. ഇമസ്മിം പന ഭദ്ദകപ്പേ ചത്താരോ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തിംസു. കതമേ ചത്താരോ? കകുസന്ധോ കോണാഗമനോ കസ്സപോ അമ്ഹാകം ബുദ്ധോതി. മേത്തേയ്യോ പന ഭഗവാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി. ഏവമയം കപ്പോ പഞ്ചഹി ബുദ്ധുപ്പാദേഹി പടിമണ്ഡിതത്താ ഭദ്ദകപ്പോതി ഭഗവതാ വണ്ണിതോ. തത്ഥ കകുസന്ധോ നാമ ഭഗവാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഖേമവതീനഗരേ ഖേമങ്കരസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അത്ഥധമ്മാനുസാസകസ്സ അഗ്ഗിദത്തസ്സ നാമ പുരോഹിതസ്സ അഗ്ഗമഹേസിയാ വിസാഖായ നാമ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. യദാ പന ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണേ സക്കരോന്തി ഗരുകരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, തദാ ബോധിസത്താ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തന്തി.

യദാ പന ബ്രാഹ്മണാ ഖത്തിയേ സക്കരോന്തി ഗരുകരോന്തി മാനേന്തി പൂജേന്തി, തദാ ഖത്തിയകുലേ ഉപ്പജ്ജന്തി. തദാ കിര ബ്രാഹ്മണാ ഖത്തിയേഹി സക്കരീയന്തി ഗരുകരീയന്തി, തസ്മാ സച്ചസന്ധോ കകുസന്ധോ ബോധിസത്തോ വിഭവസിരിസമുദയേനാകുലേ അനാകുലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഉന്നാദേന്തോ കമ്പയന്തോ ഉദപാദി. ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരാനി പാടിഹാരിയാനി നിബ്ബത്തിംസു. തതോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഖേമവതുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ സുവണ്ണലതാതോ അഗ്ഗിജാലോ വിയ നിക്ഖമി. സോ ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തസ്സ കിര കാമകാമവണ്ണകാമസുദ്ധിനാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. രോചിനീബ്രാഹ്മണീപമുഖാനി തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ രോചിനിയാ ബ്രാഹ്മണിയാ അനുത്തരേ ഉത്തരേ നാമ കുമാരേ ഉപ്പന്നേ പയുത്തേന ആജഞ്ഞരഥേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം ചത്താലീസസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ അട്ഠ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സുചിരിന്ധനിഗമേ വജിരിന്ധബ്രാഹ്മണസ്സ ധീതായ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ഖദിരവനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ സുഭദ്ദേന നാമ യവപാലകേന ഉപനീതാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ സിരീസബോധിം പാടലിയാ വുത്തപ്പമാണം ദിബ്ബഗന്ധം ഉപവായമാനം ഉപഗന്ത്വാ ചതുത്തിംസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ സമ്ബോധിം പത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാനം ചത്താലീസായ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം സച്ചപ്പടിവേധസമത്ഥതം ദിസ്വാ ഏകാഹേനേവ മകിലനഗരസമീപേ സമ്ഭൂതം ഇസിപതനം നാമ മിഗദായം പവിസിത്വാ തേസം മജ്ഝഗതോ ഭഗവാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ ചത്താലീസായ കോടിസഹസ്സാനം പഠമോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി.

