൨. സുമേധപത്ഥനാകഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി –

൧-൨. ‘‘കപ്പേ ച സതസഹസ്സേ, ചതുരോ ച അസങ്ഖിയേ;

അമരം നാമ നഗരം, ദസ്സനേയ്യം മനോരമ’’ന്തി. –

ആദിനയപ്പവത്തായ ബുദ്ധവംസവണ്ണനായ ഓകാസോ അനുപ്പത്തോ. സാ പനേസാ ബുദ്ധവംസവണ്ണനാ യസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപം വിചാരേത്വാ വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ സുത്തനിക്ഖേപവിചാരണാ താവ വേദിതബ്ബാ. ചത്താരോ ഹി സുത്തനിക്ഖേപാ അത്തജ്ഝാസയോ പരജ്ഝാസയോ പുച്ഛാവസികോ അട്ഠുപ്പത്തികോതി. തത്ഥ യാനി സുത്താനി ഭഗവാ പരേഹി അനജ്ഝിട്ഠോ കേവലം അത്തനോ അജ്ഝാസയേന കഥേസി. സേയ്യഥിദം – ആകങ്ഖേയ്യസുത്തം (മ. നി. ൧.൬൪ ആദയോ) വത്ഥസുത്തന്തി (മ. നി. ൧.൭൦ ആദയോ) ഏവമാദീനി, തേസം അത്തജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.

യാനി വാ പന ‘‘പരിപക്കാ ഖോ രാഹുലസ്സ വിമുത്തിപരിപാചനീയാ ധമ്മാ, യംനൂനാഹം രാഹുലം ഉത്തരിം ആസവാനം ഖയേ വിനേയ്യ’’ന്തി (സം. നി. ൪.൧൨൧) ഏവം പരേസം അജ്ഝാസയം ഖന്തിം മനം ബുജ്ഝനകഭാവഞ്ച ഓലോകേത്വാ പരജ്ഝാസയവസേന കഥിതാനി. സേയ്യഥിദം – രാഹുലോവാദസുത്തംധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തി (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩ ആദയോ; പടി. മ. ൨.൩൦) ഏവമാദീനി, തേസം പരജ്ഝാസയോ നിക്ഖേപോ.

ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ തേ തേ ദേവമനുസ്സാ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി. ഏവം പുട്ഠേന പന ഭഗവതാ യാനി കഥിതാനി ദേവതാസംയുത്ത (സം. നി. ൧.൧ ആദയോ) ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്താദീനി (സം. നി. ൫.൧൮൨ ആദയോ) തേസം പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ.

യാനി വാ പന ഉപ്പന്നം കാരണം പടിച്ച ദേസിതാനി ധമ്മദായാദ- (മ. നി. ൧.൨൯ ആദയോ) പുത്തമംസൂപമാദീനി (സം. നി. ൨.൬൩), തേസം അട്ഠുപ്പത്തികോ നിക്ഖേപോ. ഏവമേതേസു ചതൂസു സുത്തനിക്ഖേപേസു ഇമസ്സ ബുദ്ധവംസസ്സ പുച്ഛാവസികോ നിക്ഖേപോ. പുച്ഛാവസേന ഹി ഭഗവതാ അയം നിക്ഖിത്തോ. കസ്സ പുച്ഛാവസേന? ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ. വുത്തഞ്ഹേതം അസ്മിം നിദാനസ്മിം ഏവ –

‘‘സാരിപുത്തോ മഹാപഞ്ഞോ, സമാധിജ്ഝാനകോവിദോ;

പഞ്ഞായ പാരമിപ്പത്തോ, പുച്ഛതി ലോകനായകം;

കീദിസോ തേ മഹാവീര, അഭിനീഹാരോ നരുത്തമാ’’തി. (ബു. വം. ൧.൭൪-൭൫) –

ആദി. തേനേസാ ബുദ്ധവംസദേസനാ പുച്ഛാവസികാതി വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ കപ്പേ ച സതസഹസ്സേതി ഏത്ഥ കപ്പ-സദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹനവോഹാരകാലപഞ്ഞത്തിഛേദനവികപ്പനലേസസമന്തഭാവആയുകപ്പമഹാകപ്പാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി ‘‘ഓകപ്പനീയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ. യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) അഭിസദ്ദഹനേ ദിസ്സതി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി ഏവമാദീസു (ചൂളവ. ൨൫൦) വോഹാരേ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൮൭) കാലേ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി (സു. നി. ൧൦൯൮; ചൂളനി. കപ്പമാണവപുച്ഛാ ൧൧൭; കപ്പമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ ൬൧) ച, ‘‘നിഗ്രോധകപ്പോ ഇതി തസ്സ നാമം, തയാ കതം ഭഗവാ ബ്രാഹ്മണസ്സാ’’തി ച ഏവമാദീസു (സു. നി. ൩൪൬) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി ഏവമാദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൧൩൬൮) ഛേദനേ. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൪൪൬) വികപ്പേ. ‘‘അത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൮.൮൦) ലേസേ. ‘‘കേവലകപ്പം ജേതവനം ഓഭാസേത്വാ’’തിആദീസു സമന്തഭാവേ. ‘‘തിട്ഠതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ കപ്പം, തിട്ഠതു സുഗതോ കപ്പ’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൧൭൮; ഉദാ. ൫൧) ഏത്ഥ ആയുകപ്പേ. ‘‘കീവ ദീഘോ നു ഖോ, ഭന്തേ, കപ്പോ’’തി (സം. നി. ൨.൧൨൮-൧൨൯) ഏത്ഥ മഹാകപ്പേ. ആദിസദ്ദേന ‘‘സത്ഥുകപ്പേന വത കിര, ഭോ, മയം സാവകേന സദ്ധിം മന്തയമാനാ ന ജാനിമ്ഹാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬൦) ഏത്ഥ പടിഭാഗേ. ‘‘കപ്പോ നട്ഠോ ഹോതി. കപ്പകതോകാസോ ജിണ്ണോ ഹോതീ’’തി (പാചി. ൩൭൧) ഏത്ഥ വിനയകപ്പേ. ഇധ പന മഹാകപ്പേ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാ കപ്പേ ച സതസഹസ്സേതി മഹാകപ്പാനം സതസഹസ്സാനന്തി അത്ഥോ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯; ൩.൨൭൫; സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൩.൧൨൮; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.മങ്ഗലസുത്ത, ഏവമിച്ചാദിപാഠവണ്ണനാ; സു. നി. അട്ഠ. ൨.മങ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ.൧; ചൂളനി. അട്ഠ. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസവണ്ണനാ). ചതുരോ ച അസങ്ഖിയേതി ‘‘ചതുന്നം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം മത്ഥകേ’’തി വചനസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. കപ്പസതസഹസ്സാധികാനം ചതുന്നം അസങ്ഖ്യേയ്യാനം മത്ഥകേതി അത്ഥോ. അമരം നാമ നഗരന്തി ‘‘അമര’’ന്തി ച ‘‘അമരവതീ’’തി ച ലദ്ധനാമം നഗരം അഹോസി. കേചി പനേത്ഥ അഞ്ഞേനാപി പകാരേന വണ്ണയന്തി, കിം തേഹി, നാമമത്തം പനേതം തസ്സ നഗരസ്സ. ദസ്സനേയ്യന്തി സുവിഭത്തവിചിത്ര-ചച്ചരദ്വാര-ചതുക്കസിങ്ഘാടിക-പാകാര-പരിക്ഖേപപാസാദ- ഹമ്മിയ-ഭവന-സമലങ്കതത്താ ദസ്സനീയം. മനോരമന്തി സമസുചിപരമരമണീയഭൂമിഭാഗത്താ ഛായൂദകസമ്പന്നത്താ സുലഭാഹാരത്താ സബ്ബോപകരണയുത്തത്താ ച സമിദ്ധത്താ ദേവമനുസ്സാദീനം മനോ രമയതീതി മനോരമം.

