൧൯. തിസ്സബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

തസ്സ പന സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ അപരഭാഗേ ഏകോ കപ്പോ ബുദ്ധസുഞ്ഞോ അഹോസി. ഇതോ ദ്വാനവുതികപ്പമത്ഥകേ തിസ്സോ, ഫുസ്സോതി ഏകസ്മിം കപ്പേ ദ്വേ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ തിസ്സോ നാമ മഹാപുരിസോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ഖേമകനഗരേ ജനസന്ധസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ പദുമദലസദിസനയനായ പദുമാനാമായ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന അനോമുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. സത്തവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തസ്സ ഗുഹാസേല-നാരിസയ-നിസഭനാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. സുഭദ്ദാദേവിപ്പമുഖാനി തേത്തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സുഭദ്ദാദേവിയാ പുത്തേ ആനന്ദകുമാരേ ഉപ്പന്നേ സോനുത്തരം നാമ അനുത്തരം തുരങ്ഗവരമാരുയ്ഹ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം മനുസ്സാനം കോടി അനുപബ്ബജി. സോ തേഹി പരിവുതോ അട്ഠ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ വീരനിഗമേ വീരസേട്ഠിസ്സ ധീതായ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സലലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ വിജിതസങ്ഗാമകേന നാമ യവപാലേന ഉപനീതാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ അസനബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ ചത്താലീസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ തത്ഥ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ അധിഗതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ യസവതീ നഗരേ ബ്രഹ്മദേവം ഉദയഞ്ച ദ്വേ രാജപുത്തേ സപരിവാരേ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നേ ആകാസേന ഗന്ത്വാ യസവതീമിഗദായേ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനപാലേന രാജപുത്തേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം സപരിവാരാനം അവിസാരിനാ ബ്യാപിനാ മധുരേന ബ്രഹ്മസ്സരേന ദസസഹസ്സിലോകധാതും വിഞ്ഞാപേന്തോവ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, തദാ കോടിസതാനം പഠമോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘സിദ്ധത്ഥസ്സ അപരേന, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ;

അനന്തതേജോ അമിതയസോ, തിസ്സോ ലോകഗ്ഗനായകോ.

൨. ‘‘തമന്ധകാരം വിധമിത്വാ, ഓഭാസേത്വാ സദേവകം;

അനുകമ്പകോ മഹാവീരോ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജി ചക്ഖുമാ.

൩. ‘‘തസ്സാപി അതുലാ ഇദ്ധി, അതുലം സീലം സമാധി ച;

സബ്ബത്ഥ പാരമിം ഗന്ത്വാ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി.

൪. ‘‘സോ ബുദ്ധോ ദസസഹസ്സിമ്ഹി, വിഞ്ഞാപേസി ഗിരം സുചിം;

കോടിസതാനി അഭിസമിംസു, പഠമേ ധമ്മദേസനേ’’തി.

തത്ഥ സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ധമ്മേസു പാരം ഗന്ത്വാ. ദസസഹസ്സിമ്ഹീതി ദസസഹസ്സിയം അഥാപരേന സമയേന തിസ്സേന സത്ഥാരാ സദ്ധിം പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം കോടി മഹാപുരിസസ്സ ഗണവാസം പഹായ ബോധിമൂലമുപഗമനസമയേ അഞ്ഞത്ര ഗതാ. സാ തിസ്സേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ധമ്മചക്കം പവത്തിത’’ന്തി സുത്വാ യസവതീമിഗദായം ആഗന്ത്വാ ദസബലമഭിവാദേത്വാ തം പരിവാരേത്വാ നിസീദി. തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ നവുതിയാ കോടീനം ദുതിയാഭിസമയോ അഹോസി. പുന മഹാമങ്ഗലസമാഗമേ മങ്ഗലപരിയോസാനേ സട്ഠിയാ കോടീനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘ദുതിയോ നവുതികോടീനം, തതിയോ സട്ഠികോടിയോ;

ബന്ധനാതോ പമോചേസി, സത്തേ നരമരൂ തദാ’’തി.

തത്ഥ ദുതിയോ നവുതികോടീനന്തി ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി നവുതികോടിപാണീനന്തി അത്ഥോ. ബന്ധനാതോതി ബന്ധനതോ, ദസഹി സംയോജനേഹി പരിമോചേസീതി അത്ഥോ. ഇദാനി പരിമോചിതേ സത്തേ സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘നരമരൂ’’തി ആഹ. നരമരൂതി നരാമരേ.

