൧൭. ധമ്മദസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

അത്ഥദസ്സിമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ അന്തരകപ്പേ ച വീതിവത്തേ അപരിമിതായുകേസു സത്തേസു അനുപുബ്ബേന പരിഹായിത്വാ വസ്സസതസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു ധമ്മദസ്സീ നാമ സത്ഥാ ലോകാലോകകരോ ലോഭാദിലോകമലവിനയകരോ ലോകേകനായകോ ലോകേ ഉദപാദി. സോപി ഭഗവാ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സരണനഗരേ സബ്ബലോകസരണസ്സ സരണസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുനന്ദായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന സരണുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ പാവുസ്സകാലേ സലിലധരവിവരഗതോ പുണ്ണചന്ദോ വിയ നിക്ഖമി. മഹാപുരിസേ പന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തേയേവ അധികരണവോഹാരസത്ഥപോത്ഥകേസു അധമ്മിയാ വോഹാരാ സയമേവ അന്തരധായിംസു. ധമ്മികവോഹാരായേവ അട്ഠംസു. തേനസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ‘‘ധമ്മദസ്സീ’’തി നാമമകംസു. സോ അട്ഠവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തസ്സ കിര അരജ-വിരജ-സുദസ്സനനാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. വിചികോളിദേവിപ്പമുഖാനം ഇത്ഥീനം വീസതിസഹസ്സാധികം സതസഹസ്സം അഹോസി.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ വിചികോളിദേവിയാ പുഞ്ഞവഡ്ഢനേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ ദേവകുമാരോ വിയ അതിവിയ സുഖുമാലോ ദേവസമ്പത്തിമിവ സമ്പത്തിമനുഭവമാനോ മജ്ഝിമയാമേ വുട്ഠായ സിരിസയനേ നിസിന്നോ നിദ്ദോപഗതാനം ഇത്ഥീനം വിപ്പകാരം ദിസ്വാ സഞ്ജാതസംവേഗോ മഹാഭിനിക്ഖമനായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. ചിത്തുപ്പാദസമനന്തരമേവസ്സ സുദസ്സനപാസാദോ ഗഗനതലമബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ പരിവുതോ ദുതിയോ ദിവസകരോ വിയ ദിബ്ബവിമാനം വിയ ച ഗന്ത്വാ രത്തകുരവകതരുബോധിസമീപേയേവ ഓതരിത്വാ അട്ഠാസി. മഹാപുരിസോ കിര ബ്രഹ്മുനാ ഉപനീതാനി കാസായാനി ഗഹേത്വാ പബ്ബജിത്വാ പാസാദതോ ഓതരിത്വാ അവിദൂരേ അട്ഠാസി. പാസാദോ പുന ആകാസേന ഗന്ത്വാ ബോധിരുക്ഖം അന്തോകത്വാ പഥവിയം പതിട്ഠാസി. ഇത്ഥിയോപി സപരിവാരാ പാസാദതോ ഓതരിത്വാ അഡ്ഢഗാവുതമത്തം ഗന്ത്വാ അട്ഠംസു. തത്ഥ ഇത്ഥിയോ ച താസം പരിചാരികാ ചേടികായോ ച ഠപേത്വാ സബ്ബേ മനുസ്സാ തം അനുപബ്ബജിംസു. ഭിക്ഖൂനം കോടിസതസഹസ്സം അഹോസി.

അഥ ധമ്മദസ്സീ ബോധിസത്തോ സത്താഹം പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിചികോളിദേവിയാ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ ബദരവനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സായന്ഹസമയേ സിരിവഡ്ഢനേന നാമ യവപാലകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ബിമ്ബിജാലബോധിം ഉപഗന്ത്വാ തേപണ്ണാസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാവ ബോധിസമീപേ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ കതബ്രഹ്മയാചനോ അത്തനാ സദ്ധിം പബ്ബജിതസ്സ ഭിക്ഖൂനം കോടിസതസഹസ്സസ്സ സദ്ധമ്മപ്പടിവേധസമത്ഥതം ഞത്വാ അട്ഠാരസയോജനികമഗ്ഗം ഏകാഹേനേവ ഇസിപതനം ഗന്ത്വാ തേഹി പരിവുതോ തത്ഥ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി, തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം പഠമാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹി, ധമ്മദസ്സീ മഹായസോ;

തമന്ധകാരം വിധമിത്വാ, അതിരോചതി സദേവകേ.

൨. ‘‘തസ്സാപി അതുലതേജസ്സ, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തമന്ധകാരന്തി തമസങ്ഖാതം മോഹന്ധകാരന്തി അത്ഥോ.

യദാ പന തഗരനാമകേ നഗരേ സഞ്ജയോ നാമ രാജാ കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മം ഖേമതോ ച ദിസ്വാ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജി. തം നവുതികോടിയോ അനുപബ്ബജിംസു. തേ സബ്ബേയേവ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാഅട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ അഹേസും. അഥ സത്ഥാ ധമ്മദസ്സീ തേസം ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം ദിസ്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ സഞ്ജയസ്സ താപസസ്സ അസ്സമപദം ഗന്ത്വാ ആകാസേ ഠത്വാ തേസം താപസാനം അജ്ഝാസയാനുരൂപം ധമ്മം ദേസേത്വാ ധമ്മചക്ഖും ഉപ്പാദേസി, സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൩. ‘‘യദാ ബുദ്ധോ ധമ്മദസ്സീ, വിനേസി സഞ്ജയം ഇസിം;

