൨൨. സിഖീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

വിപസ്സിസ്സ അപരഭാഗേ അന്തരഹിതേ ച തസ്മിം കപ്പേ തതോ പരം ഏകൂനസട്ഠിയാ കപ്പേസു ബുദ്ധാ ലോകേ ന ഉപ്പജ്ജിംസു. അപഗതബുദ്ധാലോകോ അഹോസി. കിലേസദേവപുത്തമാരാനം ഏകരജ്ജം അപഗതകണ്ടകം അഹോസി. ഇതോ പന ഏകത്തിംസകപ്പേ സിനിദ്ധസുക്ഖസാരദാരുപചിതോ പഹൂതസപ്പിസിത്തോ നിധൂമോ സിഖീ വിയ സിഖീ ച വേസ്സഭൂ ചാതി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിംസു. തത്ഥ സിഖീ പന ഭഗവാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ കുസലകരണവതീ അരുണവതീനഗരേ പരമഗുണവതോ അരുണവതോ നാമ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ രത്തകനകപടിബിമ്ബരുചിരപ്പഭായ പഭാവതിയാ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസ മാസേ വീതിനാമേത്വാ നിസഭുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. നേമിത്തികാ പനസ്സ നാമം കരോന്താ ഉണ്ഹീസസ്സ സിഖാ വിയ ഉഗ്ഗതത്താ ‘‘സിഖീ’’തി നാമമകംസു. സോ സത്തവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. സുചന്ദകസിരീഗിരിയസനാരിവസഭ നാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. സബ്ബകാമാദേവിപ്പമുഖാനി ചതുവീസതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സബ്ബകാമാദേവിയാ ഗുണഗണാതുലേ അതുലേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ ഹത്ഥിയാനേന ഹത്ഥിക്ഖന്ധവരഗതോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം സത്തതിപുരിസസതസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ അട്ഠമാസം പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ ഗണസങ്ഗണികം പഹായ സുദസ്സനനിഗമേ പിയദസ്സീസേട്ഠിനോ ധീതുയാ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തരുണഖദിരവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ അനോമദസ്സിനാ നാമ താപസേന ദിന്നാ അട്ഠ കുസതിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ പുണ്ഡരീകബോധിം ഉപസങ്കമി. തസ്സാ കിര പുണ്ഡരീകബോധിയാപി പാടലിയാ പമാണമേവ പമാണം അഹോസി. തംദിവസമേവ സോ പണ്ണാസരതനക്ഖന്ധോ ഹുത്വാ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, സാഖാപിസ്സ പണ്ണാസരതനമത്താവ. സോ ദിബ്ബേഹി ഗന്ധേഹി പുപ്ഫേഹി സഞ്ഛന്നോ അഹോസി. ന കേവലം പുപ്ഫേഹേവ, ഫലേഹിപി സഞ്ഛന്നോ അഹോസി. തസ്സ ഏകപസ്സതോ തരുണാനി ഫലാനി ഏകതോ മജ്ഝിമാനി ഏകതോ നാതിപക്കാനി ഏകതോ പക്ഖിത്തദിബ്ബോജാനി വിയ സുരസാനി വണ്ണഗന്ധരസസമ്പന്നാനി തതോ തതോ ഓലമ്ബന്തി. യഥാ ച സോ, ഏവം ദസസഹസ്സിചക്കവാളേസു പുപ്ഫൂപഗാ രുക്ഖാ പുപ്ഫേഹി ഫലൂപഗാ രുക്ഖാ ഫലേഹി പടിമണ്ഡിതാ അഹേസും.

സോ തത്ഥ ചതുവീസതിഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠായ നിസീദി. ഏവം നിസീദിത്വാ ഛത്തിംസ യോജനവിത്ഥതം സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ സമ്ബോധിം പാപുണിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ബോധിസമീപേയേവ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതാനം സത്തതിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ സുരപഥേന ഗന്ത്വാ വിവിധാവരണവതിയാ അരുണവതിയാ രാജധാനിയാ സമീപേ മിഗാജിനുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ തേഹി മുനിഗണേഹി പരിവുതോ തേസം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം പഠമോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘വിപസ്സിസ്സ അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

സിഖിവ്ഹയോ ആസി ജിനോ, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

൨. ‘‘മാരസേനം പമദ്ദിത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം;

ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, അനുകമ്പായ പാണിനം.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, സിഖിമ്ഹി ജിനപുങ്ഗവേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

