൧൩. സുമേധബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

പദുമുത്തരേ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ പരിനിബ്ബുതേ സാസനേപിസ്സ അന്തരഹിതേ സത്തതികപ്പസഹസ്സാനി ബുദ്ധാ നുപ്പജ്ജിംസു, ബുദ്ധസുഞ്ഞാനി അഹേസും. ഇതോ പട്ഠായ തിംസകപ്പസഹസ്സാനം മത്ഥകേ ഏകസ്മിം കപ്പേ സുമേധോ സുജാതോ ചാതി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ നിബ്ബത്തിംസു. തത്ഥ അധിഗതമേധോ സുമേധോ നാമ ബോധിസത്തോ പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സുദസ്സനനഗരേ സുദത്തസ്സ നാമ രഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ സുദത്തായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന സുദസ്സനുയ്യാനേ തരുണദിവസകരോ വിയ സലിലധരവിവരഗതോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. സോ നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. തസ്സ കിര സുചന്ദന-കഞ്ചന-സിരിവഡ്ഢനനാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. സുമനമഹാദേവിപ്പമുഖാനി അട്ഠചത്താലീസഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സുമനദേവിയാ പുനബ്ബസുമിത്തേ നാമ പുത്തേ ജാതേ ഹത്ഥിയാനേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. മനുസ്സാനഞ്ച കോടിസതമനുപബ്ബജി. സോ തേഹി പരിവുതോ അഡ്ഢമാസം പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ നകുലനിഗമേ നകുലസേട്ഠിധീതായ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സിരിവഡ്ഢാജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ നീപബോധിമൂലേ വീസതിഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ അഭിസമ്ബോധിം പാപുണിത്വാ ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ അട്ഠമേ സത്താഹേ ബ്രഹ്മുനോ ധമ്മദേസനായാചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ഓലോകേന്തോ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം സരണകുമാരഞ്ച സബ്ബകാമികുമാരഞ്ച അത്തനാ സദ്ധിം പബ്ബജിതാനം ഭിക്ഖൂനഞ്ച കോടിസതം ചതുസച്ചധമ്മപടിവേധസമത്ഥേ ദിസ്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ സുദസ്സനനഗരസമീപേ സുദസ്സനുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനപാലേന അത്തനോ ഭാതികേ പക്കോസാപേത്വാ തേസം പരിവാരാനം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി, അയം പഠമോ അഭിസമയോ. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘പദുമുത്തരസ്സ അപരേന, സുമേധോ നാമ നായകോ;

ദുരാസദോ ഉഗ്ഗതേജോ, സബ്ബലോകുത്തമോ മുനി.

൨. ‘‘പസന്നനേത്തോ സുമുഖോ, ബ്രഹാ ഉജു പതാപവാ;

ഹിതേസീ സബ്ബസത്താനം, ബഹൂ മോചേസി ബന്ധനാ.

൩. ‘‘യദാ ബുദ്ധോ പാപുണിത്വാ, കേവലം ബോധിമുത്തമം;

സുദസ്സനമ്ഹി നഗരേ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി.

൪. ‘‘തസ്സാഭിസമയാ തീണി, അഹേസും ധമ്മദേസനേ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ഉഗ്ഗതേജോതി ഉഗ്ഗതതേജോ. പസന്നനേത്തോതി സുട്ഠു പസന്നനയനോ, ധോവിത്വാ മജ്ജിത്വാ ഠപിതമണിഗുളികാ വിയ പസന്നാനി നേത്താനി ഹോന്തി. തസ്മാ സോ ‘‘പസന്നനേത്തോ’’തി വുത്തോ. മുദുസിനിദ്ധനീലവിമലസുഖുമപഖുമാചിതസുപ്പസന്നനയനോതി അത്ഥോ. ‘‘സുപ്പസന്നപഞ്ചനയനോ’’തിപി വത്തും വട്ടതി. സുമുഖോതി പരിപുണ്ണസരദസമയചന്ദസദിസവദനോ. ബ്രഹാതി അട്ഠാസീതിഹത്ഥപ്പമാണസരീരത്താ ബ്രഹാ മഹന്തോ, അഞ്ഞേഹി അസാധാരണസരീരപ്പമാണോതി അത്ഥോ. ഉജൂതി ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ ഉജുമേവ ഉഗ്ഗതസരീരോ ദേവനഗരേ സമുസ്സിതസുവണ്ണതോരണസദിസവരസരീരോതി അത്ഥോ. പതാപവാതി വിജ്ജോതമാനസരീരോ. ഹിതേസീതി ഹിതഗവേസീ. അഭിസമയാ തീണീതി അഭിസമയാ തയോ, ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോതി.