പുന കണ്ണകുജ്ജനഗരദ്വാരേ മഹാസാലരുക്ഖമൂലേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ തിംസകോടിസഹസ്സാനം ധമ്മചക്ഖും ഉപ്പാദേസി, സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. യദാ പന ഖേമവതീനഗരസ്സാവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം ദേവായതനേ അഭിമതനരദേവോ നരദേവോ നാമ യക്ഖോ ദിസ്സമാനമനുസ്സസരീരോ ഹുത്വാ കന്താരമജ്ഝേ ഏകസ്സ കമലകുവലയുപ്പലസമലങ്കതസലിലസീതലസ്സ പരമമധുരസിസിരവാരിനോ സബ്ബജനസുരഭിരമസ്സ സരസ്സ സമീപേ ഠത്വാ കമലകുവലയകല്ലഹാരാദീഹി സത്തേ ഉപലാപേത്വാ മനുസ്സേ ഖാദതി. തസ്മിം മഗ്ഗേ പച്ഛിന്നേ ജനസമ്പാതരഹിതേ മഹാഅടവിം പവിസിത്വാ തത്ഥ സമ്പത്തേ സത്തേ ഖാദതി. സോ ലോകവിസ്സുതോ മഹാകന്താരമഗ്ഗോ അഹോസി. ഉഭതോകന്താരദ്വാരേ കിര മഹാജനകായോ സന്നിപതിത്വാ കന്താരനിത്ഥരണത്ഥായ അട്ഠാസി. അഥ വിഗതഭവബന്ധോ കകുസന്ധോ സത്ഥാ ഏകദിവസം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോഗതം തം മഹേസക്ഖം നരദേവയക്ഖം തഞ്ച ജനസമൂഹമദ്ദസ. ദിസ്വാ ച പന ഗഗനതലേന ഗന്ത്വാ തസ്സ ജനകായസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ ഭഗവാ അനേകവിഹിതം പാടിഹാരിയം കരോന്തോ തസ്സ നരദേവയക്ഖസ്സ ഭവനേ ഓതരിത്വാ തസ്സ മങ്ഗലപല്ലങ്കേ നിസീദി.

അഥ ഖോ സോ മനുസ്സഭക്ഖോ യക്ഖോ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേന്തം ഇന്ദധനുപരിവുതമിവ ദിവസകരം മുനിദിവസകരം പവനപഥേനാഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ – ‘‘ദസബലോ മമാനുകമ്പായ ഇധാഗച്ഛതീ’’തി പസന്നഹദയോ അത്തനോ പരിവാരയക്ഖേഹി സദ്ധിം അനേകമിഗഗണവന്തം ഹിമവന്തം ഗന്ത്വാ നാനാവണ്ണഗന്ധാനി ജലജഥലജാനി കുസുമാനി പരമമനോരമാനി സുഗന്ധഗന്ധേ സമാഹരിത്വാ അത്തനോ പല്ലങ്കേ നിസിന്നം വിഗതരന്ധം കകുസന്ധം ലോകനായകം മാലാഗന്ധവിലേപനാദീഹി പൂജയിത്വാ ഥുതിസങ്ഗീതാനി പവത്തേന്തോ സിരസി അഞ്ജലിം കത്വാ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. തതോ മനുസ്സാ തം പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പസന്നഹദയാ സമാഗമ്മ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു. അഥ അപ്പടിസന്ധോ കകുസന്ധോ ഭഗവാ അഭിപൂജിതനരദേവയക്ഖം നരദേവയക്ഖം കമ്മഫലസമ്ബന്ധദസ്സനേന സമുത്തേജേത്വാ നിരയകഥായ സന്താസേത്വാ ചതുസച്ചകഥം കഥേസി, തദാ അപരിമിതാനം സത്താനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, അയം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘വേസ്സഭുസ്സ അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

കകുസന്ധോ നാമ നാമേന, അപ്പമേയ്യോ ദുരാസദോ.

൨. ‘‘ഉഗ്ഘാടേത്വാ സബ്ബഭവം, ചരിയായ പാരമിം ഗതോ;

സീഹോവ പഞ്ജരം ഭേത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, കകുസന്ധേ ലോകനായകേ;

ചത്താലീസകോടിസഹസ്സാനം, ധമ്മാഭിസമയോ അഹു.

൪. ‘‘അന്തലിക്ഖമ്ഹി ആകാസേ, യമകം കത്വാ വികുബ്ബനം;

തിംസകോടിസഹസ്സാനം, ബോധേസി ദേവമാനുസേ.

൫. ‘‘നരദേവസ്സ യക്ഖസ്സ, ചതുസച്ചപ്പകാസനേ;

ധമ്മാഭിസമയോ തസ്സ, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയോ’’തി.

