൨൧. വിപസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

ഫുസ്സസ്സ ബുദ്ധസ്സ അപരഭാഗേ സാന്തരകപ്പേ തസ്മിഞ്ച കപ്പേ വീതിവത്തേ ഇതോ ഏകനവുതികപ്പേ വിജിതസബ്ബകപ്പോ പരഹിതനിരതസങ്കപ്പോ സബ്ബത്ഥ വിപസ്സീ വിപസ്സീ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. സോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ അനേകരതനമണിവിസരസമുജ്ജോതിതഭവനേ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ബന്ധുമതീനഗരേ അനേകബന്ധുമതോ ബന്ധുമതോ രഞ്ഞോ ബന്ധുമതിയാ നാമ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന ഖേമേ മിഗദായേ മാതുദരതോ അസിതനീരദരാജിതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ നിക്ഖമി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പനസ്സ ലക്ഖണപാഠകാ ഞാതകാ ച ദിവാ ച രത്തിഞ്ച അന്തരന്തരാ നിമ്മിസസഞ്ജനിതന്ധകാരവിരഹേന വിസുദ്ധം പസ്സന്തി, വിവടേഹി വാ അക്ഖീഹി പസ്സതീതി ‘‘വിപസ്സീ’’തി നാമമകംസു. ‘‘വിചേയ്യ വിചേയ്യ പസ്സതീതി വിപസ്സീ’’തി വദന്തി. സോ അട്ഠവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. നന്ദ-സുനന്ദ-സിരിമാനാമകാ തയോ ചസ്സ പാസാദാ അഹേസും.

സുദസ്സനാദേവിപ്പമുഖാനം ഇത്ഥീനം സതസഹസ്സം വീസതി ച സഹസ്സാനി അഹേസും. ‘‘സുതനൂ’’തിപി സുദസ്സനാ വുച്ചതി. സോ അട്ഠവസ്സസഹസ്സാനം അച്ചയേന ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സുതനുദേവിയാ സമവട്ടക്ഖന്ധേ നാമ തനയേ ജാതേ ആജഞ്ഞരഥേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം പുരിസാനം ചതുരാസീതിസതസഹസ്സാനി അനുപബ്ബജിംസു. സോ തേഹി പരിവുതോ മഹാപുരിസോ അട്ഠമാസം പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സുദസ്സനസേട്ഠിധീതായ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ കുസുമസമലങ്കതേ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സുജാതേന നാമ യവപാലകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ പാടലിബോധിം സമലങ്കതം ദിസ്വാ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേന തം ഉപാഗമി.

തസ്സാ പന പാടലിയാ സമവട്ടക്ഖന്ധോ തം ദിവസം പണ്ണാസരതനോ ഹുത്വാ അബ്ഭുഗ്ഗതോ സാഖാ പണ്ണാസരതനാ ഉബ്ബേധേന രതനസതം അഹോസി. തംദിവസമേവ സാ പാടലീ കണ്ണികാബദ്ധേഹി വിയ പുപ്ഫേഹി പരമസുരഭിഗന്ധേഹി മൂലതോ പട്ഠായ സബ്ബസഞ്ഛന്നാ അഹോസി. ദിബ്ബഗന്ധോ വായതി, ന കേവലം തദാ അയമേവ പുപ്ഫിതോ, ദസസഹസ്സി ചക്കവാളേസു സബ്ബേ പാടലിയോ പുപ്ഫിതാവ. ന കേവലം പാടലിയോവ, ദസസഹസ്സിചക്കവാളേസു സബ്ബരുക്ഖഗുമ്ബലതായോപി പുപ്ഫിംസു. മഹാസമുദ്ദോപി പഞ്ചവണ്ണേഹി പദുമേഹി കുവലയുപ്പലകുമുദേഹി സഞ്ഛന്നോ സീതലമധുരസലിലോ അഹോസി. സബ്ബമ്പി ച ദസസഹസ്സി ചക്കവാളബ്ഭന്തരം ധജമാലാകുലം അഹോസി. തത്ഥ തത്ഥ പടിമാലാഗുലവിപ്പകിണ്ണം നാനാസുരഭികുസുമസജ്ജിതധരണീതലം ധൂപചുണ്ണന്ധകാരം അഹോസി. തം ഉപഗന്ത്വാ തേപണ്ണാസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതം വീരിയം അധിട്ഠായ – ‘‘യാവ ബുദ്ധോ ന ഹോമി, താവ ഇതോ ന ഉട്ഠഹാമീ’’തി പടിഞ്ഞം കത്വാ നിസീദി. ഏവം നിസീദിത്വാ സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ മഗ്ഗാനുക്കമേന ചത്താരി മഗ്ഗഞാണാനി മഗ്ഗാനന്തരം ചത്താരി ഫലഞാണാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണം ചതുവേസാരജ്ജഞാണാനി ഛ അസാധാരണഞാണാനി ച സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ ഹത്ഥഗതേ കത്വാ പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോവ –

‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ. (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪);

‘‘അയോഘനഹതസ്സേവ, ജലതോ ജാതവേദസോ;

അനുപുബ്ബൂപസന്തസ്സ, യഥാ ന ഞായതേ ഗതി.

‘‘ഏവം സമ്മാ വിമുത്താനം, കാമബന്ധോഘതാരിനം;

പഞ്ഞാപേതും ഗതീ നത്ഥി, പത്താനം അചലം സുഖ’’ന്തി. (ഉദാ. ൮൦) –

ഏവം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ ബോധിസമീപേയേവ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അത്തനോ വേമാതികസ്സ ഭാതികസ്സ ഖണ്ഡകുമാരസ്സ ച പുരോഹിതപുത്തസ്സ തിസ്സകുമാരസ്സ ച ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ ഖേമേ മിഗദായേ ഓതരിത്വാ ഉഭോപി തേ ഉയ്യാനപാലേന പക്കോസാപേത്വാ തേസം പരിവാരാനം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ അപരിമിതാനം ദേവതാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘ഫുസ്സസ്സ ച അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

വിപസ്സീ നാമ നാമേന, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

൨. ‘‘അവിജ്ജം സബ്ബം പദാലേത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം;

ധമ്മചക്കം പവത്തേതും, പക്കാമി ബന്ധുമതീപുരം.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ, ഉഭോ ബോധേസി നായകോ;

ഗണനായ ന വത്തബ്ബോ, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ പദാലേത്വാതി ഭിന്ദിത്വാ, അവിജ്ജന്ധകാരം ഭിന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘വത്തേത്വാ ചക്കമാരാമേ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ ആരാമേതി ഖേമേ മിഗദായേതി അത്ഥോ. ഉഭോ ബോധേസീതി അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം ഖണ്ഡം രാജപുത്തം തിസ്സഞ്ച പുരോഹിതപുത്തന്തി ഉഭോ ബോധേസി. ഗണനായ ന വത്തബ്ബോതി ദേവതാനം അഭിസമയവസേന ഗണനപരിച്ഛേദോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

അഥാപരേന സമയേന ഖണ്ഡം രാജപുത്തം തിസ്സഞ്ച പുരോഹിതപുത്തം അനുപബ്ബജിതാനി ചതുരാസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനി ധമ്മാമതം പായേസി. സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘പുനാപരം അമിതയസോ, തത്ഥ സച്ചം പകാസയി;

ചതുരാസീതിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തത്ഥാതി ഖേമേ മിഗദായേതി അത്ഥോ. ‘‘ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, സമ്ബുദ്ധമനുപബ്ബജു’’ന്തി ഏത്ഥ ഏതേ പന ചതുരാസീതിസഹസ്സസങ്ഖാതാ പുരിസാ വിപസ്സിസ്സ കുമാരസ്സ ഉപട്ഠാകപുരിസായേവ. തേ പാതോവ വിപസ്സികുമാരസ്സ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ കുമാരമദിസ്വാ പാതരാസത്ഥായ ഗന്ത്വാ ഭുത്തപാതരാസാ ‘‘കുഹിം കുമാരോ’’തി പുച്ഛിത്വാ തതോ ‘‘ഉയ്യാനഭൂമിം ഗതോ’’തി സുത്വാ ‘‘തത്ഥേവ നം ദക്ഖിസ്സാമാ’’തി നിക്ഖന്താ നിവത്തമാനം തസ്സ സാരഥിം ദിസ്വാ ‘‘കുമാരോ പബ്ബജിതോ’’തി സുത്വാ സുതട്ഠാനേയേവ സബ്ബാഭരണാനി മുഞ്ചിത്വാ അന്തരാപണതോ കാസായാനി വത്ഥാനി ആഹരാപേത്വാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ പബ്ബജിംസു. പബ്ബജിത്വാ ച തേ ഗന്ത്വാ മഹാപുരിസം പരിവാരയിംസു.

തതോ വിപസ്സീ ബോധിസത്തോ ‘‘പധാനചരിയം ചരന്തോ ആകിണ്ണോ വിഹരാമി, ന ഖോ പനമേതം പാതിരൂപം യഥേവ മം ഇമേ ഗിഹിഭൂതാ പുബ്ബേ പരിവാരേത്വാ ചരന്തി, ഇദാനിപി തഥേവ കിം ഇമിനാ ഗണേനാ’’തി ഗണസങ്ഗണികായ ഉക്കണ്ഠിത്വാ ‘‘അജ്ജേവ ഗച്ഛാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ പുന – ‘‘അജ്ജ അവേലാ, സചേ പനാഹം അജ്ജ ഗമിസ്സാമി, സബ്ബേപിമേ ജാനിസ്സന്തി, സ്വേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തംദിവസഞ്ച ഉരുവേലഗാമസദിസേ ഏകസ്മിം ഗാമേ ഗാമവാസിനോ മനുസ്സാ സ്വാതനായ സദ്ധിം പരിസായ മഹാപുരിസം നിമന്തയിംസു. തേ തേസം ചതുരാസീതിസഹസ്സാനം മഹാപുരിസസ്സ ച പായാസമേവ പടിയാദയിംസു. അഥ വിപസ്സീ മഹാപുരിസോ പുനദിവസേ വിസാഖപുണ്ണമായ തസ്മിം ഗാമേ തേഹി പബ്ബജിതജനേഹി സദ്ധിം ഭത്തകിച്ചം കത്വാ വസനട്ഠാനമേവ അഗമാസി. തത്ര തേ പബ്ബജിതാ മഹാപുരിസസ്സ വത്തം ദസ്സേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി പവിസിംസു.

ബോധിസത്തോപി പണ്ണസാലം പവിസിത്വാ നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘അയം കാലോ നിക്ഖമിതു’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരം പിദഹിത്വാ ബോധിമണ്ഡാഭിമുഖോ പായാസി. തേ കിര പബ്ബജിതാ സായം ബോധിസത്തസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗന്ത്വാ പണ്ണസാലം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ – ‘‘അതിവികാലോ ജാതോ ഉപധാരേഥാ’’തി വത്വാ പണ്ണസാലദ്വാരം വിവരിത്വാ തം അപസ്സന്താപി ‘‘കുഹിം നു ഗതോ മഹാപുരിസോ’’തി നാനുബന്ധിംസു. ‘‘ഗണവാസേ നിബ്ബിന്നോ ഏകോ വിഹരിതുകാമോ മഞ്ഞേ മഹാപുരിസോ ബുദ്ധഭൂതംയേവ തം പസ്സിസ്സാമാ’’തി അന്തോജമ്ബുദീപാഭിമുഖാ ചാരികം പക്കമിംസു. അഥ തേ – ‘‘വിപസ്സിനാ കിര ബുദ്ധത്തം പത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തിത’’ന്തി സുത്വാ അനുക്കമേന സബ്ബേ തേ പബ്ബജിതാ ബന്ധുമതിയാ രാജധാനിയാ ഖേമേ മിഗദായേ സന്നിപതിംസു. തതോ തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ ചതുരാസീതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. സോ തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, സമ്ബുദ്ധം അനുപബ്ബജും;

തേസമാരാമപത്താനം, ധമ്മം ദേസേസി ചക്ഖുമാ.

