൧൪. സുജാതബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

തതോ തസ്സാപരഭാഗേ തസ്മിംയേവ മണ്ഡകപ്പേ അനുപുബ്ബേന അപരിമിതായുകേസു സത്തേസു അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ നവുതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു ജാതേസു സുജാതരൂപകായോ പരിസുദ്ധജാതോ സുജാതോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. സോപി പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ സുമങ്ഗലനഗരേ ഉഗ്ഗതസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ പഭാവതിയാ നാമ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ ചസ്സ നാമം കരോന്തോ സകലജമ്ബുദീപേ സബ്ബസത്താനം സുഖം ജനയന്തോ ജാതോതി ‘‘സുജാതോ’’ ത്വേവസ്സ നാമമകംസു. സോ നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. സിരീ ഉപസിരീ സിരിനന്ദോ ചാതി തസ്സ തയോ പാസാദാ അഹേസും. സിരീനന്ദാദേവിപ്പമുഖാനി തേവീസതി ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ സിരീനന്ദാദേവിയാ ഉപസേനേ നാമ പുത്തേ ഉപ്പന്നേ ഹംസവഹം നാമ വരതുരങ്ഗമാരുയ്ഹ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ പബ്ബജി. തം പന പബ്ബജന്തം മനുസ്സാനം കോടി അനുപബ്ബജി. അഥ സോ തേഹി പരിവുതോ നവ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ സിരീനന്ദനനഗരേ സിരീനന്ദനസേട്ഠിസ്സ ധീതായ ദിന്നം പരമമധുരം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ സാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ സുനന്ദാജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ വേളുബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ തേത്തിംസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ സൂരിയേ ധരമാനേയേവ സമാരം മാരബലം വിധമിത്വാ സമ്മാസമ്ബോധിം പടിവിജ്ഝിത്വാ സബ്ബബുദ്ധാനുചിണ്ണം ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനാ ആയാചിതോ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം സുദസ്സനകുമാരം പുരോഹിതപുത്തം ദേവകുമാരഞ്ച ചതുസച്ചധമ്മപടിവേധസമത്ഥേ ദിസ്വാ ആകാസേന ഗന്ത്വാ സുമങ്ഗലനഗരസമീപേ സുമങ്ഗലുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ ഉയ്യാനപാലേന അത്തനോ ഭാതികം സുദസ്സനകുമാരം പുരോഹിതപുത്തം ദേവകുമാരഞ്ച പക്കോസാപേത്വാ തേസം സപരിവാരാനം മജ്ഝേ നിസിന്നോ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തത്ഥ അസീതിയാ കോടീനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം പഠമാഭിസമയോ അഹോസി.

യദാ പന ഭഗവാ സുദസ്സനുയ്യാനദ്വാരേ മഹാസാലമൂലേ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ദേവേസു താവതിംസേസു വസ്സാവാസം ഉപാഗമി, തദാ സത്തത്തിംസസതസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. യദാ പന സുജാതോ ദസബലോ പിതുസന്തികം അഗമാസി, തദാ സട്ഠിസതസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. അയം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹി, സുജാതോ നാമ നായകോ;

സീഹഹനുസഭക്ഖന്ധോ, അപ്പമേയ്യോ ദുരാസദോ.

൨. ‘‘ചന്ദോവ വിമലോ ബുദ്ധോ, സതരംസീവ പതാപവാ;

ഏവം സോഭതി സമ്ബുദ്ധോ, ജലന്തോ സിരിയാ സദാ.

൩. ‘‘പാപുണിത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, കേവലം ബോധിമുത്തമം;

സുമങ്ഗലമ്ഹി നഗരേ, ധമ്മചക്കം പവത്തയി.

൪. ‘‘ദേസേന്തേ പവരം ധമ്മം, സുജാതേ ലോകനായകേ;

അസീതികോടീ അഭിസമിംസു, പഠമേ ധമ്മദേസനേ.

൫. ‘‘യദാ സുജാതോ അമിതയസോ, ദേവേ വസ്സം ഉപാഗമി;

സത്തത്തിംസസതസഹസ്സാനം, ദുതിയാഭിസമയോ അഹു.