തത്ഥ ഉഗ്ഘാടേത്വാതി സമൂഹനിത്വാ. സബ്ബഭവന്തി സബ്ബം നവവിധം ഭവം, ഭവുപ്പത്തിനിമിത്തം കമ്മന്തി അത്ഥോ. ചരിയായ പാരമിം ഗതോതി സബ്ബപാരമീനം പൂരണവസേന പാരം ഗതോ. സീഹോവ പഞ്ജരം ഭേത്വാതി സീഹോ വിയ പഞ്ജരം മുനികുഞ്ജരോ ഭവപഞ്ജരം വിനാസേത്വാതി അത്ഥോ. കകുസന്ധസ്സ വിദ്ധസ്തഭവബന്ധനസ്സ ഏകോവ സാവകസന്നിപാതോ അഹോസി. കണ്ണകുജ്ജനഗരേ ഇസിപതനേ മിഗദായേ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതേഹി ചത്താലീസായ അരഹന്തസഹസ്സേഹി പരിവുതോ മാഘപുണ്ണമായം ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ, ഏകോ ആസി സമാഗമോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൭. ‘‘ചത്താലീസസഹസ്സാനം, തദാ ആസി സമാഗമോ;

ദന്തഭൂമിമനുപ്പത്താനം, ആസവാരിഗണക്ഖയാ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ഖേമോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ പത്തചീവരം മഹാദാനം ദത്വാ അഞ്ജനാദീനി സബ്ബഭേസജ്ജാനി ച അദാസി. അഞ്ഞഞ്ച സമണപരിക്ഖാരം ദത്വാ തസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പസന്നഹദയോ ഹുത്വാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജി. സോ പന സത്ഥാ – ‘‘അനാഗതേ ഇമസ്മിംയേവ കപ്പേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘അഹം തേന സമയേന, ഖേമോ നാമാസി ഖത്തിയോ;

തഥാഗതേ ജിനപുത്തേ, ദാനം ദത്വാ അനപ്പകം.

൯. ‘‘പത്തഞ്ച ചീവരം ദത്വാ, അഞ്ജനം മധുലട്ഠികം;

ഇമേതം പത്ഥിതം സബ്ബം, പടിയാദേമി വരം വരം.

൧൦. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, കകുസന്ധോ വിനായകോ;

ഇമമ്ഹി ഭദ്ദകേ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൧. ‘‘അഹു കപിലവ്ഹയാ രമ്മാ…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൩. ‘‘നഗരം ഖേമവതീ നാമ, ഖേമോ നാമാസഹം തദാ;

സബ്ബഞ്ഞുതം ഗവേസന്തോ, പബ്ബജിം തസ്സ സന്തികേ’’തി.

തത്ഥ അഞ്ജനം പാകടമേവ. മധുലട്ഠികന്തി യട്ഠിമധുകം. ഇമേതന്തി ഇമം ഏതം. പത്ഥിതന്തി ഇച്ഛിതം. പടിയാദേമീതി ദജ്ജാമി, അദാസിന്തി അത്ഥോ. വരം വരന്തി സേട്ഠം സേട്ഠന്തി അത്ഥോ. ‘‘യദേതം പത്ഥിത’’ന്തിപി പാഠോ, തസ്സ യം ഇച്ഛതി, ഏതം സബ്ബം അദാസിന്തി അത്ഥോ. അയം സുന്ദരതരോ.

തസ്സ പന അദന്ധസ്സ കകുസന്ധസ്സ ഭഗവതോ ഖേമം നാമ നഗരം അഹോസി. അഗ്ഗിദത്തോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പിതാ, വിസാഖാ നാമ ബ്രാഹ്മണീ മാതാ, വിധുരോ ച സഞ്ജീവോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ബുദ്ധിജോ നാമുപട്ഠാകോ, സാമാ ച ചമ്പാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, മഹാസിരീസരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം ചത്താലീസഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, സമന്താ ദസയോജനാനി സരീരപ്പഭാ നിച്ഛരതി, ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, ഭരിയാ പനസ്സ രോചിനീ നാമ ബ്രാഹ്മണീ, ഉത്തരോ നാമ പുത്തോ, ആജഞ്ഞരഥേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൪. ‘‘ബ്രാഹ്മണോ അഗ്ഗിദത്തോ ച, ആസി ബുദ്ധസ്സ സോ പിതാ;

വിസാഖാ നാമ ജനികാ, കകുസന്ധസ്സ സത്ഥുനോ.