യസവതീനഗരേ കിര അന്തോവസ്സം പബ്ബജിതാനം അരഹന്താനം സതസഹസ്സേഹി പരിവുതോ പവാരേസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. ഉഭതോ സുജാതസ്സ സുജാതസ്സ നാമ രഞ്ഞോ നാരിവാഹനകുമാരോ നാരിവാഹനനഗരം അനുപ്പത്തേ ഭഗവതി ലോകനാഥേ സപരിവാരോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ദസബലം സഭിക്ഖുസങ്ഘം നിമന്തേത്വാ സത്താഹം അസദിസദാനം ദത്വാ അത്തനോ രജ്ജം പുത്തസ്സ നിയ്യാതേത്വാ സപരിവാരോ സബ്ബലോകാധിപതിസ്സ തിസ്സസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സന്തികേ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജി. തസ്സ കിര സാ പബ്ബജ്ജാ സബ്ബദിസാസു പാകടാ അഹോസി. തസ്മാ തതോ തതോ ആഗന്ത്വാ നാരിവാഹനകുമാരം മഹാജനോ അനുപബ്ബജി. തദാ തഥാഗതോ നവുതിയാ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ മജ്ഝഗതോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന ഖേമവതീനഗരേ ഞാതിസമാഗമേ ബുദ്ധവംസധമ്മകഥം സുത്വാ അസീതിസതസഹസ്സാനി തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു, തേഹി പരിവുതോ സുഗതോ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, തിസ്സേ ലോകഗ്ഗനായകേ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൭. ‘‘ഖീണാസവസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

നവുതിസതസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൮. ‘‘അസീതിസതസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, പുപ്ഫിതാനം വിമുത്തിയാ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ യസവതീനഗരേ സുജാതോ നാമ രാജാ ഹുത്വാ ഇദ്ധം ഫീതം ജനപദം അനേകകോടിധനസന്നിചയം അനുരാഗമുപഗതഹദയഞ്ച പരിജനം തിണനളമിവ പരിച്ചജിത്വാ ജാതിആദീസു സംവിഗ്ഗഹദയോ നിക്ഖമിത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ ഹുത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ പഞ്ചവണ്ണായ പീതിയാ ഫുടസരീരോ ഹുത്വാ സപതിസ്സോ തിസ്സം ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഹന്ദാഹം മന്ദാരവപാരിച്ഛത്തകാദീഹി ദിബ്ബകുസുമേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസ്സാമീ’’തി. അഥ സോ ഏവം ചിന്തേത്വാ ഇദ്ധിയാ സഗ്ഗലോകം ഗന്ത്വാ ചിത്തലതാവനം പവിസിത്വാ പദുമപാരിച്ഛത്തകമന്ദാരവാദീഹി ദിബ്ബകുസുമേഹി രതനമയം ചങ്കോടകം ഗാവുതപ്പമാണം പൂരേത്വാ ഗഹേത്വാ ഗഗനതലേന ആഗന്ത്വാ ദിബ്ബേഹി സുരഭികുസുമേഹി ഭഗവന്തം പൂജേസി. ഏകഞ്ച മണിദണ്ഡകം സുവണ്ണമയകണ്ണികം പദുമരാഗമണിമയപണ്ണം സുഗന്ധകേസരച്ഛത്തം വിയ പദുമച്ഛത്തം ഭഗവതോ സിരസി ധാരയന്തോ ചതുപരിസമജ്ഝേ അട്ഠാസി. അഥ ഭഗവാ നം – ‘‘ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സുജാതോ നാമ ഖത്തിയോ;

മഹാഭോഗം ഛഡ്ഡയിത്വാ, പബ്ബജിം ഇസിപബ്ബജം.

൧൦. ‘‘മയി പബ്ബജിതേ സന്തേ, ഉപ്പജ്ജി ലോകനായകോ;

ബുദ്ധോതി സദ്ദം സുത്വാന, പീതി മേ ഉപപജ്ജഥ.

൧൧. ‘‘ദിബ്ബം മന്ദാരവം പുപ്ഫം, പദുമം പാരിഛത്തകം;

ഉഭോ ഹത്ഥേഹി പഗ്ഗയ്ഹ, ധുനമാനോ ഉപാഗമിം.

൧൨. ‘‘ചാതുവണ്ണപരിവുതം, തിസ്സം ലോകഗ്ഗനായകം;

തമഹം പുപ്ഫം ഗഹേത്വാ, മത്ഥകേ ധാരയിം ജിനം.