യദാ പന ഭഗവാ കുമ്ഭകണ്ണസദിസാനുഭാവം കുമ്ഭകണ്ണം നാമ മനുസ്സഭക്ഖം യക്ഖം മഹാഅടവിമുഖേ സന്ദിസ്സമാനഘോരസരീരം വത്തനിഅടവിസഞ്ചാരം പച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തമാനം പച്ചൂസസമയേ മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ലോകം ഓലോകേന്തോ ദിസ്വാ ഏകകോവ അസഹായോ തസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം ഗന്ത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്തേ സിരിസയനേ നിസീദി. അഥ ഖോ സോ യക്ഖോ മക്ഖം അസഹമാനോ ദണ്ഡാഹതോ ഘോരവിസോ ആസിവിസോ വിയ സംകുദ്ധോ ദസബലം ഭിംസാപേതുകാമോ അത്തനോ അത്തഭാവം ഘോരതരം കത്വാ പബ്ബതസദിസം സീസം കത്വാ സൂരിയമണ്ഡലസദിസാനി അക്ഖീനി നിമ്മിനിത്വാ നങ്ഗലസീസസദിസാതിദീഘവിപുലതിഖിണദാഠായോ കത്വാ ഓലമ്ബനീലവിപുലവിസമോദരോ താലക്ഖന്ധസദിസബാഹുചിപിടകവിരൂപവങ്കനാസോ പബ്ബതബിലസദിസവിപുലരത്തമുഖോ ഥൂലപിങ്ഗലഖരഫരുസകേസോ അതിഭയാനകദസ്സനോ ഹുത്വാ ആഗന്ത്വാ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ പുരതോ ഠത്വാ പധൂപായന്തോ പജ്ജലന്തോ പാസാണപബ്ബതഗ്ഗിജാല-സലില-കദ്ദമ-ഛാരികായുധങ്ഗാര-വാലുകപ്പകാരാ നവവിധാ വസ്സവുട്ഠിയോ വസ്സേത്വാപി ഭഗവതോ ലോമഗ്ഗമത്തമ്പി ചാലേതും അസക്കോന്തോ ‘‘ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ മാരേസ്സാമീ’’തി ആളവകോ വിയ പഞ്ഹം പുച്ഛി. അയം ഭഗവാ പഞ്ഹാബ്യാകരണേന തം യക്ഖം വിനയമുപനേസി. തതോ ദുതിയദിവസേ കിരസ്സ രട്ഠവാസിനോ മനുസ്സാ സകടഭരിതേന ഭത്തേന സഹ രാജകുമാരം ആഹരിത്വാ യക്ഖസ്സ അദംസു. അഥ യക്ഖോ രാജകുമാരം ബുദ്ധസ്സ അദാസി. അടവിദ്വാരേ ഠിതമനുസ്സാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. തദാ തസ്മിം സമാഗമേ ദസബലോ യക്ഖസ്സ മനോനുകൂലം ധമ്മം ദേസേന്തോ. നവുതികോടിസഹസ്സാനം പാണീനം ധമ്മചക്ഖും ഉപ്പാദേസി, സോ ദുതിയോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൫. ‘‘പുനാപരം കുമ്ഭകണ്ണം, യക്ഖം സോ ദമയീ ജിനോ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന ഉപകാരിനഗരേ സിരിനന്ദനുയ്യാനേ ചത്താരി സച്ചാനി പകാസയി, തദാ അസീതികോടിസതസഹസ്സാനം തതിയോ ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘പുനാപരം അമിതയസോ, ചതുസച്ചം പകാസയി;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