ദസഹി സദ്ദേഹി അവിവിത്തന്തി ഹത്ഥിസദ്ദേന അസ്സസദ്ദേന രഥസദ്ദേന ഭേരിസദ്ദേന സങ്ഖസദ്ദേന മുദിങ്ഗസദ്ദേന വീണാസദ്ദേന ഗീതസദ്ദേന സമ്മതാളസദ്ദേന ‘‘ഭുഞ്ജഥ പിവഥ ഖാദഥാ’’തി ദസമേന സദ്ദേനാതി; ഇമേഹി ദസഹി സദ്ദേഹി അവിവിത്തം അഹോസി, സബ്ബകാലം അനുപമുസ്സവസമജ്ജനാടകാ കീളന്തീതി അത്ഥോ. അന്നപാനസമായുതന്തി അന്നേന ചതുബ്ബിധേനാഹാരേന ച പാനേന ച സുട്ഠു ആയുതം അന്നപാനസമായുതം, ഇമിനാ സുഭിക്ഖതാ ദസ്സിതാ, ബഹുഅന്നപാനസമായുതന്തി അത്ഥോ.

ഇദാനി തേ ദസ സദ്ദേ വത്ഥുതോ ദസ്സനത്ഥം –

‘‘ഹത്ഥിസദ്ദം അസ്സസദ്ദം, ഭേരിസങ്ഖരഥാനി ച;

ഖാദഥ പിവഥ ചേവ, അന്നപാനേന ഘോസിത’’ന്തി. – വുത്തം;

തത്ഥ ഹത്ഥിസദ്ദന്തി ഹത്ഥീനം കോഞ്ചനാദസദ്ദേന, കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. ഭേരിസങ്ഖരഥാനി ചാതി ഭേരിസദ്ദേന ച സങ്ഖസദ്ദേന ച രഥസദ്ദേന ചാതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗവിപരിയാസേന വുത്തം, ‘ഖാദഥ പിവഥാ’തി ഏവമാദിനയപ്പവത്തേന അന്നപാനപടിസംയുത്തേന ഘോസിതം അഭിനാദിതന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥാഹ – തേസം പന സദ്ദാനം ഏകദേസോവ ദസ്സിതോ, ന സകലോതി? ന ഏകദേസോ സകലോ ദസവിധോ ദസ്സിതോവ. കഥം? ഭേരിസദ്ദേന മുദിങ്ഗസദ്ദോ സങ്ഗഹിതോ, സങ്ഖസദ്ദേന വീണാഗീതസമ്മതാളസദ്ദാ സങ്ഗഹിതാതി ദസേവ ദസ്സിതാ.

ഏവം ഏകേന പരിയായേന നഗരസമ്പത്തിം വണ്ണേത്വാ പുന തമേവ ദസ്സേതും –

൩. ‘‘നഗരം സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നം, സബ്ബകമ്മമുപാഗതം, സത്തരതനസമ്പന്നം, നാനാജനസമാകുലം;

സമിദ്ധം ദേവനഗരംവ, ആവാസം പുഞ്ഞകമ്മിന’’ന്തി. – വുത്തം;

തത്ഥ സബ്ബങ്ഗസമ്പന്നന്തി പാകാരഗോപുരട്ടാലകാദിസബ്ബനഗരാവയവസമ്പന്നം, പരിപുണ്ണസബ്ബവിത്തൂപകരണധനധഞ്ഞതിണകട്ഠോദകന്തി വാ അത്ഥോ. സബ്ബകമ്മമുപാഗതന്തി സബ്ബകമ്മന്തേന ഉപഗതം, സമുപഗതസബ്ബകമ്മന്തന്തി അത്ഥോ. സത്തരതനസമ്പന്നന്തി പരിപുണ്ണമുത്താദിസത്തരതനം, ചക്കവത്തിനിവാസഭൂമിതോ വാ ഹത്ഥിരതനാദീഹി സത്തരതനേഹി സമ്പന്നം. നാനാജനസമാകുലന്തി നാനാവിധദേസഭാസേഹി ജനേഹി സമാകുലം. സമിദ്ധന്തി മനുസ്സോപഭോഗസബ്ബോപകരണേഹി സമിദ്ധം ഫീതം. ദേവനഗരം വാതി ദേവനഗരം വിയ ആലകമന്ദാ വിയ അമരവതീ സമിദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ആവാസം പുഞ്ഞകമ്മിനന്തി ആവസന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞകമ്മിനോ ജനാതി ആവാസോ. ‘‘ആവാസോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആവാസ’’ന്തി ലിങ്ഗഭേദം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. പഞ്ഞായതി തേനാതി പുഞ്ഞം, കുലരൂപമഹാഭോഗിസ്സരിയവസേന പഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. പുനാതീതി വാ പുഞ്ഞം. സബ്ബകുസലമലരജാപവാഹകത്താ പുഞ്ഞം കമ്മം യേസം അത്ഥി തേ പുഞ്ഞകമ്മിനോ, തേസം പുഞ്ഞകമ്മിനം ആവാസഭൂതന്തി അത്ഥോ.

തത്ഥ സുമേധോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ പടിവസതി ഉഭതോ സുജാതോ മാതിതോ ച പിതിതോ ച, സംസുദ്ധഗഹണികോ യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേന, അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതോ, സോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ അഹോസി സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ അനവയോ ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു. തസ്സ പന ദഹരകാലേയേവ മാതാപിതരോ കാലമകംസു. അഥസ്സ രാസിവഡ്ഢകോ അമച്ചോ ആയപോത്ഥകം ആഹരിത്വാ സുവണ്ണരജതമണിമുത്താദിവിവിധരതനഭരിതേ ഗബ്ഭേ വിവരിത്വാ – ‘‘ഏത്ഥകം തേ, കുമാര, മാതു സന്തകം, ഏത്ഥകം പിതു സന്തകം, ഏത്ഥകം അയ്യകപയ്യകാന’’ന്തി യാവ സത്തമാ കുലപരിവട്ടാ ധനം ആചിക്ഖിത്വാ – ‘‘ഏതം പടിപജ്ജാഹീ’’തി നിയ്യാതേസി. സോ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ പുഞ്ഞാനി കരോന്തോ അഗാരം അജ്ഝാവസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘നഗരേ അമരവതിയാ, സുമേധോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ;

അനേകകോടിസന്നിചയോ, പഹൂതധനധഞ്ഞവാ.

൫. ‘‘അജ്ഝായകോ മന്തധരോ, തിണ്ണം വേദാന പാരഗൂ;

ലക്ഖണേ ഇതിഹാസേ ച, സധമ്മേ പാരമിം ഗതോ’’തി.

തത്ഥ നഗരേ അമരവതിയാതി അമരവതീസങ്ഖാതേ നഗരേ. സുമേധോ നാമാതി ഏത്ഥ ‘‘മേധാ’’തി പഞ്ഞാ വുച്ചതി. സാ തസ്സ സുന്ദരാ പസത്ഥാതി സുമേധോതി പഞ്ഞായിത്ഥ. ബ്രാഹ്മണോതി ബ്രഹ്മം അണതി സിക്ഖതീതി ബ്രാഹ്മണോ, മന്തേ സജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. അക്ഖരചിന്തകാ പന ‘‘ബ്രഹ്മുനോ അപച്ചം ബ്രാഹ്മണോ’’തി വദന്തി. അരിയാ പന ബാഹിതപാപത്താ ബ്രാഹ്മണാതി. അനേകകോടിസന്നിചയോതി കോടീനം സന്നിചയോ കോടിസന്നിചയോ, അനേകോ കോടിസന്നിചയോ യസ്സ സോയം അനേകകോടിസന്നിചയോ, അനേകകോടി ധനസന്നിചയോതി അത്ഥോ. പഹൂതധനധഞ്ഞവാതി ബഹുലധനധഞ്ഞവാ. പുരിമം ഭൂമിഗതഗബ്ഭഗതധനധഞ്ഞവസേന വുത്തം, ഇദം നിച്ചപരിഭോഗൂപഗതധനധഞ്ഞവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