൬. ‘‘യദാ സുജാതോ അസമസമോ, ഉപഗച്ഛി പിതുസന്തികം;

സട്ഠിസതസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ തത്ഥേവ മണ്ഡകപ്പമ്ഹീതി യസ്മിം മണ്ഡകപ്പേ സുമേധോ ഭഗവാ ഉപ്പന്നോ, തത്ഥേവ കപ്പേ സുജാതോപി ഭഗവാ ഉപ്പന്നോതി അത്ഥോ. സീഹഹനൂതി സീഹസ്സ വിയ ഹനു അസ്സാതി സീഹഹനു. സീഹസ്സ പന ഹേട്ഠിമഹനുമേവ പുണ്ണം ഹോതി, ന ഉപരിമം. അസ്സ പന മഹാപുരിസസ്സ സീഹസ്സ ഹേട്ഠിമഹനു വിയ ദ്വേപി പരിപുണ്ണാനി ദ്വാദസിയം പക്ഖസ്സ ചന്ദസദിസാനി ഹോന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സീഹഹനൂ’’തി. ഉസഭക്ഖന്ധോതി ഉസഭസ്സേവ സമപ്പവട്ടക്ഖന്ധോ, സുവട്ടിതസുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസക്ഖന്ധോതി അത്ഥോ. സതരംസീവാതി ദിവസകരോ വിയ. സിരിയാതി ബുദ്ധസിരിയാ. ബോധിമുത്തമന്തി ഉത്തമം സമ്ബോധിം.

സുധമ്മവതീനഗരേ സുധമ്മുയ്യാനേ ആഗതാനം മനുസ്സാനം ധമ്മം ദേസേത്വാ സട്ഠിസതസഹസ്സാനി ഏഹിഭിക്ഖുഭാവേന പബ്ബാജേത്വാ തേസം മജ്ഝേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തതോ പരം തിദിവോരോഹണേ ഭഗവതോ പഞ്ഞാസസതസഹസ്സാനം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. പുന ‘‘സുദസ്സനകുമാരോ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തോ’’തി സുത്വാ ‘‘മയമ്പി പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി ആഗതാനി ചത്താരി പുരിസസതസഹസ്സാനി ഗഹേത്വാ സുദസ്സനത്ഥേരോ സുജാതം നരാസഭം ഉപസങ്കമി. തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബാജേത്വാ ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ സന്നിപാതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, സുജാതസ്സ മഹേസിനോ;

ഖീണാസവാനം വിമലാനം, സന്തചിത്താന താദിനം.

൮. ‘‘അഭിഞ്ഞാബലപ്പത്താനം, അപ്പത്താനം ഭവാഭവേ;

സട്ഠിസതസഹസ്സാനി, പഠമം സന്നിപതിംസു തേ.

൯. ‘‘പുനാപരം സന്നിപാതേ, തിദിവോരോഹണേ ജിനേ;

പഞ്ഞാസസതസഹസ്സാനം, ദുതിയോ ആസി സമാഗമോ.

൧൦. ‘‘ഉപസങ്കമന്തോ നരാസഭം, സുദസ്സനോ അഗ്ഗസാവകോ;

ചതൂഹി സതസഹസ്സേഹി, സമ്ബുദ്ധം ഉപസങ്കമീ’’തി.

തത്ഥ അപ്പത്താനന്തി ഭവാഭവേ അസമ്പത്താനന്തി അത്ഥോ. ‘‘അപ്പവത്താ ഭവാഭവേ’’തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. തിദിവോരോഹണേതി സഗ്ഗലോകതോ ഓതരന്തേ കത്തുകാരകേ ദട്ഠബ്ബോ. കാരകവിപല്ലാസേന വുത്തം. അഥ വാ തിദിവോരോഹണേതി തിദിവതോ ഓതരണേ. ജിനേതി ജിനസ്സ, സാമിഅത്ഥേ ഭുമ്മം ദട്ഠബ്ബം.

തദാ കിര അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ചക്കവത്തിരാജാ ഹുത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മകഥം സുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്തഹി രതനേഹി സദ്ധിം ചതുമഹാദീപരജ്ജം ദത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജി. സകലദീപവാസിനോ ജനാ രട്ഠുപ്പാദം ഗഹേത്വാ ആരാമികകിച്ചം സാധേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നിച്ചം മഹാദാനമദംസു. സോപി നം സത്ഥാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൧. ‘‘അഹം തേന സമയേന, ചതുദീപമ്ഹി ഇസ്സരോ;

അന്തലിക്ഖചരോ ആസിം, ചക്കവത്തീ മഹബ്ബലോ.

൧൩. ‘‘ചതുദീപേ മഹാരജ്ജം രതനേ സത്ത ഉത്തമേ;

ബുദ്ധേ നിയ്യാതയിത്വാന, പബ്ബജിം തസ്സ സന്തികേ.