സുമേധസ്സാപി ഭഗവതോ തയോ സാവകസന്നിപാതാ അഹേസും. പഠമസന്നിപാതേ സുദസ്സനനഗരേ കോടിസതഖീണാസവാ അഹേസും. പുന ദേവകൂടേ പബ്ബതേ കഥിനത്ഥതേ ദുതിയേ നവുതികോടിയോ. പുന തതിയേ ഭഗവതി ചാരികം ചരമാനേ അസീതികോടിയോ അഹേസും. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, സുമേധസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘സുദസ്സനം നാമ നഗരം, ഉപഗഞ്ഛി ജിനോ യദാ;

തദാ ഖീണാസവാ ഭിക്ഖൂ, സമിംസു സതകോടിയോ.

൯. ‘‘പുനാപരം ദേവകൂടേ, ഭിക്ഖൂനം കഥിനത്ഥതേ;

തദാ നവുതികോടീനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൧൦. ‘‘പുനാപരം ദസബലോ, യദാ ചരതി ചാരികം;

തദാ അസീതികോടീനം, തതിയോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ഉത്തരോ നാമ സബ്ബജനുത്തരോ മാണവോ ഹുത്വാ നിദഹിത്വാ ഠപിതംയേവ അസീതികോടിധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ തദാ ദസബലസ്സ ധമ്മം സുത്വാ സരണേസു പതിട്ഠായ നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. സോപി നം സത്ഥാ ഭോജനാനുമോദനം കരോന്തോ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൧. ‘‘അഹം തേന സമയേന, ഉത്തരോ നാമ മാണവോ;

അസീതികോടിയോ മയ്ഹം, ഘരേ സന്നിചിതം ധനം.

൧൨. ‘‘കേവലം സബ്ബം ദത്വാന, സസങ്ഘേ ലോകനായകേ;

സരണം തസ്സൂപഗഞ്ഛിം, പബ്ബജ്ജഞ്ചാഭിരോചയിം.

൧൩. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, കരോന്തോ അനുമോദനം;

തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൪. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം’’.

ബ്യാകരണഗാഥാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ.

൧൫. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ.

൧൬. ‘‘സുത്തന്തം വിനയം ചാപി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം;

സബ്ബം പരിയാപുണിത്വാന, സോഭയിം ജിനസാസനം.

൧൭. ‘‘തത്ഥപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ, നിസജ്ജട്ഠാനചങ്കമേ;

അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തി.

തത്ഥ സന്നിചിതന്തി നിദഹിതം നിധാനവസേന. കേവലന്തി സകലന്തി അത്ഥോ. സബ്ബന്തി അസേസതോ ദത്വാ. സസങ്ഘേതി സസങ്ഘസ്സ. തസ്സൂപഗഞ്ഛിന്തി തം ഉപഗഞ്ഛിം, ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം. അഭിരോചയിന്തി പബ്ബജിം. തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹീതി തിംസകപ്പസഹസ്സേസു അതിക്കന്തേസൂതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന സുമേധസ്സ ഭഗവതോ സുദസ്സനം നാമ നഗരം അഹോസി, സുദത്തോ നാമ രാജാ പിതാ, മാതാ സുദത്താ നാമ, സരണോ ച സബ്ബകാമോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, സാഗരോ നാമുപട്ഠാകോ, രാമാ ച സുരാമാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, മഹാനീപരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം അട്ഠാസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, ആയു നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി, സുമനാ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, പുനബ്ബസുമിത്തോ നാമ പുത്തോ, ഹത്ഥിയാനേന നിക്ഖമി. സേസം ഗാഥാസു ദിസ്സതി. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘സുദസ്സനം നാമ നഗരം, സുദത്തോ നാമ ഖത്തിയോ;

സുദത്താ നാമ ജനികാ, സുമേധസ്സ മഹേസിനോ.

