൧൧. നാരദബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

പദുമബുദ്ധേ പന പരിനിബ്ബുതേ തസ്സ സാസനേ ച അന്തരഹിതേ വസ്സസതസഹസ്സായുകാ മനുസ്സാ അനുക്കമേന പരിഹായമാനാ ദസവസ്സായുകാ അഹേസും. പുന വഡ്ഢിത്വാ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകാ ഹുത്വാ പരിഹായമാനാ നവുതിവസ്സസഹസ്സായുകാ അഹേസും. തദാ ദസബലധരോ തേവിജ്ജോ ചതുവേസാരജ്ജവിസാരദോ വിമുത്തിസാരദോ നാരദോ നാമ നരസത്തുത്തമോ സത്ഥാ ലോകേ ഉദപാദി. സോ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതഭവനേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ധഞ്ഞവതീ നാമ നഗരേ സകവീരിയവിജിതവാസുദേവസ്സ സുദേവസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ അഗ്ഗമഹേസിയാ നിരൂപമായ അനോമായ നാമ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന ധനഞ്ജയുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. നാമഗ്ഗഹണദിവസേ പന നാമകരണേ കയിരമാനേ സകലജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാനം ഉപഭോഗക്ഖമാനി അനുരൂപാനി ആഭരണാനി ആകാസതോ കപ്പരുക്ഖാദീഹി പതിംസു. തേനസ്സ നരാനം അരഹാനി ആഭരണാനി അദാസീതി ‘‘നാരദോ’’തി നാമം അകംസു.

സോ നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരമജ്ഝേ വസി. വിജിതോ വിജിതാവീ വിജിതാഭിരാമോതി തിണ്ണം ഉതൂനം അനുച്ഛവികാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. തസ്സ നാരദകുമാരസ്സ കുലസീലാചാരരൂപസമ്പന്നം മനോനുകൂലം വിജിതസേനം നാമ അതിവിയ ധഞ്ഞം ഖത്തിയകഞ്ഞം അഗ്ഗമഹേസിം അകംസു. തം ആദിം കത്വാ വീസതിസഹസ്സാധികം ഇത്ഥീനം സതസഹസ്സം അഹോസി. തസ്സാ വിജിതസേനായ ദേവിയാ സബ്ബലോകാനന്ദകരേ നന്ദുത്തരകുമാരേ നാമ ജാതേ സോ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ ചതുരങ്ഗിനിയാ മഹതിയാ സേനായ പരിവുതോ നാനാവിരാഗതനുവരവസനനിവസനോ ആമുക്കമുത്താഹാരമണികുണ്ഡലോ വരകേയൂരമകുടകടകധരോ പരമസുരഭിഗന്ധകുസുമസമലങ്കതോ പദസാവ ഉയ്യാനം ഗന്ത്വാ സബ്ബാഭരണാനി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ ഹത്ഥേ ദത്വാ സയമേവ വിമലനീലകുവലയദലസദിസേനാതിനിസിതേനാസിനാ പരമരുചിരരതനവിചിത്തം സകേസമകുടം ഛിന്ദിത്വാ ഗഗനതലേ ഖിപി. തം സക്കോ ദേവരാജാ സുവണ്ണചങ്കോടകേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ താവതിംസഭവനം നേത്വാ തിയോജനുബ്ബേധം സിനേരുമുദ്ധനി സത്തരതനമയം ചേതിയം അകാസി.

മഹാപുരിസോ പന ദേവദത്താനി കാസായാനി വത്ഥാനി പരിദഹിത്വാ തത്ഥേവ ഉയ്യാനേ പബ്ബജി. പുരിസസതസഹസ്സാ ച തം അനുപബ്ബജിംസു. സോ സത്താഹം തത്ഥേവ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ വിജിതസേനായ അഗ്ഗമഹേസിയാ ദിന്നം പായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ തത്ഥേവ ഉയ്യാനേ ദിവാവിഹാരം കത്വാ സുദസ്സനുയ്യാനപാലേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ മഹാസോണബോധിം പദക്ഖിണം കത്വാ അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരം സന്ഥരിത്വാ നിസീദിത്വാ മാരബലം വിധമിത്വാ തീസു യാമേസു തിസ്സോ വിജ്ജാ ഉപ്പാദേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝിത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹാനി വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനോ യാചിതോ പടിഞ്ഞം ദത്വാ ധനഞ്ജയുയ്യാനേ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതേഹി സതസഹസ്സഭിക്ഖൂഹി പരിവുതോ തത്ഥ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘പദുമസ്സ അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

നാരദോ നാമ നാമേന, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

൨. ‘‘സോ ബുദ്ധോ ചക്കവത്തിസ്സ, ജേട്ഠോ ദയിതഓരസോ;

ആമുക്കമാലാഭരണോ, ഉയ്യാനം ഉപസങ്കമി.

