൨൦. ഫുസ്സബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

തസ്സ തിസ്സസ്സ ഭഗവതോ അപരഭാഗേ അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ പുന വഡ്ഢിത്വാ അപരിമിതായുകാ ഹുത്വാ അനുപുബ്ബേന ഹായിത്വാ നവുതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു തസ്മിംയേവ കപ്പേ ഫുസ്സോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. സോപി ഭഗവാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ കാസികനഗരേ ജയസേനരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സിരിമായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന സിരിമുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. സോ നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തസ്സ കിര ഗരുളപക്ഖ-ഹംസ-സുവണ്ണഭാരാതി തയോ പാസാദാ അഹേസും. കിസാഗോതമിപ്പമുഖാനി തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ കിസാഗോതമിയാ അനുപമേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ അലങ്കതഗജവരക്ഖന്ധഗതോ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം പബ്ബജിതം ജനകോടി അനുപബ്ബജി. സോ തേഹി പരിവുതോ ഛ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ തതോ ഗണം പഹായ സത്താഹം ഏകചരിയം അനുബ്രൂഹയമാനോ വസിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ അഞ്ഞതരേ നഗരേ അഞ്ഞതരസ്സ സേട്ഠിനോ ധീതായ സിരിവഡ്ഢായ നാമ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സിംസപാവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ സിരിവഡ്ഢേന നാമ ഉപാസകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ആമലകബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ അത്തനാ സദ്ധിം പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം കോടീനം ധമ്മപടിവേധസമത്ഥതം ദിസ്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ സങ്കസ്സനഗരേ ഇസിപതനേ മിഗദായേ ഓതരിത്വാ തേസം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം പഠമോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹി, അഹു സത്ഥാ അനുത്തരോ;

അനൂപമോ അസമസമോ, ഫുസ്സോ ലോകഗ്ഗനായകോ.

൨. ‘‘സോപി സബ്ബം തമം ഹന്ത്വാ, വിജടേത്വാ മഹാജടം;

സദേവകം തപ്പയന്തോ, അഭിവസ്സി അമതമ്ബുനാ.

൩. ‘‘ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തേ, ഫുസ്സേ നക്ഖത്തമങ്ഗലേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹീതി യസ്മിം കപ്പേ ദ്വേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ ‘‘മണ്ഡകപ്പോ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തോ. വിജടേത്വാതി പടിവിസ്സജ്ജേത്വാ. മഹാജടന്തി ഏത്ഥ ജടാതി തണ്ഹായേതം അധിവചനം. സാ ഹി രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഹേട്ഠുപരിയവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ സംസിബ്ബനതോ സുത്തഗുമ്ബജാലപൂവസങ്ഖാതാ ജടാ വിയാതി ജടാതി വുത്തം, തം മഹാജടം. സദേവകന്തി സദേവകം ലോകം. അഭിവസ്സീതി പാവസ്സി. അമതമ്ബുനാതി അമതസങ്ഖാതേന ധമ്മകഥാസലിലേന തപ്പയന്തോ പാവസ്സീതി അത്ഥോ.

യദാ പന ബാരാണസീനഗരേ സിരിവഡ്ഢോ നാമ രാജാ മഹന്തം ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തേന സഹ പബ്ബജിതാനം താപസാനം നവുതിസതസഹസ്സാനി അഹേസും. തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി. തദാ നവുതിയാ സതസഹസ്സാനം ദുതിയാഭിസമയോ അഹോസി. യദാ പന അത്തനോ പുത്തസ്സ അനുപമകുമാരസ്സ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ അസീതിയാ സതസഹസ്സാനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘നവുതിസതസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു;

അസീതിസതസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തതോ അപരേന സമയേന കണ്ണകുജ്ജനഗരേ സുരക്ഖിതോ രാജപുത്തോ ച പുരോഹിതപുത്തോ ധമ്മസേനകുമാരോ ച ഫുസ്സേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ അത്തനോ നഗരം സമ്പത്തേ സട്ഠിയാ പുരിസസതസഹസ്സേഹി സദ്ധിം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ നിമന്തേത്വാ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ദസബലസ്സ ധമ്മകഥം സുത്വാ ഭഗവതി പസീദിത്വാ തേ സപരിവാരാ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തേസം സട്ഠിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന കാസിനഗരേ ജയസേനരഞ്ഞോ സട്ഠിമത്താനം ഞാതീനം സമാഗമേ ബുദ്ധവംസം ദേസേസി, തം സുത്വാ പഞ്ഞാസസതസഹസ്സാനി ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തേസം മജ്ഝഗതോ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന മഹാമങ്ഗലസമാഗമേ മങ്ഗലകഥം സുത്വാ ചത്താലീസപുരിസസതസഹസ്സാനി പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തേസം മജ്ഝഗതോ സുഗതോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, ഫുസ്സസ്സപി മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൬. ‘‘സട്ഠിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

പഞ്ഞാസസതസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൭. ‘‘ചത്താലീസസതസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

അനുപാദാ വിമുത്താനം, വോച്ഛിന്നപടിസന്ധിന’’ന്തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ അരിന്ദമനഗരേ വിജിതാവീ നാമ ഖത്തിയോ ഹുത്വാ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ ഭഗവതി പസീദിത്വാ തസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ മഹാരജ്ജം പഹായ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ തീണി പിടകാനി ഉഗ്ഗഹേത്വാ തേപിടകധരോ മഹാജനസ്സ ധമ്മകഥം കഥേസി, സീലപാരമിഞ്ച പൂരേസി. സോപി നം ‘‘ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൮. ‘‘അഹം തേന സമയേന, വിജിതാവീ നാമ ഖത്തിയോ;

ഛഡ്ഡയിത്വാ മഹാരജ്ജം, പബ്ബജിം തസ്സ സന്തികേ.

൯. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, ഫുസ്സോ ലോകഗ്ഗനായകോ;

ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൦. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ദസപാരമിപൂരിയാ.

൧൨. ‘‘സുത്തന്തം വിനയഞ്ചാപി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം;

സബ്ബം പരിയാപുണിത്വാ, സോഭയിം ജിനസാസനം.

൧൩. ‘‘തത്ഥപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ, ബ്രഹ്മം ഭാവേത്വ ഭാവനം;

അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തി.

തസ്സ പന ഭഗവതോ കാസികം നാമ നഗരം അഹോസി. ജയസേനോ നാമ രാജാ പിതാ, സിരിമാ നാമ മാതാ, സുരക്ഖിതോ ച ധമ്മസേനോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സഭിയോ നാമുപട്ഠാകോ, ചാലാ ച ഉപചാലാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ആമലകരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, ആയു നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, കിസാഗോതമീ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ, അനുപമോ നാമസ്സ പുത്തോ, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൪. ‘‘കാസികം നാമ നഗരം, ജയസേനോ നാമ ഖത്തിയോ;

സിരിമാ നാമ ജനികാ, ഫുസ്സസ്സാപി മഹേസിനോ…പേ. …;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, ആമണ്ഡോതി പവുച്ചതി…പേ….

൨൨. ‘‘അട്ഠപണ്ണാസരതനം, സോപി അച്ചുഗ്ഗതോ മുനി;

സോഭതേ സതരംസീവ, ഉളുരാജാവ പൂരിതോ.

൨൩. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൪. ‘‘ഓവദിത്വാ ബഹൂ സത്തേ, സന്താരേത്വാ ബഹൂ ജനേ;

സോപി സത്ഥാ അതുലയസോ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ’’തി.

തത്ഥ ആമണ്ഡോതി ആമലകരുക്ഖോ. ഓവദിത്വാതി ഓവാദം ദത്വാ, അനുസാസിത്വാതി അത്ഥോ. സോപി സത്ഥാ അതുലയസോതി സോപി സത്ഥാ അമിതയസോതി അത്ഥോ. ‘‘സോ ജഹിത്വാ അമിതയസോ’’തിപി പാഠോ, തസ്സ സോ സബ്ബമേവ വുത്തപ്പകാരം വിസേസം ഹിത്വാതി അത്ഥോ.

ഫുസ്സോ കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കുസിനാരായം സേനാരാമേ പരിനിബ്ബായി. ധാതുയോ കിരസ്സ വിത്ഥാരികാ അഹേസും. സേസഗാഥാസു സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

ഫുസ്സബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ അട്ഠാരസമോ ബുദ്ധവംസോ.