അജ്ഝായകോതി ന ഝായതീതി അജ്ഝായകോ, ഝാനഭാവനാരഹിതോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ന ദാനിമേ ഝായന്തീതി. ന ദാനിമേ ഝായന്തീതി ഖോ, വാസേട്ഠ, ‘അജ്ഝായകാ അജ്ഝായകാ’ ത്വേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൩൨) ഏവം പഠമകപ്പികകാലേ ഝാനവിരഹിതാനം ബ്രാഹ്മണാനം ഗരഹവചനം ഉപ്പന്നം. ഇദാനി മന്തം ഝായതീതി അജ്ഝായകോ, മന്തേ പരിവത്തേതീതി ഇമിനാ അത്ഥേന പസംസവചനം കത്വാ വോഹരന്തി. മന്തേ ധാരേതീതി മന്തധരോ. തിണ്ണം വേദാനന്തി ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാനം തിണ്ണം വേദാനം. അയം പന വേദ-സദ്ദോ ഞാണസോമനസ്സഗന്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ – ‘‘യം ബ്രാഹ്മണം വേദഗുമാഭിജഞ്ഞാ, അകിഞ്ചനം കാമഭവേ അസത്ത’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൧൦൬൫) ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘യേ വേദജാതാ വിചരന്തി ലോകേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൫൭) സോമനസ്സേ. ‘‘തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാന’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൬) ഗന്ഥേ. ഇധാപി ഗന്ഥേ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൭൫). പാരഗൂതി തിണ്ണം വേദാനം ഓട്ഠപഹതകരണമത്തേന പാരം ഗതോതി പാരഗൂ. ലക്ഖണേതി ഇത്ഥിലക്ഖണപുരിസലക്ഖണമഹാപുരിസലക്ഖണാദികേ ലക്ഖണേ. ഇതിഹാസേതി ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാതി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തേ പുരാണസങ്ഖാതേ ഗന്ഥവിസേസേ. സധമ്മേതി ബ്രാഹ്മണാനം സകേ ധമ്മേ, സകേ ആചരിയകേ വാ. പാരമിം ഗതോതി പാരം ഗതോ, ദിസാപാമോക്ഖോ ആചരിയോ അഹോസീതി അത്ഥോ.

അഥേകദിവസം സോ ദസഗുണഗണാരാധിതപണ്ഡിതോ സുമേധപണ്ഡിതോ ഉപരിപാസാദവരതലേ രഹോഗതോ ഹുത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നോ ചിന്തേസി – ‘‘പുനബ്ഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം നാമ ദുക്ഖം, തഥാ നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സരീരഭേദനം, അഹഞ്ച ജാതിധമ്മോ, ജരാധമ്മോ, ബ്യാധിധമ്മോ, മരണധമ്മോ, ഏവംഭൂതേന മയാ അജാതിം അജരം അബ്യാധിം അമരണം സുഖം സിവം നിബ്ബാനം പരിയേസിതും വട്ടതി, അവസ്സം ഭവചാരകതോ മുച്ചിത്വാ നിബ്ബാനഗാമിനാ ഏകേന മഗ്ഗേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘രഹോഗതോ നിസീദിത്വാ, ഏവം ചിന്തേസഹം തദാ;

ദുക്ഖോ പുനബ്ഭവോ നാമ, സരീരസ്സ ച ഭേദനം.

൭. ‘‘ജാതിധമ്മോ ജരാധമ്മോ, ബ്യാധിധമ്മോ സഹം തദാ;

അജരം അമരം ഖേമം, പരിയേസിസ്സാമി നിബ്ബുതിം.

൮. ‘‘യംനൂനിമം പൂതികായം, നാനാകുണപപൂരിതം;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛേയ്യം, അനപേക്ഖോ അനത്ഥികോ.

൯. ‘‘അത്ഥി ഹേഹിതി സോ മഗ്ഗോ, ന സോ സക്കാ ന ഹേതുയേ;

പരിയേസിസ്സാമി തം മഗ്ഗം, ഭവതോ പരിമുത്തിയാ’’തി.

ഏത്ഥ പന ഗാഥാസമ്ബന്ധഞ്ച അനുത്താനപദാനമത്ഥഞ്ച വത്വാവ ഗമിസ്സാമ. തത്ഥ രഹോഗതോതി രഹസി ഗതോ, രഹസി ഠാനേ നിസിന്നോ. ഏവം ചിന്തേസഹന്തി ഏവം ചിന്തേസിം അഹം. ഏവന്തി ഇമിനാ ചിന്തനാകാരം ദസ്സേതി. തദാതി തസ്മിം സുമേധപണ്ഡിതകാലേ. ‘‘ഏവം ചിന്തേസഹ’’ന്തി ഭഗവാ ഇമിനാ അത്തനാ സദ്ധിം സുമേധപണ്ഡിതം ഏകത്തം കരോതി. തസ്മാ തദാ സോ സുമേധോ അഹമേവാതി പകാസേന്തോ ‘‘ഏവം ചിന്തേസഹം തദാ’’തി ഭഗവാ ഉത്തമപുരിസവസേനാഹ. ജാതിധമ്മോതി ജാതിസഭാവോ. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി. നിബ്ബുതിന്തി നിബ്ബാനം.

യംനൂനാതി പരിവിതക്കനത്ഥേ നിപാതോ, യദി പനാഹന്തി അത്ഥോ. പൂതികായന്തി പൂതിഭൂതം കായം. നാനാകുണപപൂരിതന്തി മുത്ത-കരീസ-പുബ്ബലോഹിത-പിത്ത-സേമ്ഹ-ഖേളസിങ്ഘാണികാദിഅനേകകുണപപൂരിതം. അനപേക്ഖോതി അനാലയോ. അത്ഥീതി അവസ്സം ഉപലബ്ഭതി. ഹേഹിതീതി ഭവിസ്സതി, പരിവിതക്കനവചനമിദം. ന സോ സക്കാ ന ഹേതുയേതി തേന മഗ്ഗേന ന സക്കാ ന ഭവിതും. സോ പന മഗ്ഗോ ഹേതുയേതി ഹേതുഭാവായ ന ന ഹോതി, ഹേതുയേവാതി അത്ഥോ. ഭവതോ പരിമുത്തിയാതി ഭവബന്ധനവിമുത്തിയാതി അത്ഥോ.

ഇദാനി അത്തനാ പരിവിതക്കിതമത്ഥം സമ്പാദയിതും ‘‘യഥാപീ’’തി ആദിമാഹ. യഥാ ഹി ലോകേ ദുക്ഖസ്സ പടിപക്ഖഭൂതം സുഖം നാമ അത്ഥി, ഏവം ഭവേ സതി തപ്പടിപക്ഖേന വിഭവേനാപി ഭവിതബ്ബം, യഥാ ച ഉണ്ഹേ സതി തസ്സ വൂപസമഭൂതം സീതലമ്പി അത്ഥി, ഏവം രാഗാദിഅഗ്ഗീനം വൂപസമേന നിബ്ബാനേന ഭവിതബ്ബം. യഥാ ച പാപസ്സ ലാമകസ്സ ധമ്മസ്സ പടിപക്ഖഭൂതോ കല്യാണോ അനവജ്ജധമ്മോപി അത്ഥിയേവ, ഏവമേവ പാപികായ ജാതിയാ സതി സബ്ബജാതിഖേപനതോ അജാതിസങ്ഖാതേന നിബ്ബാനേനാപി ഭവിതബ്ബമേവാതി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘യഥാപി ദുക്ഖേ വിജ്ജന്തേ, സുഖം നാമപി വിജ്ജതി;

ഏവം ഭവേ വിജ്ജമാനേ, വിഭവോപിച്ഛിതബ്ബകോ.

൧൧. ‘‘യഥാപി ഉണ്ഹേ വിജ്ജന്തേ, അപരം വിജ്ജതി സീതലം;

ഏവം തിവിധഗ്ഗി വിജ്ജന്തേ, നിബ്ബാനം ഇച്ഛിതബ്ബകം.

൧൨. ‘‘യഥാപി പാപേ വിജ്ജന്തേ, കല്യാണമപി വിജ്ജതി;

ഏവമേവ ജാതി വിജ്ജന്തേ, അജാതിപിച്ഛിതബ്ബക’’ന്തി.

