൧൬. അത്ഥദസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

പിയദസ്സിമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ സാസനേ ച അന്തരഹിതേ പരിഹായിത്വാ വഡ്ഢിത്വാ അപരിമിതായുകേസു മനുസ്സേസു അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ വസ്സസതസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു പരമത്ഥദസ്സീ അത്ഥദസ്സീ നാമ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. സോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ പരമസോഭനേ സോഭനേ നാമ നഗരേ സാഗരസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുദസ്സനദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസ മാസേ ഗബ്ഭേ വസിത്വാ സുചിന്ധനുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. മാതുകുച്ഛിതോ മഹാപുരിസേ നിക്ഖന്തമത്തേ സുചിരകാലനിഹിതാനി കുലപരമ്പരാഗതാനി മഹാനിധാനാനി ധനസാമികാ പടിലഭിംസൂതി തസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘അത്ഥദസ്സീ’’തി നാമമകംസു. സോ ദസവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. അമരഗിരി-സുരഗിരി-ഗിരിവാഹനനാമകാ പരമസുരഭിജനകാ തയോ ചസ്സ പാസാദാ അഹേസും. വിസാഖാദേവിപ്പമുഖാനി തേത്തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ വിസാഖാദേവിയാ സേലകുമാരേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ സുദസ്സനം നാമ അസ്സരാജം അഭിരുഹിത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം നവ മനുസ്സകോടിയോ അനുപബ്ബജിംസു. തേഹി പരിവുതോ സോ മഹാപുരിസോ അട്ഠ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സുചിന്ധരനാഗിയാ ഉപഹാരത്ഥായ ആനീതം മധുപായാസം മഹാജനേന സന്ദിസ്സമാനസബ്ബസരീരായ നാഗിയാ സഹ സുവണ്ണപാതിയാ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തരുണതരുസതസമലങ്കതേ തരുണസാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ ധമ്മരുചിനാ മഹാരുചിനാ നാമ നാഗരാജേന ദിന്നാ അട്ഠ കുസതിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ചമ്പകബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ തേപഞ്ഞാസഹത്ഥായാമവിത്ഥതം കുസതിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ സമ്ബോധിം പത്വാ സബ്ബബുദ്ധാചിണ്ണം – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതനവഭിക്ഖുകോടിയോ അരിയധമ്മപടിവേധസമത്ഥേ ദിസ്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ അനോമനഗരസമീപേ അനോമുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ തേഹി പരിവുതോ തത്ഥ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം പഠമോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി.

പുന ഭഗവതി ലോകനായകേ ദേവലോകചാരികം ചരിത്വാ തത്ഥ ധമ്മം ദേസേന്തേ കോടിസതസഹസ്സാനം ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. യദാ പന ഭഗവാ അത്ഥദസ്സീ അമ്ഹാകം ഭഗവാ വിയ കപിലവത്ഥുപുരം സോഭനപുരം പവിസിത്വാ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം തതിയോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹി, അത്ഥദസ്സീ മഹായസോ;

മഹാതമം നിഹന്ത്വാന, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

൨. ‘‘ബ്രഹ്മുനാ യാചിതോ സന്തോ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി;

അമതേന തപ്പയീ ലോകം, ദസസഹസ്സീ സദേവകം.

൩. ‘‘തസ്സാപി ലോകനാഥസ്സ, അഹേസും അഭിസമയാ തയോ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹു.

൪. ‘‘യദാ ബുദ്ധോ അത്ഥദസ്സീ, ചരതി ദേവചാരികം;

കോടിസതസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു.

൫. ‘‘പുനാപരം യദാ ബുദ്ധോ, ദേസേസി പിതുസന്തികേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തത്ഥേവാതി തസ്മിഞ്ഞേവ കപ്പേതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ പന വരകപ്പോ ‘‘മണ്ഡകപ്പോ’’തി അധിപ്പേതോ. ‘‘യസ്മിം കപ്പേ തയോ ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തന്തി, സോ കപ്പോ വരകപ്പോ’’തി ഹേട്ഠാ പദുമുത്തരബുദ്ധവംസവണ്ണനായം വുത്തോ. തസ്മാ വരകപ്പോ ഇധ ‘‘മണ്ഡകപ്പോ’’തി വുത്തോ. നിഹന്ത്വാനാതി നിഹനിത്വാ. അയമേവ വാ പാഠോ. സന്തോതി സമാനോ. അമതേനാതി മഗ്ഗഫലാധിഗമാമതപാനേന. തപ്പയീതി അതപ്പയി, പീണേസീതി അത്ഥോ. ദസസഹസ്സീതി ദസസഹസ്സിലോകധാതും. ദേവചാരികന്തി ദേവാനം വിനയനത്ഥം ദേവലോകചാരികന്തി അത്ഥോ.