൧൩. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, ജനമജ്ഝേ നിസീദിയ;

ദ്വേനവുതേ ഇതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൪. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൫. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ മയി പബ്ബജിതേതി മയി പബ്ബജിതഭാവം ഉപഗതേ. ‘‘മമ പബ്ബജിതം സന്ത’’ന്തി പോത്ഥകേസു ലിഖന്തി, സോ പമാദലേഖോതി വേദിതബ്ബോ. ഉപപജ്ജഥാതി ഉപ്പജ്ജിത്ഥ. ഉഭോ ഹത്ഥേഹീതി ഉഭേഹി ഹത്ഥേഹി. പഗ്ഗയ്ഹാതി ഗഹേത്വാന. ധുനമാനോതി വാകചീരാനി വിധുനമാനോവ. ചാതുവണ്ണപരിവുതന്തി ചതുപരിസപരിവുതം, ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണപരിവുതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ചതുവണ്ണേഹി പരിവുത’’ന്തി പഠന്തി കേചി.

തസ്സ പന ഭഗവതോ ഖേമം നാമ നഗരം അഹോസി. ജനസന്ധോ നാമ ഖത്തിയോ പിതാ, പദുമാ നാമ ജനികാ, ബ്രഹ്മദേവോ ച ഉദയോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സമങ്ഗോ നാമുപട്ഠാകോ, ഫുസ്സാ ച സുദത്താ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, അസനരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം സട്ഠിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, വസ്സസതസഹസ്സം ആയു, സുഭദ്ദാ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ, ആനന്ദോ നാമ പുത്തോ, തുരങ്ഗയാനേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൬. ‘‘ഖേമകം നാമ നഗരം, ജനസന്ധോ നാമ ഖത്തിയോ;

പദുമാ നാമ ജനികാ, തിസ്സസ്സ ച മഹേസിനോ.

൨൧. ‘‘ബ്രഹ്മദേവോ ച ഉദയോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സമങ്ഗോ നാമുപട്ഠാകോ, തിസ്സസ്സ ച മഹേസിനോ.

൨൨. ‘‘ഫുസ്സാ ചേവ സുദത്താ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, അസനോതി പവുച്ചതി.

൨൪. ‘‘സോ ബുദ്ധോ സട്ഠിരതനോ, അഹു ഉച്ചത്തനേ ജിനോ;

അനൂപമോ അസദിസോ, ഹിമവാ വിയ ദിസ്സതി.

൨൫. ‘‘തസ്സാപി അതുലതേജസ്സ, ആയു ആസി അനുത്തരോ;

വസ്സസതസഹസ്സാനി, ലോകേ അട്ഠാസി ചക്ഖുമാ.

൨൬. ‘‘ഉത്തമം പവരം സേട്ഠം, അനുഭോത്വാ മഹായസം;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിക്ഖന്ധോവ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൭. ‘‘വലാഹകോവ അനിലേന, സൂരിയേന വിയ ഉസ്സവോ;

അന്ധകാരോവ പദീപേന, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ’’തി.

തത്ഥ ഉച്ചത്തനേതി ഉച്ചഭാവേന. ഹിമവാ വിയ ദിസ്സതീതി ഹിമവാവ പദിസ്സതി. അയമേവ വാ പാഠോ. യഥാ യോജനാനം സതാനുച്ചോ ഹിമവാ പഞ്ചപബ്ബതോ സുദൂരേ ഠിതാനമ്പി ഉച്ചഭാവേന ച സോമ്മഭാവേന ച അതിരമണീയോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി, ഏവം ഭഗവാപി ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. അനുത്തരോതി നാതിദീഘോ നാതിരസ്സോ. ആയു വസ്സസതസഹസ്സന്തി അത്ഥോ. ഉത്തമം പവരം സേട്ഠന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. ഉസ്സവോതി ഹിമബിന്ദു വലാഹകഉസ്സവഅന്ധകാരാ വിയ അനിലസൂരിയദീപേഹി അനിച്ചതാനിലസൂരിയദീപേഹി ഉപദ്ദുതോ പരിനിബ്ബുതോ സസാവകോ ഭഗവാതി അത്ഥോ.

തിസ്സോ കിര ഭഗവാ സുനന്ദവതീനഗരേ സുനന്ദാരാമേ പരിനിബ്ബായി. സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു പാകടമേവാതി.

തിസ്സബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ സത്തരസമോ ബുദ്ധവംസോ.