പുനപി അരുണവതിയാ രാജധാനിയാ സമീപേയേവ അഭിഭൂരാജപുത്തസ്സ ച സമ്ഭവരാജപുത്തസ്സ ചാതി ദ്വിന്നം സപരിവാരാനം ധമ്മം ദേസേത്വാ നവുതികോടിസഹസ്സാനി ധമ്മാമതം പായേസി. സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘അപരമ്പി ധമ്മം ദേസേന്തേ, ഗണസേട്ഠേ നരുത്തമേ;

നവുത്തികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന സൂരിയവതീനഗരദ്വാരേ ചമ്പകരുക്ഖമൂലേ തിത്ഥിയമദമാനഭഞ്ജനത്ഥം സബ്ബജനബന്ധനമോക്ഖത്ഥഞ്ച യമകപാടിഹാരിയം കരോന്തോ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ അസീതികോടിസഹസ്സാനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘യമകപാടിഹാരിയഞ്ച, ദസ്സയന്തേ സദേവകേ;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

അഭിഭുനാ ച സമ്ഭവേന ച രാജപുത്തേന സദ്ധിം പബ്ബജിതാനം അരഹന്താനം സതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി, അരുണവതീനഗരേ ഞാതിസമാഗമേ പബ്ബജിതാനം അസീതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. ധനഞ്ജയനഗരേ ധനപാലകനാഗവിനയനസമയേ പബ്ബജിതാനം സത്തതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം മജ്ഝേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, സിഖിസ്സാപി മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൭. ‘‘ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൮. ‘‘സത്തതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

അനുപലിത്തോ പദുമംവ, തോയമ്ഹി സമ്പവഡ്ഢിത’’ന്തി.

തത്ഥ അനുപലിത്തോ പദുമംവാതി തോയേ ജാതം തോയേവ വഡ്ഢിതം പദുമം വിയ തോയേന അനുപലിത്തം, സോപി ഭിക്ഖുസന്നിപാതോ ലോകേ ജാതോപി ലോകധമ്മേഹി അനുപലിത്തോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ കത്ഥചി അസംസട്ഠോ പരിഭുത്തനഗരേ അരിന്ദമോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ സിഖിമ്ഹി സത്ഥരി പരിഭുത്തനഗരമനുപ്പത്തേ സപരിവാരോ രാജാ ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പസാദവഡ്ഢിതഹദയനയനസോതോ ദസബലസ്സ അമലചരണകമലയുഗളേസു സപരിവാരോ സിരസാ അഭിവന്ദിത്വാ ദസബലം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം ഇസ്സരിയകുലവിഭവസദ്ധാനുരൂപം മഹാദാനം ദത്വാ ദുസ്സഭണ്ഡാഗാരദ്വാരാനി വിവരാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹഗ്ഘാനി വത്ഥാനി അദാസി. അത്തനോ ച ബലരൂപലക്ഖണജവസമ്പന്നഹേമജാലമാലാസമലങ്കതം നവകനകരുചിരദണ്ഡകോസചാമരയുഗവിരാജിതം വിപുലമുദുകണ്ണം ചന്ദരാജിവിരാജിതവദനസോഭം ഏരാവണവാരണമിവ അരിവാരണം വരവാരണം ദത്വാ വാരണപ്പമാണമേവ കത്വാ കപ്പിയഭണ്ഡഞ്ച അദാസി. സോപി നം സത്ഥാ – ‘‘ഇതോ ഏകത്തിംസകപ്പേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, അരിന്ദമോ നാമ ഖത്തിയോ;

സമ്ബുദ്ധപ്പമുഖം സങ്ഘം, അന്നപാനേന തപ്പയിം.

൧൦. ‘‘ബഹും ദുസ്സവരം ദത്വാ, ദുസ്സകോടിം അനപ്പകം;

അലങ്കതം ഹത്ഥിയാനം, സമ്ബുദ്ധസ്സ അദാസഹം.

൧൧. ‘‘ഹത്ഥിയാനം നിമ്മിനിത്വാ, കപ്പിയം ഉപനാമയിം;

പൂരയിം മാനസം മയ്ഹം, നിച്ചം ദള്ഹമുപട്ഠിതം.

൧൨. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, സിഖീ ലോകഗ്ഗനായകോ;

ഏകത്തിംസേ ഇതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൩. ‘‘അഹു കപിലവ്ഹയാ രമ്മാ…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൪. ‘‘തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ നിമ്മിനിത്വാതി തസ്സ ഹത്ഥിനോ പമാണേന തുലയിത്വാ. കപ്പിയന്തി കപ്പിയഭണ്ഡം, ഭിക്ഖൂനം യം ഭണ്ഡം കപ്പതി ഗഹേതും, തം കപ്പിയഭണ്ഡം നാമ. പൂരയിം മാനസം മയ്ഹന്തി മമ ചിത്തം ദാനപീതിയാ പൂരയിം, മയ്ഹം ഹാസുപ്പാദനസമത്ഥം അകാസിന്തി അത്ഥോ. നിച്ചം ദള്ഹമുപട്ഠിതന്തി നിച്ചകാലം ദാനം ദസ്സാമീ’’തി ദാനവസേന ദള്ഹം ഉപട്ഠിതം ചിത്തന്തി അത്ഥോ.