തത്ഥ യഥാപീതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. സുഖന്തി കായികചേതസികസുഖം, സുട്ഠു ദുക്ഖം ഖണതീതി സുഖം. ഭവേതി ജനനേ. വിഭവോതി അജനനം, ജനനേ വിജ്ജമാനേ അജനനധമ്മോപി ഇച്ഛിതബ്ബോ. തിവിധഗ്ഗി വിജ്ജന്തേതി തിവിധേ രാഗാദികേ അഗ്ഗിമ്ഹി വിജ്ജമാനേതി അത്ഥോ. നിബ്ബാനന്തി തസ്സ തിവിധസ്സ രാഗാദിഅഗ്ഗിസ്സ നിബ്ബാപനം ഉപസമനം നിബ്ബാനഞ്ച ഇച്ഛിതബ്ബം. പാപേതി അകുസലേ ലാമകേ. കല്യാണമപീതി കുസലമപി. ഏവമേവാതി ഏവമേവം. ജാതി വിജ്ജന്തേതി ജാതിയാ വിജ്ജമാനായാതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗഭേദഞ്ച വിഭത്തിലോപഞ്ച കത്വാ വുത്തം. അജാതിപീതി ജാതിഖേപനം അജാതിനിബ്ബാനമ്പി ഇച്ഛിതബ്ബം.

അഥാഹം പരമ്പി ചിന്തേസിം – ‘‘യഥാ നാമ ഗൂഥരാസിമ്ഹി നിമുഗ്ഗേന പുരിസേന ദൂരതോവ കമലകുവലയപുണ്ഡരീകസണ്ഡമണ്ഡിതം വിമലസലിലം തളാകം ദിസ്വാ – ‘കതരേന നു ഖോ മഗ്ഗേന തത്ഥ ഗന്തബ്ബ’ന്തി തളാകം ഗവേസിതും യുത്തം. യം തസ്സ അഗവേസനം, ന സോ തസ്സ തളാകസ്സ ദോസോ, തസ്സ പുരിസസ്സേവ ദോസോ. ഏവമേവ കിലേസമലധോവനേ അമതമഹാതളാകേ വിജ്ജമാനേ യം തസ്സ അഗവേസനം, ന സോ അമതസങ്ഖാതസ്സ നിബ്ബാനമഹാതളാകസ്സ ദോസോ, പുരിസസ്സേവ ദോസോ. യഥാ പന ചോരേഹി സംപരിവാരിതോ പുരിസോ പലായനമഗ്ഗേ വിജ്ജമാനേപി സചേ സോ ന പലായതി, ന സോ തസ്സ മഗ്ഗസ്സ ദോസോ, തസ്സ പുരിസസ്സേവ ദോസോ. ഏവമേവ കിലേസചോരേഹി പരിവാരേത്വാ ഗഹിതസ്സ പുരിസസ്സ വിജ്ജമാനേയേവ നിബ്ബാനമഹാനഗരഗാമിമ്ഹി സിവേ മഹാമഗ്ഗേ തസ്സ മഗ്ഗസ്സ അഗവേസനം നാമ ന മഗ്ഗസ്സ ദോസോ, പുരിസസ്സേവ ദോസോ. യഥാ ബ്യാധിപീളിതോ പുരിസോ വിജ്ജമാനേ ബ്യാധിതികിച്ഛകേ വേജ്ജേ സചേ തം വേജ്ജം ഗവേസിത്വാ തം ബ്യാധിം ന തികിച്ഛാപേതി, ന സോ വേജ്ജസ്സ ദോസോ, തസ്സ പുരിസസ്സേവ ദോസോ. ഏവമേവ പന യോ കിലേസബ്യാധിപരിപീളിതോ കിലേസവൂപസമമഗ്ഗകോവിദം വിജ്ജമാനമേവ ആചരിയം ന ഗവേസതി, തസ്സേവ ദോസോ, ന കിലേസബ്യാധിവിനായകസ്സ ആചരിയസ്സ ദോസോ’’തി. തേന വുത്തം –

൧൩. ‘‘യഥാ ഗൂഥഗതോ പുരിസോ, തളാകം ദിസ്വാന പൂരിതം;

ന ഗവേസതി തം തളാകം, ന ദോസോ തളാകസ്സ സോ.

൧൪. ‘‘ഏവം കിലേസമലധോവം, വിജ്ജന്തേ അമതന്തളേ;

ന ഗവേസതി തം തളാകം, ന ദോസോ അമതന്തളേ.

൧൫. ‘‘യഥാ അരീഹി പരിരുദ്ധോ, വിജ്ജന്തേ ഗമനമ്പഥേ;

ന പലായതി സോ പുരിസോ, ന ദോസോ അഞ്ജസസ്സ സോ.

൧൬. ‘‘ഏവം കിലേസപരിരുദ്ധോ, വിജ്ജമാനേ സിവേ പഥേ;

ന ഗവേസതി തം മഗ്ഗം, ന ദോസോ സിവമഞ്ജസേ.

൧൭. ‘‘യഥാപി ബ്യാധിതോ പുരിസോ, വിജ്ജമാനേ തികിച്ഛകേ;

ന തികിച്ഛാപേതി തം ബ്യാധിം, ന ദോസോ സോ തികിച്ഛകേ.

൧൮. ‘‘ഏവം കിലേസബ്യാധീഹി, ദുക്ഖിതോ പതിപീളിതോ;

ന ഗവേസതി തം ആചരിയം, ന ദോസോ സോ വിനായകേ’’തി.

തത്ഥ ഗൂഥഗതോതി ഗൂഥകൂപഗതോ, ഗൂഥേന ഗതോ മക്ഖിതോ വാ. കിലേസമലധോവന്തി കിലേസമലസോധനേ, ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. അമതന്തളേതി അമതസങ്ഖാതസ്സ തളാകസ്സ, സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മവചനം ദട്ഠബ്ബം, അനുസ്സരം പക്ഖിപിത്വാ വുത്തം. അരീഹീതി പച്ചത്ഥികേഹി. പരിരുദ്ധോതി സമന്തതോ നിരുദ്ധോ. ഗമനമ്പഥേതി ഗമനപഥേ. ഛന്ദാവിനാസത്ഥം അനുസ്സരാഗമനം കത്വാ വുത്തം. ന പലായതീതി യദി ന പലായേയ്യ. സോ പുരിസോതി സോ ചോരേഹി പരിരുദ്ധോ പുരിസോ. അഞ്ജസസ്സാതി മഗ്ഗസ്സ. മഗ്ഗസ്സ ഹി –

‘‘മഗ്ഗോ പന്ഥോ പഥോ പജ്ജോ, അഞ്ജസം വടുമായനം;

നാവാ ഉത്തരസേതു ച, കുല്ലോ ച ഭിസി സങ്കമോ’’തി. (ചൂളനി. പാരായനത്ഥുതിഗാഥാനിദ്ദേസ ൧൦൧) –

ബഹൂനി നാമാനി. സ്വായമിധ അഞ്ജസനാമേന വുത്തോ. സിവേതി സബ്ബുപദ്ദവാഭാവതോ സിവേ. സിവമഞ്ജസേതി സിവസ്സ അഞ്ജസസ്സാതി അത്ഥോ. തികിച്ഛകേതി വേജ്ജേ. ന തികിച്ഛാപേതീതി ന തികിച്ഛാപേയ്യ. ന ദോസോ സോ തികിച്ഛകേതി തികിച്ഛകസ്സ ദോസോ നത്ഥി, ബ്യാധിതസ്സേവ ദോസോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖിതോതി സഞ്ജാതകായികചേതസികദുക്ഖോ. ആചരിയന്തി മോക്ഖമഗ്ഗാചരിയം. വിനായകേതി ആചരിയസ്സ.

