൨൩. വേസ്സഭൂബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

സിഖിസ്സ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അപരഭാഗേ അന്തരഹിതേ തസ്സ സാസനേ സത്തതിവസ്സസഹസ്സായുകാ മനുസ്സാ അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ ദസവസ്സായുകാ അഹേസും. പുന വഡ്ഢിത്വാ അപരിമിതായുകാ ഹുത്വാ അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ സട്ഠിവസ്സസഹസ്സായുകാ അഹേസും. തദാ വിജിതമനോഭൂ സബ്ബലോകാഭിഭൂ സയമ്ഭൂ വേസ്സഭൂ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. സോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ അനോമനഗരേ സുപ്പതീതസ്സ സുപ്പതീതസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സീലവതിയാ യസവതിയാ നാമ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന അനുപമുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. ജായമാനോവ ജനം തോസേന്തോ വസഭനാദം നദി. തസ്മാ വസഭനാദഹേതുത്താ തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘വേസ്സഭൂ’’തി നാമമകംസു. സോ ഛബ്ബസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. രുചി-സുരുചി-രതിവഡ്ഢനനാമകാ തയോ പാസാദാ തസ്സ അഹേസും. സുചിത്താദേവിപ്പമുഖാനി തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സുചിത്തായ നാമ ദേവിയാ സുപ്പബുദ്ധേ നാമ കുമാരേ ഉപ്പന്നേ സുവണ്ണസിവികായ ഉയ്യാനദസ്സനത്ഥായ ഗന്ത്വാ ദേവദത്താനി കാസായാനി ഗഹേത്വാ പബ്ബജി. തം സത്തത്തിംസസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. അഥ സോ തേഹി പരിവുതോ ഛ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സുചിത്തനിഗമേ സന്ദിസ്സമാനസരീരായ സിരിവഡ്ഢനായ നാമ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ നരിന്ദനാഗരാജേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ സാലബോധിം പദക്ഖിണതോ ഉപാഗമി. തസ്സാപി സാലസ്സ തദേവ പാടലിയാ പമാണമേവ പമാണം അഹോസി. തഥേവ പുപ്ഫഫലസിരിവിഭവോ വേദിതബ്ബോ. സോ സാലമൂലമുപഗന്ത്വാ ചത്താലീസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ വിഗതനീവരണം സബ്ബകാമമദാവരണം അനാവരണഞാണം പടിലഭിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം തത്ഥേവ വീതിനാമേത്വാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികസ്സ സോണകുമാരസ്സ ഉത്തരകുമാരസ്സ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ദേവപഥേന ഗന്ത്വാ അനോമനഗരസമീപേ അരുണുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനപാലേന കുമാരേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം സപരിവാരാനം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ അസീതിയാ കോടിസഹസ്സാനം പഠമോ അഭിസമയോ അഹോസി.

പുന ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ ധമ്മം ദേസേന്തോ സത്തതിയാ കോടിസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. അനോമനഗരേയേവ ദിട്ഠിജാലം ഭിന്ദന്തോ തിത്ഥിയമാനദ്ധജം പാതേന്തോ മാനമദം വിദ്ധംസേന്തോ ധമ്മദ്ധജം സമുസ്സയന്തോ നവുതിയോജനവിത്ഥതായ മനുസ്സപരിസായ പരിമാണരഹിതായ ദേവപരിസായ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ദേവമനുസ്സേ പസാദേത്വാ സട്ഠികോടിയോ ധമ്മാമതേന തപ്പേസി, സോ തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹി, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ;

വേസ്സഭൂ നാമ നാമേന, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി നായകോ.

൨. ‘‘ആദിത്തം വത രാഗഗ്ഗി, തണ്ഹാനം വിജിതം തദാ;

നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, വേസ്സഭൂലോകനായകേ;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹു.

൪. ‘‘പക്കന്തേ ചാരികം രട്ഠേ, ലോകജേട്ഠേ നരാസഭേ;

സത്തതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു.

൫. ‘‘മഹാദിട്ഠിം വിനോദേന്തോ, പാടിഹേരം കരോതി സോ;

സമാഗതാ നരമരൂ, ദസസഹസ്സീ സദേവകേ.

൬. ‘‘മഹാഅച്ഛരിയം ദിസ്വാ, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം;

ദേവാ ചേവ മനുസ്സാ ച, ബുജ്ഝരേ സട്ഠികോടിയോ’’തി.