തസ്സ പന ഭഗവതോ നഗരം അരുണവതീ നാമ അഹോസി. അരുണവാ നാമ രാജാ പിതാ, പഭാവതീ നാമ മാതാ, അഭിഭൂ ച സമ്ഭവോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, ഖേമങ്കരോ നാമുപട്ഠാകോ, സഖിലാ ച മദുമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, പുണ്ഡരീകരുക്ഖോ ബോധി, സരീരഞ്ചസ്സ സത്തതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി. സരീരപ്പഭാ നിച്ചകാലം യോജനത്തയം ഫരിത്വാ അട്ഠാസി. സത്തതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, സബ്ബകാമാ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, അതുലോ നാമസ്സ പുത്തോ, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൫. ‘‘നഗരം അരുണവതീ നാമ, അരുണോ നാമ ഖത്തിയോ;

പഭാവതീ നാമ ജനികാ, സിഖിസ്സാപി മഹേസിനോ.

൨൦. ‘‘അഭിഭൂ സമ്ഭവോ ചേവ, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

ഖേമങ്കരോ നാമുപട്ഠാകോ, സിഖിസ്സാപി മഹേസിനോ.

൨൧. ‘‘സഖിലാ ച പദുമാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, പുണ്ഡരീകോതി വുച്ചതി.

൨൨. ‘‘സിരിവഡ്ഢോ ച നന്ദോ ച, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠകാ;

ചിത്താ ചേവ സുഗുത്താ ച, അഹേസും അഗ്ഗുപട്ഠികാ.

൨൩. ‘‘ഉച്ചത്തനേന സോ ബുദ്ധോ, സത്തതിഹത്ഥമുഗ്ഗതോ;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണോ.

൨൪. ‘‘തസ്സാപി ബ്യാമപ്പഭാ കായാ, ദിവാരത്തിം നിരന്തരം;

ദിസോദിസം നിച്ഛരന്തി, തീണി യോജനസോ പഭാ.

൨൫. ‘‘സത്തതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു തസ്സ മഹേസിനോ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൬. ‘‘ധമ്മമേഘം പവസ്സേത്വാ, തേമയിത്വാ സദേവകേ;

ഖേമന്തം പാപയിത്വാന, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൭. ‘‘അനുബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണം;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ പുണ്ഡരീകോതി സേതമ്ബരുക്ഖോ. തീണി യോജനസോ പഭാതി തീണി യോജനാനി പഭാ നിച്ഛരന്തീതി അത്ഥോ. ധമ്മമേഘന്തി ധമ്മവസ്സം, ധമ്മവസ്സനകോ ബുദ്ധമേഘോ. തേമയിത്വാതി ധമ്മകഥാസലിലേന തേമേത്വാ, സിഞ്ചിത്വാതി അത്ഥോ. സദേവകേതി സദേവകേ സത്തേ. ഖേമന്തന്തി ഖേമന്തം നിബ്ബാനം. അനുബ്യഞ്ജനസമ്പന്നന്തി തമ്ബനഖതുങ്ഗനാസവട്ടങ്ഗുലിതാദീഹി അസീതിയാ അനുബ്യഞ്ജനേഹി സമ്പന്നം, ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം ഭഗവതോ സരീരന്തി അത്ഥോ. സിഖീ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സീലവതീനഗരേ അസ്സാരാമേ പരിനിബ്ബായി.

‘‘സിഖീവ ലോകേ തപസാ ജലിത്വാ, സിഖീവ മേഘാഗമനേ നദിത്വാ;

സിഖീ മഹേസിന്ധനവിപ്പഹീനോ, സിഖീവ സന്തിം സുഗതോ ഗതോ സോ’’.

സിഖിസ്സ കിര ഭഗവതോ ധാതുയോ ഏകഗ്ഘനാവ ഹുത്വാ അട്ഠംസു ന വിപ്പകിരിംസു. സകലജമ്ബുദീപവാസിനോ പന മനുസ്സാ തിയോജനുബ്ബേധം സത്തരതനമയം ഹിമഗിരിസദിസസോഭം ഥൂപമകംസു. സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു പാകടമേവാതി.

സിഖീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ വീസതിമോ ബുദ്ധവംസോ.