സുചന്ദകനഗരേ കിര സന്തോ ച രാജപുത്തോ ഉപസന്തോ ച പുരോഹിതപുത്തോ തീസു വേദേസു സബ്ബസമയന്തരേസു ച സാരമദിസ്വാ നഗരസ്സ ചതൂസു ദ്വാരേസു ചത്താരോ പണ്ഡിതേ വിസാരദേ ച മനുസ്സേ ഠപേസും – ‘‘യം പന തുമ്ഹേ പണ്ഡിതം സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ പസ്സഥ സുണാഥ വാ, തം അമ്ഹാകം ആഗന്ത്വാ ആരോചേഥാ’’തി. തേന ച സമയേന അത്ഥദസ്സീ ലോകനാഥോ സുചന്ദകനഗരം സമ്പാപുണി. അഥ തേഹി നിവേദിതാ പുരിസാ ഗന്ത്വാ തേസം ദസബലസ്സ തത്ഥാഗമനം പടിവേദേസും. തതോ തേ സന്തോപസന്താ തഥാഗതാഗമനം സുത്വാ പഹട്ഠമാനസാ സഹസ്സപരിവാരാ ദസബലം അസമം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ അഭിവാദേത്വാ നിമന്തേത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ അസദിസം മഹാദാനം ദത്വാ സത്തമേ ദിവസേ സകലനഗരവാസീഹി മനുസ്സേഹി സദ്ധിം ധമ്മകഥം സുണിംസു. തസ്മിം കിര ദിവസേ അട്ഠനവുതിസഹസ്സാനി ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിംസു. തായ പരിസായ മജ്ഝേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി.

യദാ പന ഭഗവാ അത്തനോ പുത്തസ്സ സേലത്ഥേരസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ അട്ഠാസീതിസഹസ്സാനി പസാദേത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബാജേത്വാ അരഹത്തം പാപേത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന മഹാമങ്ഗലസമാഗമേ മാഘപുണ്ണമായം ദേവമനുസ്സാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ അട്ഠസത്തതിസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപേത്വാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, തസ്സാപി ച മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൭. ‘‘അട്ഠനവുതിസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ;

അട്ഠാസീതിസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൮. ‘‘അട്ഠസത്തതിസഹസ്സാനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ;

അനുപാദാ വിമുത്താനം, വിമലാനം മഹേസിന’’ന്തി.

തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ചമ്പകനഗരേ സുസീമോ നാമ ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോ ലോകസമ്മതോ അഹോസി. സോ സബ്ബവിഭവജാതം ദീനാനാഥകപണദ്ധികാദീനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഹിമവന്തസമീപം ഗന്ത്വാ താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ അട്ഠ സമാപത്തിയോ പഞ്ച അഭിഞ്ഞായോ ച നിബ്ബത്തേത്വാ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ ഹുത്വാ മഹാജനസ്സ കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം അനവജ്ജസാവജ്ജഭാവഞ്ച ദസ്സേത്വാ ബുദ്ധുപ്പാദം ആഗമയമാനോ അട്ഠാസി.

അഥാപരേന സമയേന അത്ഥദസ്സിമ്ഹി ലോകനായകേ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ സുദസ്സനമഹാനഗരേ അട്ഠന്നം പരിസാനം മജ്ഝേ ധമ്മാമതവസ്സം വസ്സേന്തേ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സഗ്ഗലോകം ഗന്ത്വാ ദിബ്ബാനി മന്ദാരവപദുമപാരിച്ഛത്തകാദീനി പുപ്ഫാനി ദേവലോകതോ ആഹരിത്വാ അത്തനോ ആനുഭാവം ദസ്സേന്തോ ദിസ്സമാനസരീരോ ചതൂസു ദിസാസു ചതുദ്ദീപികമഹാമേഘോ വിയ പുപ്ഫവസ്സം വസ്സേത്വാ സമന്തതോ പുപ്ഫമണ്ഡപം പുപ്ഫമയഗ്ഘിതോരണഹേമജാലാദീനി പുപ്ഫമയാനി കത്വാ മന്ദാരവപുപ്ഫച്ഛത്തേന ദസബലം പൂജേസി. സോപി നം ഭഗവാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, ജടിലോ ഉഗ്ഗതാപനോ;

സുസീമോ നാമ നാമേന, മഹിയാ സേട്ഠസമ്മതോ.