൬. ‘‘സബ്ബാകാരേന ഭാസതോ, സുത്വാ ഉപനിസാദിനോ;

തേപി ധമ്മവരം ഗന്ത്വാ, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, സമ്ബുദ്ധം അനുപബ്ബജുന്തി ഏത്ഥ അനുനാ യോഗതോ സമ്ബുദ്ധന്തി ഉപയോഗവചനം കതന്തി വേദിതബ്ബം, സമ്ബുദ്ധസ്സ പച്ഛാ പബ്ബജിംസൂതി അത്ഥോ. ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘തത്ഥ ആരാമപത്താന’’ന്തിപി പാഠോ. ഭാസതോതി വദതോ. ഉപനിസാദിനോതി ഗന്ത്വാ ഉപനിസ്സായ ധമ്മദാനം ദദതോതി അത്ഥോ. തേപീതി തേ ചതുരാസീതിസഹസ്സസങ്ഖാതാ പബ്ബജിതാ വിപസ്സിസ്സ ഉപട്ഠാകഭൂതാ. ഗന്ത്വാതി തസ്സ ധമ്മം ഞത്വാ. ഏവം തേസം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. ഖേമേ മിഗദായേ വിപസ്സീസമ്മാസമ്ബുദ്ധം ദ്വേ ച അഗ്ഗസാവകേ അനുപബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം അട്ഠസട്ഠിസതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ വിപസ്സീ ഭഗവാ –

‘‘ഖന്തീപരമം തപോ തിതിക്ഖാ, നിബ്ബാനം പരമം വദന്തി ബുദ്ധാ;

ന ഹി പബ്ബജിതോ പരൂപഘാതീ, ന സമണോ ഹോതി പരം വിഹേഠയന്തോ.

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ;

സചിത്തപരിയോദപനം, ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം.

‘‘അനൂപവാദോ അനൂപഘാതോ, പാതിമോക്ഖേ ച സംവരോ;

മത്തഞ്ഞുതാ ച ഭത്തസ്മിം, പന്തഞ്ച സയനാസനം;

അധിചിത്തേ ച ആയോഗോ, ഏതം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി. (ദീ. നി. ൨.൯൦; ധ. പ. ൧൮൩, ൧൮൪, ൧൮൫) –

ഇമം പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി. ഇമാ പന സബ്ബബുദ്ധാനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഗാഥായോ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന യമകപാടിഹാരിയം ദിസ്വാ പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം സതസഹസ്സാനം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യദാ പന വിപസ്സിസ്സ വേമാതികാ തയോ ഭാതരോ പച്ചന്തം വൂപസമേത്വാ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനകിരിയായ ലദ്ധവരാ ഹുത്വാ അത്തനോ നഗരം നേത്വാ ഉപട്ഠഹന്താ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജിംസു. തേസം അസീതിസതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഭഗവാ ഖേമേ മിഗദായേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, വിപസ്സിസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘അട്ഠസട്ഠിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൯. ‘‘അസീതിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

തത്ഥ ഭിക്ഖുഗണമജ്ഝേ, സമ്ബുദ്ധോ അതിരോചതീ’’തി.