൨൩. ‘‘സരണോ സബ്ബകാമോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സാഗരോ നാമുപട്ഠാകോ, സുമേധസ്സ മഹേസിനോ.

൨൪. ‘‘രാമാ ചേവ സുരാമാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, മഹാനീപോതി വുച്ചതി.

൨൬. ‘‘അട്ഠാസീതിരതനാനി, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

ഓഭാസേതി ദിസാ സബ്ബാ, ചന്ദോ താരഗണേ യഥാ.

൨൭. ‘‘ചക്കവത്തിമണീ നാമ, യഥാ തപതി യോജനം;

തഥേവ തസ്സ രതനം, സമന്താ ഫരതി യോജനം.

൨൮. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൯. ‘‘തേവിജ്ജഛളഭിഞ്ഞേഹി, ബലപ്പത്തേഹി താദിഹി;

സമാകുലമിദം ആസി, അരഹന്തേഹി സാധുഹി.

൩൦. ‘‘തേപി സബ്ബേ അമിതയസാ, വിപ്പമുത്താ നിരൂപധീ;

ഞാണാലോകം ദസ്സയിത്വാ, നിബ്ബുതാ തേ മഹായസാ’’തി.

തത്ഥ ചന്ദോ താരഗണേ യഥാതി യഥാ നാമ ഗഗനേ പരിപുണ്ണചന്ദോ താരാഗണേ ഓഭാസേതി പകാസേതി, ഏവമേവ സബ്ബാപി ദിസാ ഓഭാസേതീതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘ചന്ദോ പന്നരസോ യഥാ’’തി പഠന്തി, സോ ഉത്താനത്ഥോവ.

ചക്കവത്തിമണീ നാമാതി യഥാ നാമ ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ മണിരതനം ചതുഹത്ഥായാമം സകടനാഭിസമപരിണാഹം ചതുരാസീതിമണിസഹസ്സപരിവാരം താരാഗണപരിവുതസ്സ സരദസമയപരിപുണ്ണരജനികരസ്സ സിരിസമുദയസോഭം അവ്ഹയന്തമിവ വേപുല്ലപബ്ബതതോ പരമരമണീയദസ്സനം മണിരതനമാഗച്ഛതി, തസ്സേവം ആഗച്ഛന്തസ്സ സമന്തതോ യോജനപ്പമാണം ഓകാസം ആഭാ ഫരതി, ഏവമേവ തസ്സ സുമേധസ്സാപി ഭഗവതോ സരീരതോ ആഭാരതനം സമന്തതോ യോജനം ഫരതീതി അത്ഥോ.

തേവിജ്ജഛളഭിഞ്ഞേഹീതി തേവിജ്ജേഹി ഛളഭിഞ്ഞേഹി ചാതി അത്ഥോ. ബലപ്പത്തേഹീതി ഇദ്ധിബലപ്പത്തേഹി. താദിഹീതി താദിഭാവപ്പത്തേഹി. സമാകുലന്തി സങ്കിണ്ണം ഏകകാസാവപജ്ജോതം. ഇദന്തി സാസനം സന്ധായാഹ, മഹീതലം വാ. അമിതയസാതി അമിതപരിവാരാ, അതുലകിത്തിഘോസോ വാ. നിരൂപധീതി ചതുരൂപധിവിരഹിതാ. സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു സബ്ബത്ഥ പാകടമേവാതി.

സുമേധബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ഏകാദസമോ ബുദ്ധവംസോ.