ഏവം പനാഹം ചിന്തേത്വാ ഉത്തരിമ്പി ഏവം ചിന്തേസിം – ‘‘യഥാപി മണ്ഡനകജാതികോ പുരിസോ കണ്ഠേ ആസത്തം കുണപം ഛഡ്ഡേത്വാ സുഖീ ഗച്ഛേയ്യ, ഏവം മയാപി ഇമം പൂതികായം ഛഡ്ഡേത്വാ അനപേക്ഖേന നിബ്ബാനമഹാനഗരം പവിസിതബ്ബം. യഥാ ച നരനാരിയോ ഉക്കാരഭൂമിയം ഉച്ചാരപസ്സാവം കത്വാ ന തം ഉച്ഛങ്ഗേന വാ ആദായ ദസന്തേ വാ വേഠേത്വാ ആദായ ഗച്ഛന്തി, അഥ ഖോ ജിഗുച്ഛമാനാ ഓലോകേതുമ്പി അനിച്ഛന്താ അനപേക്ഖാ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി, ഏവം മയാപി ഇമം പൂതികായം അനപേക്ഖേന ഛഡ്ഡേത്വാ അമതം നിബ്ബാനനഗരം പവിസിതും വട്ടതി. യഥാ ച നാവികാ നാമ ജജ്ജരം നാവം ഉദകഗാഹിനിം ഛഡ്ഡേത്വാ അനപേക്ഖാവ ഗച്ഛന്തി, ഏവമഹമ്പി ഇമം നവഹി വണമുഖേഹി പഗ്ഘരന്തം കായം ഛഡ്ഡേത്വാ അനപേക്ഖോ നിബ്ബാനമഹാനഗരം പവിസിസ്സാമി. യഥാ ച കോചി പുരിസോ മുത്താമണിവേളുരിയാദീനി നാനാവിധാനി രതനാനി ആദായ ചോരേഹി സദ്ധിം മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തോ അത്തനോ രതനവിനാസഭയേന തേ ചോരേ ഛഡ്ഡേത്വാ ഖേമം മഗ്ഗം ഗണ്ഹാതി, ഏവമയമ്പി പൂതികായോ രതനവിലോപകചോരസദിസോ. സചാഹം ഏത്ഥ തണ്ഹം കരിസ്സാമി, അരിയമഗ്ഗകുസലധമ്മരതനാനി മേ നസ്സിസ്സന്തി, തസ്മാ മയാ ഇമം മഹാചോരസദിസം കരജകായം ഛഡ്ഡേത്വാ നിബ്ബാനമഹാനഗരം പവിസിതും വട്ടതീ’’തി. തേന വുത്തം –

൧൯. ‘‘യഥാപി കുണപം പുരിസോ, കണ്ഠേ ബദ്ധം ജിഗുച്ഛിയ;

മോചയിത്വാന ഗച്ഛേയ്യ, സുഖീ സേരീ സയംവസീ.

൨൦. ‘‘തഥേവിമം പൂതികായം, നാനാകുണപസഞ്ചയം;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛേയ്യം, അനപേക്ഖോ അനത്ഥികോ.

൨൧. ‘‘യഥാ ഉച്ചാരട്ഠാനമ്ഹി, കരീസം നരനാരിയോ;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛന്തി, അനപേക്ഖാ അനത്ഥികാ.

൨൨. ‘‘ഏവമേവാഹം ഇമം കായം, നാനാകുണപപൂരിതം;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛിസ്സം, വച്ചം കത്വാ യഥാ കുടിം.

൨൩. ‘‘യഥാപി ജജ്ജരം നാവം, പലുഗ്ഗം ഉദഗാഹിനിം;

സാമീ ഛഡ്ഡേത്വാ ഗച്ഛന്തി, അനപേക്ഖാ അനത്ഥികാ.

൨൪. ‘‘ഏവമേവാഹം ഇമം കായം, നവച്ഛിദ്ദം ധുവസ്സവം;

ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛിസ്സം, ജിണ്ണനാവംവ സാമികാ.

൨൫. ‘‘യഥാപി പുരിസോ ചോരേഹി, ഗച്ഛന്തോ ഭണ്ഡമാദിയ;

ഭണ്ഡച്ഛേദഭയം ദിസ്വാ, ഛഡ്ഡയിത്വാന ഗച്ഛതി.

൨൬. ‘‘ഏവമേവ ഇമം കായോ, മഹാചോരസമോ വിയ;

പഹായിമം ഗമിസ്സാമി, കുസലച്ഛേദനാഭയാ’’തി.

തത്ഥ യഥാപി കുണപം പുരിസോതി യഥാപി ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ പുരിസോ അഹികുണപേന വാ കുക്കുരകുണപേന വാ മനുസ്സകുണപേന വാ കണ്ഠേ ആസത്തേന അട്ടീയിത്വാ ഹരായിത്വാ ജിഗുച്ഛിത്വാ തം കുണപം മോചേത്വാ ഗച്ഛേയ്യ. സുഖീതി സുഖിതോ. സേരീതി യഥിച്ഛകവിഹാരീ. നാനാകുണപസഞ്ചയന്തി അനേകവിധകുണപരാസിഭൂതം ‘‘നാനാകുണപപൂരിത’’ന്തിപി പാഠോ.

ഉച്ചാരട്ഠാനമ്ഹീതി ഉച്ചാരേന്തി വച്ചം കരോന്തി ഏത്ഥാതി ഉച്ചാരോ, ഉച്ചാരോ ച സോ ഠാനം ചേതി ഉച്ചാരട്ഠാനം. അഥ വാ ഉസ്സാസിയ്യതീതി ഉസ്സാസോ, വച്ചസ്സേതം നാമം, തസ്സ ഠാനം ഉസ്സാസട്ഠാനം, തസ്മിം ഉസ്സാസട്ഠാനമ്ഹി, ഉക്കാരട്ഠാനേതി അത്ഥോ. വച്ചം കത്വാ യഥാ കുടിന്തി വച്ചം കത്വാ കുടിം നരനാരിയോ വിയാതി അത്ഥോ.

ജജ്ജരന്തി ജിണ്ണം. പലുഗ്ഗന്തി പലുജ്ജന്തിം, വികിരന്തിന്തി അത്ഥോ. ഉദഗാഹിനിന്തി ഉദകഗാഹിനിം. സാമീതി നാവാസാമികാ. നവച്ഛിദ്ദന്തി ചക്ഖുസോതാദീഹി നവഹി വണമുഖേഹി ഛിദ്ദാവച്ഛിദ്ദേഹി യുത്തത്താ നവച്ഛിദ്ദം. ധുവസ്സവന്തി ധുവനിസ്സന്ദം, നിച്ചം പഗ്ഘരണാസുചിന്തി അത്ഥോ.

ഭണ്ഡമാദിയാതി യംകിഞ്ചി രതനാദികം ഭണ്ഡം ആദിയ. ഭണ്ഡച്ഛേദഭയം ദിസ്വാതി ഭണ്ഡസ്സ അച്ഛിന്ദനേന ഭയം ദിസ്വാതി അത്ഥോ. ഏവമേവാതി സോ ഭണ്ഡമാദായ ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ വിയ. അയം കായോതി അയം പന കുച്ഛിതാനം പരമജേഗുച്ഛാനം ആയോതി കായോ. ആയോതി ഉപത്തിട്ഠാനം. ആയന്തി തതോതി ആയോ, കുച്ഛിതാ കേസാദയോ. ഇതി കുച്ഛിതാനം കേസാദീനം ആയോതി കായോ. മഹാചോരസമോ വിയാതി ചക്ഖുആദീഹി രൂപാദീസു പിയരൂപേസു സാരജ്ജനാദിവസേന പാണാതിപാതാദിന്നാദാനാദിചോരോ ഹുത്വാ സബ്ബകുസലം വിലുമ്പതീതി മഹാചോരസമോ. തസ്മാ യഥാ സോ രതനഭണ്ഡമാദായ ചോരേഹി സദ്ധിം ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ തേ ചോരേ പഹായ ഗച്ഛതി, ഏവമേവാഹമ്പി ഇമം മഹാചോരസമം കായം പഹായ അത്തനോ സോത്ഥിഭാവകരം മഗ്ഗം ഗവേസിതും ഗമിസ്സാമീതി അത്ഥസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. കുസലച്ഛേദനാഭയാതി കുസലധമ്മവിലോപനഭയേനാതി അത്ഥോ.

അഥേവം സുമേധപണ്ഡിതോ നാനാവിധാഹി ഉപമാഹി നേക്ഖമ്മകാരണം ചിന്തേത്വാ പുനപി ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം മഹാധനരാസിം സംഹരിത്വാ മയ്ഹം പിതുപിതാമഹാദയോ പരലോകം ഗച്ഛന്താ ഏകകഹാപണമ്പി ഗഹേത്വാ ന ഗതാ, മയാ പന ഗഹേത്വാ ഗമനകാരണം കാതും വട്ടതീ’’തി ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ ആരോചേസി – ‘‘അഹം, മഹാരാജ, ജാതിജരാദീഹി ഉപദ്ദുതഹദയോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിസ്സാമി, മയ്ഹം അനേകകോടിസതസഹസ്സം ധനം അത്ഥി, തം ദേവോ പടിപജ്ജതൂ’’തി. രാജാ ആഹ – ‘‘ന മയ്ഹം തേ ധനേന അത്ഥോ, ത്വംയേവ യഥിച്ഛകം കരോഹീ’’തി.