൧൪. ‘‘ആരാമികാ ജനപദേ, ഉട്ഠാനം പടിപിണ്ഡിയ;

ഉപനേന്തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ, പച്ചയം സയനാസനം.

൧൫. ‘‘സോപി മം ബുദ്ധോ ബ്യാകാസി, ദസസഹസ്സിമ്ഹി ഇസ്സരോ;

തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹി, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൬. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൭. ‘‘തസ്സാപി ചവനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ഹാസം ജനേസഹം;

അധിട്ഠഹിം വതം ഉഗ്ഗം, ദസപാരമിപൂരിയാ.

൧൮. ‘‘സുത്തന്തം വിനയഞ്ചാപി, നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനം;

സബ്ബം പരിയാപുണിത്വാന, സോഭയിം ജിനസാസനം.

൧൯. ‘‘തത്ഥപ്പമത്തോ വിഹരന്തോ, ബ്രഹ്മം ഭാവേത്വ ഭാവനം;

അഭിഞ്ഞാപാരമിം ഗന്ത്വാ, ബ്രഹ്മലോകമഗഞ്ഛഹ’’ന്തി.

തത്ഥ ചതുദീപമ്ഹീതി സപരിവാരദീപാനം ചതുന്നം മഹാദീപാനന്തി അത്ഥോ. അന്തലിക്ഖചരോതി ചക്കരതനം പുരക്ഖത്വാ ആകാസചരോ. രതനേ സത്താതി ഹത്ഥിരതനാദീനി സത്ത രതനാനി. ഉത്തമേതി ഉത്തമാനി. അഥ വാ ഉത്തമേ ബുദ്ധേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിയ്യാതയിത്വാനാതി ദത്വാന. ഉട്ഠാനന്തി രട്ഠുപ്പാദം, ആയന്തി അത്ഥോ. പടിപിണ്ഡിയാതി രാസിം കത്വാ സംകഡ്ഢിത്വാ. പച്ചയന്തി ചീവരാദിവിവിധം പച്ചയം. ദസസഹസ്സിമ്ഹി ഇസ്സരോതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയം ഇസ്സരോ, തദേതം ജാതിക്ഖേത്തം സന്ധായ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അനന്താനം ലോകധാതൂനം ഇസ്സരോ ഭഗവാ. തിംസകപ്പസഹസ്സമ്ഹീതി ഇതോ പട്ഠായ തിംസകപ്പസഹസ്സാനം മത്ഥകേതി അത്ഥോ.

തസ്സ പന സുജാതസ്സ ഭഗവതോ സുമങ്ഗലം നാമ നഗരം അഹോസി, ഉഗ്ഗതോ നാമ രാജാ പിതാ, പഭാവതീ നാമ മാതാ, സുദസ്സനോ ച സുദേവോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, നാരദോ നാമുപട്ഠാകോ, നാഗാ ച നാഗസമാലാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, മഹാവേളുരുക്ഖോ ബോധി, സോ കിര മന്ദച്ഛിദ്ദോ ഘനക്ഖന്ധോ പരമരമണീയോ വേളുരിയമണിവണ്ണേഹി വിമലേഹി പത്തേഹി സഞ്ഛന്നവിപുലസാഖോ മയൂരപിഞ്ഛകലാപോ വിയ വിരോചിത്ഥ. തസ്സ പന ഭഗവതോ സരീരം പണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി, ആയു നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, സിരീനന്ദാ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, ഉപസേനോ നാമ പുത്തോ. തുരങ്ഗവരയാനേന നിക്ഖമി. സോ പന ചന്ദവതീനഗരേ സിലാരാമേ പരിനിബ്ബായി. തേന വുത്തം –

൨൦. ‘‘സുമങ്ഗലം നാമ നഗരം, ഉഗ്ഗതോ നാമ ഖത്തിയോ;

മാതാ പഭാവതീ നാമ, സുജാതസ്സ മഹേസിനോ.

൨൫. ‘‘സുദസ്സനോ സുദേവോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

നാരദോ നാമുപട്ഠാകോ, സുജാതസ്സ മഹേസിനോ.

൨൬. ‘‘നാഗോ ച നാഗസമാലാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, മഹാവേളൂതി വുച്ചതി.

൨൭. ‘‘സോ ച രുക്ഖോ ഘനക്ഖന്ധോ, അച്ഛിദ്ദോ ഹോതി പത്തികോ;

ഉജു വംസോ ബ്രഹാ ഹോതി, ദസ്സനീയോ മനോരമോ.