തദാ നവുതികോടീനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ദസബലസ്സ ധമ്മം സോതുകാമോ തം ഉപസങ്കമി, തദാ അസീതിയാ കോടീനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘യദാ സക്കോ ഉപഗഞ്ഛി, സപരിസോ വിനായകം;

തദാ അസീതികോടീനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന സരണനഗരേ വേമാതികഭാതികം പദുമകുമാരം ഫുസ്സദേവകുമാരഞ്ച സപരിവാരേ പബ്ബാജേസി, തസ്മിം അന്തോവസ്സേ പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനം കോടിസതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന ഭഗവതോ ദേവലോകതോ ഓരോഹണേ സതകോടീനം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യദാ പന സുദസ്സനാരാമേ തേരസന്നം ധുതഗുണാനം ഗുണേ ആനിസംസേ പകാസേത്വാ ഹാരിതം നാമ മഹാസാവകം ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി, തദാ അസീതിയാ കോടീനം മജ്ഝേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘തസ്സാപി ദേവദേവസ്സ, സന്നിപാതാ തയോ അഹും;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൬. ‘‘യദാ ബുദ്ധോ ധമ്മദസ്സീ, സരണേ വസ്സം ഉപാഗമി;

തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ.

൭. ‘‘പുനാപരം യദാ ബുദ്ധോ, ദേവതോ ഏതി മാനുസം;

തദാപി സതകോടീനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൮. ‘‘പുനാപരം യദാ ബുദ്ധോ, പകാസേസി ധുതേ ഗുണേ;

തദാ അസീതികോടീനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സക്കോ ദേവരാജാ ഹുത്വാ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവേഹി പരിവുതോ ആഗന്ത്വാ ദിബ്ബേഹി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി ദിബ്ബതുരിയേഹി ച തഥാഗതം പൂജേസി. സോപി നം സത്ഥാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സക്കോ ആസിം പുരിന്ദദോ;

ദിബ്ബേന ഗന്ധമാലേന, തുരിയേനാഭിപൂജയിം.

൧൦. ‘‘സോപി മം തദാ ബ്യാകാസി, ദേവമജ്ഝേ നിസീദിയ;

അട്ഠാരസേ കപ്പസതേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൧. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൨. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തസ്സ പന ഭഗവതോ സരണം നാമ നഗരം അഹോസി. സരണോ നാമ രാജാ പിതാ, സുനന്ദാ നാമ മാതാ, പദുമോ ച ഫുസ്സദേവോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സുനേത്തോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, ഖേമാ ച സബ്ബനാമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, ബിമ്ബിജാലരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം പനസ്സ അസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, ആയു വസ്സസതസഹസ്സം, വിചികോളിദേവീ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, പുഞ്ഞവഡ്ഢനോ നാമസ്സ പുത്തോ, പാസാദേന നിക്ഖമി. തേന വുത്തം –

൧൩. ‘‘സരണം നാമ നഗരം, സരണോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുനന്ദാ നാമ ജനികാ, ധമ്മദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ.

൧൮. ‘‘പദുമോ ഫുസ്സദേവോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സുനേത്തോ നാമുപട്ഠാകോ, ധമ്മദസ്സിസ്സ സത്ഥുനോ.

൧൯. ‘‘ഖേമാ ച സബ്ബനാമാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, ബിമ്ബിജാലോതി വുച്ചതി.

൨൧. ‘‘സോപി ബുദ്ധോ അസമസമോ, അസീതിഹത്ഥമുഗ്ഗതോ;

അതിരോചതി തേജേന, ദസസഹസ്സിമ്ഹി ധാതുയാ.

൨൨. ‘‘സുഫുല്ലോ സാലരാജാവ, വിജ്ജൂവ ഗഗനേ യഥാ;

മജ്ഝന്ഹികേവ സൂരിയോ, ഏവം സോ ഉപസോഭഥ.

൨൩. ‘‘തസ്സാപി അതുലതേജസ്സ, സമകം ആസി ജീവികം;

വസ്സസതസഹസ്സാനി, ലോകേ അട്ഠാസി ചക്ഖുമാ.

൨൪. ‘‘ഓഭാസം ദസ്സയിത്വാന, വിമലം കത്വാന സാസനം;

ചവി ചന്ദോവ ഗഗനേ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ’’തി.

തത്ഥ ബിമ്ബിജാലോതി രത്തകുരവകരുക്ഖോ. ദസസഹസ്സിമ്ഹി ധാതുയാതി ദസസഹസ്സിയാ ലോകധാതുയാ. വിജ്ജൂവാതി വിജ്ജുലതാ വിയ. ഉപസോഭഥാതി യഥാ ഗഗനേ വിജ്ജു ച മജ്ജന്ഹികേ സൂരിയോ ച ഉപസോഭതി, ഏവം സോ ഭഗവാ ഉപസോഭിത്ഥാതി അത്ഥോ. സമകന്തി സബ്ബേഹി നരസത്തേഹി സമമേവ തസ്സ ആയു അഹോസീതി അത്ഥോ. ചവീതി ചുതോ. ചന്ദോവാതി ഗഗനതോ ചന്ദിമാ വിയ ചവീതി അത്ഥോ. ധമ്മദസ്സീ കിര ഭഗവാ സാലവതീനഗരേ കേസാരാമേ പരിനിബ്ബായി സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു പാകടമേവാതി.

ധമ്മദസ്സീബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ പന്നരസമോ ബുദ്ധവംസോ.