സോ ച ‘‘സാധു ദേവാ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ മഹാജനസ്സ ദാനം ദത്വാ വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച പഹായ അമരവരനഗരസദിസതോ അമരനഗരതോ നിക്ഖമിത്വാ ഏകകോവ നാനാമിഗഗണവന്തേ ഹിമവന്തേ ധമ്മികം നാമ പബ്ബതം നിസ്സായ അസ്സമം കത്വാ തത്ഥ പണ്ണസാലം കത്വാ പഞ്ചദോസവിവജ്ജിതം ചങ്കമം മാപേത്വാ അട്ഠഗുണസമുപേതം അഭിഞ്ഞാബലം സമാഹരിതും നവദോസസമന്നാഗതം സാടകം പജഹിത്വാ ദ്വാദസഗുണമുപാഗതം വാകചീരം നിവാസേത്വാ പബ്ബജി. ഏവം പന സോ പബ്ബജിതോ അട്ഠദോസസമാകിണ്ണം പണ്ണസാലം പഹായ ദസഗുണസമന്നാഗതം രുക്ഖമൂലം ഉപഗന്ത്വാ സബ്ബധഞ്ഞവികതിം പഹായ പവത്തഫലഭോജനോ ഹുത്വാ നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമനവസേന പധാനം പദഹന്തോ സത്താഹബ്ഭന്തരേയേവ അട്ഠന്നം സമാപത്തീനം പഞ്ചന്നഞ്ച അഭിഞ്ഞാനം ലാഭീ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൨൭. ‘‘ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, നേകകോടിസതം ധനം;

നാഥാനാഥാനം ദത്വാന, ഹിമവന്തമുപാഗമിം.

൨൮. ‘‘ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേ, ധമ്മികോ നാമ പബ്ബതോ;

അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ.

൨൯. ‘‘ചങ്കമം തത്ഥ മാപേസിം, പഞ്ചദോസവിവജ്ജിതം.

അട്ഠഗുണസമുപേതം, അഭിഞ്ഞാബലമാഹരിം.

൩൦. ‘‘സാടകം പജഹിം തത്ഥ, നവദോസമുപാഗതം;

വാകചീരം നിവാസേസിം, ദ്വാദസഗുണമുപാഗതം.

൩൧. ‘‘അട്ഠദോസസമാകിണ്ണം, പജഹിം പണ്ണസാലകം;

ഉപാഗമിം രുക്ഖമൂലം, ഗുണേ ദസഹുപാഗതം.

൩൨. ‘‘വാപിതം രോപിതം ധഞ്ഞം, പജഹിം നിരവസേസതോ;

അനേകഗുണസമ്പന്നം, പവത്തഫലമാദിയിം.

൩൩. ‘‘തത്ഥപ്പധാനം പദഹിം, നിസ്സജ്ജട്ഠാനചങ്കമേ;

അബ്ഭന്തരമ്ഹി സത്താഹേ, അഭിഞ്ഞാബലപാപുണി’’ന്തി.

തത്ഥ ഏവാഹന്തി ഏവം അഹം, ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരേന ചിന്തേത്വാതി അത്ഥോ. നാഥാനാഥാനന്തി സനാഥാനമനാഥാനഞ്ച അഡ്ഢാനഞ്ചേവ ദലിദ്ദാനഞ്ച ‘‘അത്ഥികാ ഗണ്ഹന്തൂ’’തി സഹ കോട്ഠാഗാരേഹി ദത്വാതി അത്ഥോ. ഹിമവന്തസ്സാവിദൂരേതി ഹിമവന്തപബ്ബതരാജസ്സ അവിദൂരേ സമീപേ. ധമ്മികോ നാമ പബ്ബതോതി ഏവംനാമകോ പബ്ബതോ. കസ്മാ പനായം ധമ്മികോതി? യേഭുയ്യേന പന ബോധിസത്താ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ തം പബ്ബതം ഉപനിസ്സായ അഭിഞ്ഞായോ നിബ്ബത്തേത്വാ സമണധമ്മം അകംസു. തസ്മാ സമണധമ്മസ്സ നിസ്സയഭൂതത്താ ‘‘ധമ്മികോ’’ത്വേവ പാകടോ അഹോസി. അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹന്തിആദിനാ സുമേധപണ്ഡിതേന അസ്സമപണ്ണസാലാ ചങ്കമാ സഹത്ഥാ മാപിതാ വിയ വുത്താ, ന ച പന സഹത്ഥാ മാപിതാ, കിന്തു സക്കേന ദേവേന പേസിതേ വിസ്സകമ്മുനാ ദേവപുത്തേന നിമ്മിതാ. ഭഗവാ പന തദാ അത്തനോ പുഞ്ഞാനുഭാവേന നിബ്ബത്തം തം സമ്പദം സന്ധായ – ‘‘സാരിപുത്ത, തസ്മിം പബ്ബതേ –

‘അസ്സമോ സുകതോ മയ്ഹം, പണ്ണസാലാ സുമാപിതാ;

ചങ്കമം തത്ഥ മാപേസിം, പഞ്ചദോസവിവജ്ജിത’’’ന്തി. – ആദിമാഹ;

തത്ഥ പണ്ണസാലാതി പണ്ണഛദനസാലാ. തത്ഥാതി തസ്മിം അസ്സമപദേ. പഞ്ചദോസവിവജ്ജിതന്തി പഞ്ചഹി ചങ്കമദോസേഹി വിവജ്ജിതം. കതമേ പഞ്ച ചങ്കമദോസാ നാമ? ഥദ്ധവിസമതാ, അന്തോരുക്ഖതാ, ഗഹനച്ഛന്നതാ, അതിസമ്ബാധതാ, അതിവിസാലതാതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി ദോസേഹി വിവജ്ജിതം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന ദീഘതോ സട്ഠിരതനോ വിത്ഥാരതോ ദിയഡ്ഢരതനോ ചങ്കമോ വുത്തോ. അഥ വാ പഞ്ചദോസവിവജ്ജിതന്തി പഞ്ചഹി നീവരണദോസേഹി വിവജ്ജിതം പരിഹീനം അഭിഞ്ഞാബലമാഹരിന്തി ഇമിനാ ഉത്തരപദേന സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ, സുമേധകഥാ). അട്ഠഗുണസമുപേതന്തി ‘‘ഏവം സമാഹിതേ ചിത്തേ പരിസുദ്ധേ പരിയോദാതേ അനങ്ഗണേ വിഗതൂപക്കിലേസേ മുദുഭൂതേ കമ്മനിയേ ഠിതേ ആനേഞ്ജപ്പത്തേ’’തി ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഗുണേഹി (ദീ. നി. ൧.൨൪൪-൨൪൫; മ. നി. ൧.൩൮൪-൩൮൬, ൪൩൧-൪൩൩; പാരാ. ൧൨-൧൪) സമന്നാഗതം അഭിഞ്ഞാബലം ആഹരിം ആനേസിന്തി അത്ഥോ.

കേചി പന ‘‘അട്ഠഹി സമണസുഖേഹി ഉപേതം, അട്ഠിമാനി സമണസുഖാനി നാമ ധനധഞ്ഞപരിഗ്ഗഹാഭാവോ, അനവജ്ജപിണ്ഡപാതപരിയേസനഭാവോ, നിബ്ബുതപിണ്ഡഭുഞ്ജനഭാവോ, രട്ഠം പീളേത്വാ ധനധഞ്ഞാദീസു ഗണ്ഹന്തേസു രാജപുരിസേസു രട്ഠപീളനകിലേസാഭാവോ, ഉപകരണേസു നിച്ഛന്ദരാഗഭാവോ, ചോരവിലോപനേ നിബ്ഭയഭാവോ, രാജരാജമഹാമത്തേഹി അസംസട്ഠഭാവോ, ചതൂസു ദിസാസു അപ്പടിഹതഭാവോതി ഇമേഹി അട്ഠഹി സമണസുഖേഹി (അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാന, സുമേധകഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഉപേതം സമുപേതം അസ്സമം മാപേസി’’ന്തി അസ്സമേന സമ്ബന്ധം കത്വാ വദന്തി, തം പാളിയാ ന സമേതി.