൧൦. ‘‘ദിബ്ബം മന്ദാരവം പുപ്ഫം, പദുമം പാരിച്ഛത്തകം;

ദേവലോകാ ഹരിത്വാന, സമ്ബുദ്ധമഭിപൂജയിം.

൧൧. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, അത്ഥദസ്സീ മഹാമുനി;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൨. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൩. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഹട്ഠോ സംവിഗ്ഗമാനസോ;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ ജടിലോതി ജടാ അസ്സ അത്ഥീതി ജടിലോ. മഹിയാ സേട്ഠസമ്മതോതി സകലേനപി ലോകേന സേട്ഠോ ഉത്തമോ പവരോതി ഏവം സമ്മതോ സമ്ഭാവിതോതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന ഭഗവതോ സോഭനം നാമ നഗരം അഹോസി. സാഗരോ നാമ രാജാ പിതാ, സുദസ്സനാ നാമ മാതാ, സന്തോ ഉപസന്തോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, അഭയോ നാമുപട്ഠാകോ, ധമ്മാ ച സുധമ്മാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ചമ്പകരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി. സരീരപ്പഭാ സമന്തതോ സബ്ബകാലം യോജനമത്തം ഫരിത്വാ അട്ഠാസി, ആയു വസ്സസതസഹസ്സം, വിസാഖാ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, സേലോ നാമ പുത്തോ, അസ്സയാനേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൪. ‘‘സോഭനം നാമ നഗരം, സാഗരോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുദസ്സനാ നാമ ജനികാ, അത്ഥദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ.

൧൯. ‘‘സന്തോ ച ഉപസന്തോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

അഭയോ നാമുപട്ഠാകോ, അത്ഥദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ.

൨൦. ‘‘ധമ്മാ ചേവ സുധമ്മാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, ചമ്പകോതി പവുച്ചതി.

൨൨. ‘‘സോപി ബുദ്ധോ അസമസമോ, അസീതിഹത്ഥമുഗ്ഗതോ;

സോഭതേ സാലരാജാവ, ഉളുരാജാവ പൂരിതോ.

൨൩. ‘‘തസ്സ പാകതികാ രംസീ, അനേകസതകോടിയോ;

ഉദ്ധം അധോ ദസ ദിസാ, ഫരന്തി യോജനം സദാ.

൨൪. ‘‘സോപി ബുദ്ധോ നരാസഭോ, സബ്ബസത്തുത്തമോ മുനി;

വസ്സസതസഹസ്സാനി, ലോകേ അട്ഠാസി ചക്ഖുമാ.

൨൫. ‘‘അതുലം ദസ്സേത്വാ ഓഭാസം, വിരോചേത്വാ സദേവകേ;

സോപി അനിച്ചതം പത്തോ, യഥഗ്ഗുപാദാനസങ്ഖയാ’’തി.

തത്ഥ ഉളുരാജാവ പൂരിതോതി സരദസമയപരിപുണ്ണവിമലസകലമണ്ഡലോ താരകരാജാ വിയാതി അത്ഥോ. പാകതികാതി പകതിവസേന ഉപ്പജ്ജമാനാ, ന അധിട്ഠാനവസേന. യദാ ഇച്ഛതി ഭഗവാ, തദാ അനേകകോടിസതസഹസ്സേപി ചക്കവാളേ ആഭായ ഫരേയ്യ. രംസീതി രസ്മിയോ. ഉപാദാനസങ്ഖയാതി ഉപാദാനക്ഖയാ ഇന്ധനക്ഖയാ അഗ്ഗി വിയ. സോപി ഭഗവാ ചതുന്നം ഉപാദാനാനം ഖയേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ അനുപമനഗരേ അനോമാരാമേ പരിനിബ്ബായി. ധാതുയോ പനസ്സ അധിട്ഠാനേന വികിരിംസു. സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു ഉത്താനമേവാതി.

അത്ഥദസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ചുദ്ദസമോ ബുദ്ധവംസോ.