൧൫. ‘‘വസതേ തത്ഥ ഖേമേ പുരേ, സമ്ബുദ്ധസ്സ മഹാകുലം;

നരാനം പവരം സേട്ഠം, ജാതിമന്തം മഹായസം.

൨൦. ‘‘വിധുരോ ച സഞ്ജീവോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

ബുദ്ധിജോ നാമുപട്ഠാകോ, കകുസന്ധസ്സ സത്ഥുനോ.

൨൧. ‘‘സാമാ ച ചമ്പാനാമാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, സിരീസോതി പവുച്ചതി.

൨൩. ‘‘ചത്താലീസരതനാനി, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

കനകപ്പഭാ നിച്ഛരതി, സമന്താ ദസയോജനം.

൨൪. ‘‘ചത്താലീസവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു തസ്സ മഹേസിനോ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൫. ‘‘ധമ്മാപണം പസാരേത്വാ, നരനാരീനം സദേവകേ;

നദിത്വാ സീഹനാദംവ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൬. ‘‘അട്ഠങ്ഗവചനസമ്പന്നോ, അച്ഛിദ്ദാനി നിരന്തരം;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ വസതേ തത്ഥ ഖേമേ പുരേതി അയം ഗാഥാ കകുസന്ധസ്സ ജാതനഗരസന്ദസ്സനത്ഥം വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. മഹാകുലന്തി ഉദിതോദിതം ഭഗവതോ പിതുകുലം. നരാനം പവരം സേട്ഠന്തി ജാതിവസേന സബ്ബമനുസ്സാനം പവരം സേട്ഠന്തി അത്ഥോ. ജാതിമന്തന്തി അഭിജാതിവന്തം, ഉത്തമാഭിജാതം. മഹായസന്തി മഹാപരിവാരം, കിം തം ബുദ്ധസ്സ മഹാകുലം? തത്ഥ മഹാകുലം ഖേമേ പുരേ വസതേതിപദേന സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ.

സമന്താ ദസയോജനന്തി സമന്തതോ ദസ യോജനാനി ഫരിത്വാ നിച്ചകാലം സരീരതോ നിക്ഖമിത്വാ സുവണ്ണവണ്ണാ പഭാ നിച്ഛരതീതി അത്ഥോ. ധമ്മാപണന്തി ധമ്മസങ്ഖാതം ആപണം. പസാരേത്വാതി ഭണ്ഡവിക്കിണനത്ഥം നാനാഭണ്ഡസമിദ്ധമാപണം വിയ ധമ്മാപണം പസാരേത്വാതി അത്ഥോ. നരനാരീനന്തി വേനേയ്യനരനാരീനം ഝാനസമാപത്തിമഗ്ഗഫലരതനവിസേസാധിഗമത്ഥായ. സീഹനാദം വാതി സീഹനാദം വിയ, അഭയനാദം നദിത്വാ. അട്ഠങ്ഗവചനസമ്പന്നോതി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസരോ സത്ഥാ. അച്ഛിദ്ദാനീതി ഛിദ്ദാദിഭാവരഹിതാനി സീലാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി. അഥ വാ അച്ഛിദ്ദാനി അവിവരാനി സാവകയുഗളാദീനി. നിരന്തരന്തി സതതം സബ്ബകാലം. സബ്ബം തമന്തരഹിതന്തി സത്ഥാ ച സാവകയുഗളാദീനി ച തം സബ്ബം മുനിഭാവമുപഗന്ത്വാ അദസ്സനഭാവമുപഗതന്തി അത്ഥോ.

‘‘അപേതബന്ധോ കകുസന്ധബുദ്ധോ, അദന്ധപഞ്ഞോ ഗതസബ്ബരന്ധോ;

തിലോകസന്ധോ കിര സച്ചസന്ധോ, ഖേമേ പനേ വാസമകപ്പയിത്ഥ’’.

സേസഗാഥാസു സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

കകുസന്ധബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ബാവീസതിമോ ബുദ്ധവംസോ.