സാടകന്തി വത്ഥം. തത്ഥാതി തസ്മിം അസ്സമേ. നവദോസമുപാഗതന്തി, സാരിപുത്ത, തത്ഥ വസന്തോ അത്തനോ നിവത്ഥപാരുതം മഹഗ്ഘസാടകം പജഹിം പരിച്ചജിം. സാടകം പജഹന്തോ ച തത്ഥ നവ ദോസേ ദിസ്വാ പജഹിന്തി ദീപേതി. താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിതാനഞ്ഹി സാടകസ്മിം നവ ദോസാ പകാസിതാ. കതമേ നവ? സാടകസ്സ മഹഗ്ഘഭാവോ, പരപടിബദ്ധഭാവോ, പരിഭോഗേന ലഹുകം കിലിസ്സനഭാവോ, കിലിട്ഠോ ച ധോവിതബ്ബോ പുന രജിതബ്ബോ ച ഹോതി പരിഭോഗേന ജീരണഭാവോ, ജിണ്ണസ്സ പുന തുന്നകരണം വാ അഗ്ഗളദാനം വാ കാതബ്ബം ഹോതി പുന പരിയേസനായ ദുരഭിസമ്ഭവഭാവോ, താപസപബ്ബജ്ജായ അനനുച്ഛവികഭാവോ, പച്ചത്ഥികാനം സാധാരണഭാവോ, യഥാ നം ന പച്ചത്ഥികാ ഗണ്ഹന്തി, ഏവം ഗോപേതബ്ബോ ഹോതി പരിദഹതോ വിഭൂസനട്ഠാനഭാവോ, ഗഹേത്വാ ചരന്തസ്സ മഹിച്ഛഭാവോതി ഏതേഹി നവഹി ദോസേഹി (അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാന, സുമേധകഥാ) ഉപഗതം സാടകം പഹായ വാകചീരം നിവാസേസിന്തി ദീപേതി. വാകചീരന്തി മുഞ്ജതിണം ഹീരാഹീരം കത്വാ ഗന്ഥേത്വാ കതം വാകമയചീരം നിവാസനപാരുപനത്ഥായ ആദിയിന്തി അത്ഥോ. ദ്വാദസഗുണമുപാഗതന്തി ദ്വാദസഹി ആനിസംസേഹി ഉപേതം. ഏത്ഥ ഗുണ-സദ്ദോ ആനിസംസട്ഠോ ‘‘സതഗുണാ ദക്ഖിണാ പാടികങ്ഖിതബ്ബാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൭൯) വിയ. മ-കാരോ പദസന്ധികരോ. വാകചീരസ്മിം ദ്വാദസാനിസംസാ അപ്പഗ്ഘതാ, അപരായത്തതാ, സഹത്ഥാ കാതും സക്കുണേയ്യതാ, പരിഭോഗേന ജിണ്ണേപി സിബ്ബിതബ്ബാഭാവോ, ചോരഭയാഭാവോ പരിയേസന്തസ്സ സുഖേന കരണഭാവോ, താപസപബ്ബജ്ജായ സാരുപ്പഭാവോ, സേവമാനസ്സ വിഭൂസനട്ഠാനാഭാവോ, ചീവരപ്പച്ചയേ അപ്പിച്ഛഭാവോ, പരിഭോഗസുഖഭാവോ, വാകുപ്പത്തിയാ സുലഭഭാവോ, വാകചീരേ നട്ഠേപി അനപേക്ഖഭാവോതി ഇമേഹി ദ്വാദസഹി ഗുണേഹി സമ്പന്നം (അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാന, സുമേധകഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ).

അഥ സുമേധപണ്ഡിതോ തത്ഥ പണ്ണസാലായം വിഹരന്തോ പച്ചൂസസമയേ പച്ചുട്ഠായ അത്തനോ നിക്ഖമനകാരണം പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പന നവകനകകടകനൂപുരാദിസങ്ഘട്ടനസദ്ദസമ്മിസ്സിത-മധുരഹസിതകഥിതഗേഹജനരമണീയം ഉളാരവിഭവസോഭിതം സുരവരഭവനാകാരമഗാരം ഖേളപിണ്ഡം വിയ പഹായ വിവേകാരാമതായ സബ്ബജനപാപപവാഹനം തപോവനം പവിട്ഠോസ്മി, ഇധ പന മേ പണ്ണസാലായ വാസോ ദുതിയോ ഘരാവാസോ വിയ ഹോതി, ഹന്ദാഹം രുക്ഖമൂലേ വസേയ്യ’’ന്തി. തേന വുത്തം –

൩൧. ‘‘അട്ഠദോസസമാകിണ്ണം, പജഹിം പണ്ണസാലക’’ന്തി.

തത്ഥ അട്ഠദോസസമാകിണ്ണന്തി അട്ഠഹി ദോസേഹി സമാകിണ്ണം സംയുത്തം. കതമേഹി അട്ഠഹി? മഹാസമ്ഭാരേഹി നിപ്ഫാദനീയതാ, തിണപണ്ണമത്തികാദീഹി നിച്ചം പടിജഗ്ഗനീയതാ, സേനാസനം നാമ മഹല്ലകസ്സ പാപുണാതീതി അവേലായ വുട്ഠാപിയമാനസ്സ ചിത്തേകഗ്ഗതാ ന ഹോതീതി വുട്ഠാപനീയഭാവോ, സീതുണ്ഹസ്സ പടിഘാതേന കായസ്സ സുഖുമാലകരണഭാവോ, ഘരം പവിട്ഠേന യം കിഞ്ചി പാപം സക്കാ കാതുന്തി ഗരഹപടിച്ഛാദനകരണഭാവോ, ‘‘മയ്ഹമിദ’’ന്തി സപരിഗ്ഗഹഭാവോ, ഗേഹസ്സ അത്ഥിഭാവോ സദുതിയകവാസോ, ഊകാമങ്ഗുലഘരഗോളികാദീനം സാധാരണതായ ബഹുസാധാരണഭാവോതി ഇതി ഇമേ അട്ഠ ആദീനവേ (അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാന, സുമേധകഥാ) ദിസ്വാ മഹാസത്തോ പണ്ണസാലം പജഹിം.

ഗുണേ ദസഹുപാഗതന്തി ഛന്നം പടിക്ഖിപിത്വാ ദസഹി ഗുണേഹി ഉപേതം, രുക്ഖമൂലം ഉപഗതോസ്മീതി അത്ഥോ. കതമേഹി ദസഹി? അപ്പസമാരമ്ഭതാ, ഉപഗമനമത്തമേവേത്ഥ ഹോതീതി സുലഭാനവജ്ജതാ, അഭിണ്ഹം തരുപണ്ണവികാരദസ്സനേന അനിച്ചസഞ്ഞാസമുട്ഠാപനതാ, സേനാസനമച്ഛേരാഭാവോ, തത്ഥ ഹി പാപം കരോന്തോ ലജ്ജതീതി പാപകരണാരഹാഭാവോ, പരിഗ്ഗഹകരണാഭാവോ, ദേവതാഹി സഹ വാസോ, ഛന്നപടിക്ഖേപോ, പരിഭോഗസുഖതാ, രുക്ഖമൂലസേനാസനസ്സ ഗതഗതട്ഠാനേ സുലഭതായ അനപേക്ഖഭാവോതി ഇതി ഇമേ ദസ ഗുണേ (അപ. അട്ഠ. ൧.ദൂരേനിദാന, സുമേധകഥാ) ദിസ്വാ രുക്ഖമൂലം ഉപഗതോസ്മീതി വദതി. ആഹ ച –

‘‘വണ്ണിതോ ബുദ്ധസേട്ഠേന, നിസ്സയോതി ച ഭാസിതോ;

നിവാസോ പവിവിത്തസ്സ, രുക്ഖമൂലസമോ കുതോ.