തത്ഥ ആദിത്തന്തി സകലമിദം ലോകത്തയം സമ്പദിത്തം. രാഗഗ്ഗീതി രാഗേന. തണ്ഹാനം വിജിതന്തി തണ്ഹാനം വിജിതം രട്ഠം വസവത്തിട്ഠാനന്തി ഏവം ഞത്വാതി അത്ഥോ. നാഗോവ ബന്ധനം ഛേത്വാതി ഹത്ഥീ വിയ പൂതിലതാബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ സമ്ബോധിം പത്തോ അധിഗതോ. ദസസഹസ്സീതി ദസസഹസ്സിയം. സദേവകേതി സദേവകേ ലോകേ. ബുജ്ഝരേതി ബുജ്ഝിംസു.

സോണുത്തരാനം പന ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം സമാഗമേ പബ്ബജിതാനം അസീതിയാ അരഹന്തസഹസ്സാനം മജ്ഝേ മാഘപുണ്ണമായം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യദാ പന വേസ്സഭുനാ സബ്ബലോകാഭിഭുനാ സഹ പബ്ബജിതാ സത്തത്തിംസസഹസ്സസങ്ഖാ ഭിക്ഖൂ ഗണതോ ഓഹീനസമയേ പക്കന്താ, തേ വേസ്സഭുസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മചക്കപ്പവത്തിം സുത്വാ സോരേയ്യം നാമ നഗരം ആഗന്ത്വാ ഭഗവന്തം അദ്ദസംസു. തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേത്വാ സബ്ബേവ തേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതായ പരിസായ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി.

യദാ പന നാരിവാഹനനഗരേ ഉപസന്തോ നാമ രാജപുത്തോ രജ്ജം കാരേസി, തസ്സാനുകമ്പായ ഭഗവാ തത്ഥ അഗമാസി, സോപി ഭഗവതോ ആഗമനം സുത്വാ സപരിവാരോ ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ നിമന്തേത്വാ മഹാദാനം ദത്വാ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നഹദയോ പബ്ബജി. തം സട്ഠിസഹസ്സസങ്ഖാ പുരിസാ അനുപബ്ബജിംസു. തേ തേന സദ്ധിം അരഹത്തം പാപുണിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ വേസ്സഭൂ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, വേസ്സഭുസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

സത്തതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൯. ‘‘സട്ഠിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

ജരാദിഭയതീതാനം, ഓരസാനം മഹേസിനോ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സരഭവതീനഗരേ പരമപിയദസ്സനോ സുദസ്സനോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ വേസ്സഭുമ്ഹി ലോകനായകേ സരഭനഗരമുപഗതേ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നഹദയോ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം ജലജാമലാവികലകമലമകുലസദിസമഞ്ജലിം സിരസി കത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ സചീവരം മഹാദാനം ദത്വാ തത്ഥേവ ഭഗവതോ നിവാസത്ഥായ ഗന്ധകുടിം കത്വാ തം പരിക്ഖിപിത്വാ വിഹാരസഹസ്സം കാരേത്വാ സബ്ബഞ്ച വിഭവജാതം ഭഗവതോ സാസനേ പരിച്ചജിത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ ആചാരഗുണസമ്പന്നോ തേരസധുതഗുണേസു നിരതോ ബോധിസമ്ഭാരപരിയേസനായ രതോ ബുദ്ധസാസനാഭിരതോ വിഹാസി. സോപി തം ഭഗവാ ബ്യാകാസി – ‘‘അനാഗതേ ഇതോ ഏകത്തിംസകപ്പേ അയം ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സുദസ്സനോ നാമ ഖത്തിയോ;

നിമന്തേത്വാ മഹാവീരം, ദാനം ദത്വാ മഹാരഹം;

അന്നപാനേന വത്ഥേന, സസങ്ഘം ജിനപൂജയിം.

൧൧. ‘‘തസ്സ ബുദ്ധസ്സ അസമസ്സ, ചക്കം വത്തിതമുത്തമം;

സുത്വാന പണിതം ധമ്മം, പബ്ബജ്ജമഭിരോചയിം.

൧൨. ‘‘മഹാദാനം പവത്തേത്വാ, രത്തിന്ദിവമതന്ദിതോ;

പബ്ബജ്ജം ഗുണസമ്പന്നം, പബ്ബജിം ജിനസന്തികേ.

൧൩. ‘‘ആചാരഗുണസമ്പന്നോ, വത്തസീലസമാഹിതോ;

സബ്ബഞ്ഞുതം ഗവേസന്തോ, രമാമി ജിനസാസനേ.

൧൪. ‘‘സദ്ധാപീതിം ഉപഗന്ത്വാ, ബുദ്ധം വന്ദാമി സത്ഥരം;

പീതി ഉപ്പജ്ജതി മയ്ഹം, ബോധിയായേവ കാരണാ.

൧൫. ‘‘അനിവത്തമാനസം ഞത്വാ, സമ്ബുദ്ധോ ഏതദബ്രവി;

ഏകത്തിംസേ ഇതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൬. ‘‘അഹു കപിലവ്ഹയാ രമ്മാ…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖം ഇമം.