തത്ഥ അട്ഠസട്ഠിസതസഹസ്സാനന്തി അട്ഠസട്ഠിസഹസ്സാധികാനം സതസഹസ്സഭിക്ഖൂനന്തി അത്ഥോ. തത്ഥാതി തത്ഥ ഖേമേ മിഗദായേ. ഭിക്ഖുഗണമജ്ഝേതി ഭിക്ഖുഗണസ്സ മജ്ഝേ. ‘‘തസ്സ ഭിക്ഖുഗണമജ്ഝേ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ ഭിക്ഖുഗണസ്സ മജ്ഝേതി അത്ഥോ.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ അതുലോ നാമ നാഗരാജാ ഹുത്വാ അനേകനാഗകോടിസതസഹസ്സപരിവാരോ ഹുത്വാ സപരിവാരസ്സ ദസബലസ്സ അസമബലസീലസ്സ കരുണാസീതലഹദയസ്സ സക്കാരകരണത്ഥം സത്തരതനമയം ചന്ദമണ്ഡലസങ്കാസം ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡം മണ്ഡപം കാരേത്വാ തത്ഥ നിസീദാപേത്വാ സത്താഹം ദിബ്ബവിഭവാനുരൂപം മഹാദാനം ദത്വാ സത്തരതനഖചിതം മഹാരഹം സുവണ്ണമയം നാനാമണിജുതിവിസരസമുജ്ജലം പീഠം ഭഗവതോ അദാസി. തദാ നം പീഠാനുമോദനാവസാനേ ‘‘ഇതോ അയം ഏകനവുതികപ്പേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘അഹം തേന സമയേന, നാഗരാജാ മഹിദ്ധികോ;

അതുലോ നാമ നാമേന, പുഞ്ഞവന്തോ ജുതിന്ധരോ.

൧൧. ‘‘നേകാനം നാഗകോടീനം, പരിവാരേത്വാനഹം തദാ;

വജ്ജന്തോ ദിബ്ബതുരിയേഹി, ലോകജേട്ഠം ഉപാഗമിം.

൧൨. ‘‘ഉപസങ്കമിത്വാ സമ്ബുദ്ധം, വിപസ്സിം ലോകനായകം;

മണിമുത്തരതനഖചിതം, സബ്ബാഭരണഭൂസിതം;

നിമന്തേത്വാ ധമ്മരാജസ്സ, സുവണ്ണപീഠമദാസഹം.

൧൩. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, സങ്ഘമജ്ഝേ നിസീദിയ;

ഏകനവുതിതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൪. ‘‘അഹു കപിലവ്ഹയാ രമ്മാ, നിക്ഖമിത്വാ തഥാഗതോ;

പധാനം പദഹിത്വാന, കത്വാ ദുക്കരകാരികം.

൧൫. ‘‘അജപാലരുക്ഖമൂലസ്മിം, നിസീദിത്വാ തഥാഗതോ;

തത്ഥ പായാസം പഗ്ഗയ്ഹ, നേരഞ്ജരമുപേഹിതി.

൧൬. ‘‘നേരഞ്ജരായ തീരമ്ഹി, പായാസം അദ സോ ജിനോ;

പടിയത്തവരമഗ്ഗേന, ബോധിമൂലമുപേഹിതി.

൧൭. ‘‘തതോ പദക്ഖിണം കത്വാ, ബോധിമണ്ഡം അനുത്തരോ;

അസ്സത്ഥമൂലേ സമ്ബോധിം, ബുജ്ഝിസ്സതി മഹായസോ.

൧൮. ‘‘ഇമസ്സ ജനികാ മാതാ, മായാ നാമ ഭവിസ്സതി;

പിതാ സുദ്ധോദനോ നാമ, അയം ഹേസ്സതി ഗോതമോ.

൧൯. ‘‘അനാസവാ വീതരാഗാ, സന്തചിത്താ സമാഹിതാ;

കോലിതോ ഉപതിസ്സോ ച, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തി സാവകാ;

ആനന്ദോ നാമുപട്ഠാകോ, ഉപട്ഠിസ്സതിമം ജിനം.

൨൦. ‘‘ഖേമാ ഉപ്പലവണ്ണാ ച, അഗ്ഗാ ഹേസ്സന്തി സാവികാ;

അനാസവാ വീതരാഗാ, സന്തചിത്താ സമാഹിതാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, അസ്സത്ഥോതി പവുച്ചതി…പേ….