‘‘ആവാസമച്ഛേരഹരേ, ദേവതാപരിപാലിതേ;

പവിവിത്തേ വസന്തോ ഹി, രുക്ഖമൂലമ്ഹി സുബ്ബതോ.

‘‘അഭിരത്താനി നീലാനി, പണ്ഡൂനി പതിതാനി ച;

പസ്സന്തോ തരുപണ്ണാനി, നിച്ചസഞ്ഞം പനൂദതി.

‘‘തസ്മാ ഹി ബുദ്ധദായജ്ജം, ഭാവനാഭിരതാലയം;

വിവിത്തം നാതിമഞ്ഞേയ്യ, രുക്ഖമൂലം വിചക്ഖണോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൩൨);

അഥ സുമേധപണ്ഡിതോ പണ്ണസാലായ ദിട്ഠദോസോ ഹുത്വാ രുക്ഖമൂലസേനാസനേ ലദ്ധാനിസംസോ വിഹരന്തോ ഉത്തരിപി ചിന്തേസി – ‘‘ആഹാരത്ഥായ മേ ഗാമഗമനം ആഹാരപരിയേസനദുക്ഖം, നാഹം കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന നിക്ഖമിത്വാ ആഹാരത്ഥായ പബ്ബജിതോ, ആഹാരപരിയേസനമൂലസ്സ ച ദുക്ഖസ്സ പമാണം നത്ഥി, യംനൂനാഹം പവത്തഫലേന യാപേയ്യ’’ന്തി. ഇമം പന അത്ഥവിസേസം ദീപേന്തോ –

൩൨-൩൩. ‘‘വാപിതം രോപിതം ധഞ്ഞം, പജഹിം നിരവസേസതോ.

അനേകഗുണസമ്പന്നം, പവത്തഫലമാദിയി’’ന്തി. – ആദിമാഹ;

തത്ഥ വാപിതന്തി വപിത്വാ നിപ്ഫന്നം. രോപിതന്തി രോപിത്വാ നിപ്ഫന്നം, വപനരോപനവസേന ദുവിധാവ സസ്സനിപ്ഫത്തി, തം ദുവിധമ്പി അത്തനോ അപ്പിച്ഛതായ പഹായ പവത്തഫലേന യാപേസിം. പവത്തഫലന്തി സയമേവ പതിതഫലം. ആദിയിന്തി പരിഭുഞ്ജിം.

‘‘പവത്തഫലസന്തുട്ഠോ, അപരായത്തജീവികോ;

പഹീനാഹാരലോലുപ്പോ, ഹോതി ചാതുദ്ദിസോ മുനി.

‘‘ജഹാതി രസതണ്ഹഞ്ച, ആജീവോ തസ്സ സുജ്ഝതി;

തസ്മാ ഹി നാതിമഞ്ഞേയ്യ, പവത്തഫലഭോജന’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൨൬ ഥോകം വിസദിസം) –

ഏവം പവത്തമാനോ സുമേധപണ്ഡിതോ നചിരസ്സേവ അന്തോസത്താഹേ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ ച പാപുണി. ഇമമത്ഥം പകാസേന്തേന ‘‘തത്ഥപ്പധാനം പദഹി’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം അസ്സമേ. പധാനന്തി വീരിയം, വീരിയഞ്ഹി പദഹിതബ്ബതോ പധാനഭാവകരണതോ വാ ‘‘പധാന’’ന്തി വുച്ചതി. പദഹിന്തി വീരിയമാരഭിം. നിസ്സജ്ജട്ഠാനചങ്കമേതി നിസജ്ജായ ച ഠാനേന ച ചങ്കമേന ച.

സുമേധപണ്ഡിതോ പന സേയ്യം പടിക്ഖിപിത്വാ നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമേഹേവ രത്തിന്ദിവം വീതിനാമേത്വാ സത്താഹബ്ഭന്തരേയേവ അഭിഞ്ഞാബലം പാപുണി. ഏവം പന അഭിഞ്ഞാബലം പത്വാ സുമേധതാപസേ സമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേന്തേ തദാ സബ്ബജനസങ്ഗഹകരോ മാരബലഭയംകരോ ഞാണദീപങ്കരോ ദീപങ്കരോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി.

സങ്ഖേപേനേവ തസ്സായമാനുപുബ്ബികഥാ – അയം കിര ദീപങ്കരോ നാമ മഹാസത്തോ സമത്തിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ വേസ്സന്തരത്തഭാവസദിസേ അത്തഭാവേ ഠിതോ പഥവികമ്പനാദീനി മഹാദാനാനി ദത്വാ ആയുപരിയോസാനേ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാഹി സന്നിപതിത്വാ –

‘‘കാലോ ഖോ തേ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി. (ബു. വം. ൧.൬൭) –

വുത്തേ തതോ സോ ദേവതാനം വചനം സുത്വാ ച പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ തതോ ചുതോ രമ്മവതീനഗരേ അത്തനോ യസവിഭൂതിയാ വിജിതവാസുദേവസ്സ നരദേവസ്സ സുദേവസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ സുമേധായ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം ആസാള്ഹിപുണ്ണമിയാ ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേന പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ മഹതാ പരിവാരേന പരിഹരിയമാനോ മഹാദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി മണികൂടഗതോ വിയ കേനചി അസുചിനാ അമക്ഖിതോ ദസ മാസേ വസിത്വാ സലിലധരവിവരഗതോ സരദകാലചന്ദോ വിയ തസ്സാ ഉദരതോ നിക്ഖമി.

ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി

തസ്സ പന ദീപങ്കരകുമാരസ്സ പടിസന്ധിക്ഖണേപി വിജാതക്ഖണേപി ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി പാടിഹാരിയാനി പാതുരഹേസും. സബ്ബസബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേസു മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമന്തേസു നിക്ഖമന്തേസു സമ്ബുജ്ഝന്തേസു ധമ്മചക്കം പവത്തന്തേസൂതി ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു ദ്വത്തിംസ പാടിഹാരിയാനി പവത്തന്തേവ. തസ്മാ മയാ പാകടത്താ ദീപങ്കരകുമാരസ്സ ജാതിയം ദസ്സിതാനി –

‘‘ദീപങ്കരേ ചാരുകരേ കുമാരേ, സിവംകരേ സന്തികരേവ ജാതേ;

പകമ്പി സങ്കമ്പി തദാ സമന്താ, സഹസ്സസങ്ഖ്യാ ദസലോകധാതു.

‘‘ചക്കവാളസഹസ്സേസു, ദസസഹസ്സേവ ദേവതാ;

ഏകസ്മിം ചക്കവാളസ്മിം, തദാ സന്നിപതിംസു താ.

‘‘ബോധിസത്തം മഹാസത്തം, ജാതമത്തന്തു ദേവതാ;

പഠമം പടിഗ്ഗണ്ഹിംസു, പച്ഛാ തം മനുജാ പന.

‘‘അവാദിതാ കേനചി ചമ്മനദ്ധാ, സുപോക്ഖരാ ദുന്ദുഭിയോ ച വീണാ;

അഘട്ടിതാനാഭരണാനി തസ്മിം, ഖണേ സമന്താ മധുരം രവിംസു.

‘‘ഛിജ്ജിംസു സബ്ബത്ഥ ച ബന്ധനാനി, സയം വിഗച്ഛിംസു ച സബ്ബരോഗാ;

രൂപാനി പസ്സിംസു ച ജാതിഅന്ധാ, സദ്ദം സമന്താ ബധിരാ സുണിംസു.

‘‘അനുസ്സതിം ജാതിജളാ മനുസ്സാ, ലഭിംസു യാനം പദസാവ പങ്ഗുലാ;

വിദേസയാതാ സയമേവ നാവാ, സപട്ടനം സീഘമുപാഗമിംസു.

‘‘ആകാസട്ഠം ഭൂമിഗതഞ്ച സബ്ബം, സയം സമന്താ രതനം വിരോചി;

നിബ്ബായി ഘോരേ നിരയേ ഹുതാസോ, നദീസു തോയമ്പി ച നപ്പവത്തി.