൧൭. ‘‘തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ ചക്കം വത്തിതന്തി ധമ്മചക്കം പവത്തിതം. പണീതം ധമ്മന്തി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. പബ്ബജ്ജം ഗുണസമ്പന്നന്തി ഞത്വാ പബ്ബജിന്തി അത്ഥോ. വത്തസീലസമാഹിതോതി വത്തേസു ച സീലേസു ച സമാഹിതോ. തേസം തേസം പൂരണേ സമാഹിതോതി അത്ഥോ. രമാമീതി അഭിരമിം. സദ്ധാപീതിന്തി സദ്ധഞ്ച പീതിഞ്ച ഉപഗന്ത്വാ. വന്ദാമീതി അഭിവന്ദിം, അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം ദട്ഠബ്ബം. സത്ഥരന്തി സത്ഥാരം. അനിവത്തമാനസന്തി അനോസക്കിയമാനമാനസം.

തസ്സ പന ഭഗവതോ അനോമം നാമ നഗരം അഹോസി. സുപ്പതീതോ നാമസ്സ പിതാ ഖത്തിയോ, യസവതീ നാമ മാതാ, സോണോ ച ഉത്തരോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ഉപസന്തോ നാമുപട്ഠാകോ, രാമാ ച സമാലാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, സാലരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം സട്ഠിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി. സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, സുചിത്താ നാമസ്സ ഭരിയാ, സുപ്പബുദ്ധോ നാമസ്സ പുത്തോ, സുവണ്ണസിവികായ നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘അനോമം നാമ നഗരം, സുപ്പതീതോ നാമ ഖത്തിയോ;

മാതാ യസവതീ നാമ, വേസ്സഭുസ്സ മഹേസിനോ.

൨൩. ‘‘സോണോ ച ഉത്തരോ ചേവ, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

ഉപസന്തോ നാമുപട്ഠാകോ, വേസ്സഭുസ്സ മഹേസിനോ.

൨൪. ‘‘രാമാ ചേവ സമാലാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, മഹാസാലോതി വുച്ചതി.

൨൫. ‘‘സോത്ഥികോ ചേവ രമ്മോ ച, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠകാ;

ഗോതമീ സിരിമാ ചേവ, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠികാ.

൨൬. ‘‘സട്ഠിരതനമുബ്ബേധോ, ഹേമയൂപസമൂപമോ;

കായാ നിച്ഛരതീ രസ്മി, രത്തിംവ പബ്ബതേ സിഖീ.

൨൭. ‘‘സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു തസ്സ മഹേസിനോ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി, ജനതം ബഹും.

൨൮. ‘‘ധമ്മം വിത്ഥാരികം കത്വാ, വിഭജിത്വാ മഹാജനം;

ധമ്മനാവം ഠപേത്വാന, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൯. ‘‘ദസ്സനേയ്യം സബ്ബജനം, വിഹാരം ഇരിയാപഥം;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ ഹേമയൂപസമൂപമോതി സുവണ്ണത്ഥമ്ഭസദിസോതി അത്ഥോ. നിച്ഛരതീതി ഇതോ ചിതോ ച സന്ധാവതി. രസ്മീതി പഭാരസ്മി. രത്തിംവ പബ്ബതേ സിഖീതി രത്തിയം പബ്ബതമത്ഥകേ അഗ്ഗി വിയ. രംസിവിജ്ജോതാ തസ്സ കായേതി അത്ഥോ. വിഭജിത്വാതി വിഭാഗം കത്വാ, ഉഗ്ഘടിതാദിവസേന സോതാപന്നാദിവസേന ചാതി അത്ഥോ. ധമ്മനാവന്തി അട്ഠങ്ഗമഗ്ഗസങ്ഖാതം ധമ്മനാവം, ചതുരോഘനിത്ഥരണത്ഥായ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ദസ്സനേയ്യന്തി ദസ്സനീയോ. സബ്ബജനന്തി സബ്ബോ ജനോ, സസാവകസങ്ഘോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി അത്ഥോ. വിഹാരന്തി വിഹാരോ, സബ്ബത്ഥ പച്ചത്തേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം.

വേസ്സഭൂ കിര ഭഗവാ ഉസഭവതീനഗരേ ഖേമേ മിഗദായേ പരിനിബ്ബായി. ധാതുയോ പനസ്സ വിപ്പകിരിംസു.

‘‘ഉസഭവതിപുരേ പുരുത്തമേ, ജിനവസഭോ ഭഗവാ ഹി വേസ്സഭൂ;

ഉപവനവിഹരേ മനോരമേ, നിരുപധിസേസമുപാഗതോ കിരാ’’തി.

സേസം സബ്ബത്ഥ ഗാഥാസു പാകടമേവാതി.

വേസ്സഭൂബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ഏകവീസതിമോ ബുദ്ധവംസോ.