൨൮. ‘‘ഏകക്ഖന്ധോ പവഡ്ഢിത്വാ, തതോ സാഖാ പഭിജ്ജതി;

യഥാ സുബദ്ധോ മോരഹത്ഥോ, ഏവം സോഭതി സോ ദുമോ.

൨൯. ‘‘ന തസ്സ കണ്ടകാ ഹോന്തി, നാപി ഛിദ്ദം മഹാ അഹു;

വിത്ഥിണ്ണസാഖോ അവിരലോ, സന്ദച്ഛായോ മനോരമോ.

൩൧. ‘‘പഞ്ഞാസരതനോ ആസി, ഉച്ചത്തനേന സോ ജിനോ;

സബ്ബാകാരവരൂപേതോ, സബ്ബഗുണമുപാഗതോ.

൩൨. ‘‘തസ്സ പഭാ അസമസമാ, നിദ്ധാവതി സമന്തതോ;

അപ്പമാണോ അതുലിയോ, ഓപമ്മേഹി അനൂപമോ.

൩൩. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൩൪. ‘‘യഥാപി സാഗരേ ഊമീ, ഗഗനേ താരകാ യഥാ;

ഏവം തദാ പാവചനം, അരഹന്തേഹി ചിത്തിതം.

൩൫. ‘‘സോ ച ബുദ്ധോ അസമസമോ, ഗുണാനി ച താനി അതുലിയാനി;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ അച്ഛിദ്ദോതി അപ്പച്ഛിദ്ദോ. ‘‘അനുദരാ കഞ്ഞാ’’തിആദീസു വിയ ദട്ഠബ്ബം. കേചി ‘‘ഛിദ്ദം ഹോതി പരിത്തക’’ന്തി പഠന്തി. പത്തികോതി ബഹുപത്തോ, കാചമണിവണ്ണേഹി പത്തേഹി സഞ്ഛന്നോതി അത്ഥോ. ഉജൂതി അവങ്കോ അകുടിലോ. വംസോതി വേളു. ബ്രഹാതി സമന്തതോ മഹാ. ഏകക്ഖന്ധോതി അവനിരുഹോ ഏകോ അദുതിയോ ചാതി അത്ഥോ. പവഡ്ഢിത്വാതി വഡ്ഢിത്വാ. തതോ സാഖാ പഭിജ്ജതീതി തതോ വംസഗ്ഗതോ പഞ്ചവിധാ സാഖാ നിക്ഖമിത്വാ പഭിജ്ജിത്ഥ. ‘‘തതോ സാഖാ പഭിജ്ജഥാ’’തിപി പാഠോ. സുബദ്ധോതി സുട്ഠു പഞ്ചബന്ധനാകാരേന ബദ്ധോ. മോരഹത്ഥോതി ആതപസന്നിവാരണത്ഥം കതോ ബദ്ധോ മോരപിഞ്ഛകലാപോ വുച്ചതി.

ന തസ്സ കണ്ടകാ ഹോന്തീതി തസ്സ വംസസ്സ കണ്ടകിനോപി രുക്ഖസ്സ കണ്ടകാ നാഹേസും. അവിരലോതി അവിരലസാഖാസഞ്ഛന്നോ. സന്ദച്ഛായോതി ഘനച്ഛായോ, അവിരലത്താവ സന്ദച്ഛായോതി വുത്തോ. പഞ്ഞാസരതനോ ആസീതി പഞ്ഞാസഹത്ഥോ അഹോസി. സബ്ബാകാരവരൂപേതോതി സബ്ബേന ആകാരേന വരേഹിയേവ ഉപേതോ സബ്ബാകാരവരൂപേതോ നാമ. സബ്ബഗുണമുപാഗതോതി അനന്തരപദസ്സേവ വേവചനമത്തം.

അപ്പമാണോതി പമാണരഹിതോ, പമാണം ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വാ അപ്പമാണോ. അതുലിയോതി അതുലോ, കേനചി അസദിസോതി അത്ഥോ. ഓപമ്മേഹീതി ഉപമിതബ്ബേഹി. അനൂപമോതി ഉപമാരഹിതോ, ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച സദിസോ’’തി വത്തും അസക്കുണേയ്യഭാവതോ അനൂപമോതി അത്ഥോ. ഗുണാനി ച താനീതി ഗുണാ ച തേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദയോ ഗുണാതി അത്ഥോ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുജാതബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ദ്വാദസമോ ബുദ്ധവംസോ.