൨൩. ‘‘തസ്സാഹം വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ പുഞ്ഞവന്തോതി പുഞ്ഞവാ, സമുപചിതപുഞ്ഞസഞ്ചയോതി അത്ഥോ. ജുതിന്ധരോതി പഭായുത്തോ. നേകാനം നാഗകോടീനന്തി അനേകാഹി നാഗകോടീഹി, കരണത്ഥേ സാമിവചനം ദട്ഠബ്ബം. പരിവാരേത്വാനാതി ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ. അഹന്തി അത്താനം നിദ്ദിസതി. വജ്ജന്തോതി വാദേന്തോ താളേന്തോ. മണിമുത്തരതനഖചിതന്തി മണിമുത്താദീഹി വിവിധേഹി രതനേഹി ഖചിതന്തി അത്ഥോ. സബ്ബാഭരണഭൂസിതന്തി സബ്ബാഭരണേഹി വാളരൂപാദീഹി രതനമയേഹി മണ്ഡിതന്തി അത്ഥോ. സുവണ്ണപീഠന്തി സുവണ്ണമയം പീഠം. അദാസഹന്തി അദാസിം അഹം.

തസ്സ പന വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ ബന്ധുമതീ നാമ നഗരം അഹോസി. ബന്ധുമാ നാമ രാജാ പിതാ, ബന്ധുമതീ നാമ മാതാ, ഖണ്ഡോ ച തിസ്സോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അസോകോ നാമുപട്ഠാകോ, ചന്ദാ ച ചന്ദമിത്താ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, പാടലിരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, സരീരപ്പഭാ സബ്ബകാലം സത്ത യോജനാനി ഫരിത്വാ അട്ഠാസി അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, സുതനു നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, സമവട്ടക്ഖന്ധോ നാമസ്സ പുത്തോ, ആജഞ്ഞരഥേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൨൪. ‘‘നഗരം ബന്ധുമതീ നാമ, ബന്ധുമാ നാമ ഖത്തിയോ;

മാതാ ബന്ധുമതീ നാമ, വിപസ്സിസ്സ മഹേസിനോ.

൨൯. ‘‘ഖണ്ഡോ ച തിസ്സനാമോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

അസോകോ നാമുപട്ഠാകോ, വിപസ്സിസ്സ മഹേസിനോ.

൩൦. ‘‘ചന്ദാ ച ചന്ദമിത്താ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, പാടലീതി പവുച്ചതി.

൩൨. ‘‘അസീതിഹത്ഥമുബ്ബേധോ, വിപസ്സീ ലോകനായകോ;

പഭാ നിദ്ധാവതീ തസ്സ, സമന്താ സത്തയോജനേ.

൩൩. ‘‘അസീതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു ബുദ്ധസ്സ താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൩൪. ‘‘ബഹുദേവമനുസ്സാനം, ബന്ധനാ പരിമോചയി;

മഗ്ഗാമഗ്ഗഞ്ച ആചിക്ഖി, അവസേസപുഥുജ്ജനേ.

൩൫. ‘‘ആലോകം ദസ്സയിത്വാന, ദേസേത്വാ അമതം പദം;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൩൬. ‘‘ഇദ്ധിവരം പുഞ്ഞവരം, ലക്ഖണഞ്ച കുസുമിതം;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ ബന്ധനാതി ദേവമനുസ്സേ കാമരാഗസംയോജനാദിബന്ധനാ മോചേസി, വികാസേസീതി അത്ഥോ. മഗ്ഗാമഗ്ഗഞ്ച ആചിക്ഖീതി ‘‘അമതാധിഗമായ അയം മഗ്ഗോ ഉച്ഛേദസസ്സതദിട്ഠിവിരഹിതാ മജ്ഝിമാ പടിപദാ മഗ്ഗോ കായകിലമഥാദികോ നായം മഗ്ഗോ’’തി സേസപുഥുജ്ജനേ ആചിക്ഖീതി അത്ഥോ. ആലോകം ദസ്സയിത്വാനാതി മഗ്ഗഞാണാലോകം വിപസ്സനാഞാണാലോകഞ്ച ദസ്സയിത്വാ. ലക്ഖണഞ്ച കുസുമിതന്തി ചിത്തലക്ഖണാദീഹി ഫുല്ലിതം മണ്ഡിതം ഭഗവതോ സരീരന്തി അത്ഥോ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഗാഥാസു ഉത്താനമേവാതി.

വിപസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ഏകൂനവീസതിമോ ബുദ്ധവംസോ.