൩. ‘‘തത്ഥാസി രുക്ഖോ യസവിപുലോ, അഭിരൂപോ ബ്രഹ്മാ സുചി;

തമജ്ഝപ്പത്വാ ഉപനിസീദി, മഹാസോണസ്സ ഹേട്ഠതോ.

൪. ‘‘തത്ഥ ഞാണവരുപ്പജ്ജി, അനന്തം വജിരൂപമം;

തേന വിചിനി സങ്ഖാരേ, ഉക്കുജ്ജമവകുജ്ജകം.

൫. ‘‘തത്ഥ സബ്ബകിലേസാനി, അസേസമഭിവാഹയി;

പാപുണീ കേവലം ബോധിം, ബുദ്ധഞാണേ ച ചുദ്ദസ.

൬. ‘‘പാപുണിത്വാന സമ്ബോധിം, ധമ്മചക്കം പവത്തയി;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

തത്ഥ ചക്കവത്തിസ്സാതി ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ. ജേട്ഠോതി പുബ്ബജോ. ദയിതഓരസോതി ദയിതോ പിയോ ഓരസോ പുത്തോ, ദയിതോ ഓരസി ഗഹേത്വാ ലാലിതോ പുത്തോ ദയിതഓരസോ നാമ. ആമുക്കമാലാഭരണോതി ആമുക്കമുത്താഹാരകേയൂരകടകമകുടകുണ്ഡലമാലോ. ഉയ്യാനന്തി ബഹിനഗരേ ധനഞ്ജയുയ്യാനം നാമാരാമം അഗമാസി.

തത്ഥാസി രുക്ഖോതി തസ്മിം ഉയ്യാനേ ഏകോ കിര രുക്ഖോ രത്തസോണോ നാമ അഹോസി. സോ കിര നവുതിഹത്ഥുബ്ബേധോ സമവട്ടക്ഖന്ധോ സമ്പന്നവിവിധവിടപസാഖോ നീലബഹലവിപുലപലാസോ സന്ദച്ഛായോ ദേവതാധിവുട്ഠത്താ വിഗതവിവിധവിഹഗഗണസഞ്ചാരോ ധരണീതലതിലകഭൂതോ തരുരജ്ജം വിയ കുരുമാനോ പരമരമണീയദസ്സനോ രത്തകുസുമസമലങ്കതസബ്ബസാഖോ ദേവമനുസ്സനയനരസായനഭൂതോ അഹോസി. യസവിപുലോതി വിപുലയസോ, സബ്ബലോകവിഖ്യാതോ അത്തനോ സമ്പത്തിയാ സബ്ബത്ഥ പാകടോ വിസ്സുതോതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘തത്ഥാസി രുക്ഖോ വിപുലോ’’തി പഠന്തി. ബ്രഹാതി മഹന്തോ, ദേവാനം പാരിച്ഛത്തകസദിസോതി അത്ഥോ. തമജ്ഝപ്പത്വാതി തം സോണരുക്ഖം പത്വാ അധിപത്വാ ഉപഗമ്മാതി അത്ഥോ. ഹേട്ഠതോതി തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഹേട്ഠാ.

ഞാണവരുപ്പജ്ജീതി ഞാണവരം ഉദപാദി. അനന്തന്തി അപ്പമേയ്യം അപ്പമാണം. വജിരൂപമന്തി വജിരസദിസം തിഖിണം, അനിച്ചാനുപസ്സനാദികസ്സ വിപസ്സനാഞാണസ്സേതം അധിവചനം. തേന വിചിനി സങ്ഖാരേതി തേന വിപസ്സനാഞാണേന രൂപാദികേ സങ്ഖാരേ വിചിനി. ഉക്കുജ്ജമവകുജ്ജകന്തി സങ്ഖാരാനം ഉദയഞ്ച വയഞ്ച വിചിനീതി അത്ഥോ. തസ്മാ പച്ചയാകാരം സമ്മസിത്വാ ആനാപാനചതുത്ഥജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അഭിനിവിസിത്വാ ഉദയബ്ബയവസേന സമപഞ്ഞാസ ലക്ഖണാനി ദിസ്വാ യാവ ഗോത്രഭുഞാണം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയമഗ്ഗാനുക്കമേന സകലേ ബുദ്ധഗുണേ പടിലഭീതി അത്ഥോ.

തത്ഥാതി സോണരുക്ഖേ. സബ്ബകിലേസാനീതി സബ്ബേപി കിലേസേ, ലിങ്ഗവിപരിയാസം കത്വാ വുത്തം. കേചി ‘‘തത്ഥ സബ്ബകിലേസേഹീ’’തി പഠന്തി. അസേസന്തി നിരവസേസം. അഭിവാഹയീതി മഗ്ഗോധിനാ ച കിലേസോധിനാ ച സബ്ബേ കിലേസേ അഭിവാഹയി, വിനാസമുപനേസീതി അത്ഥോ. ബോധീതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം. ബുദ്ധഞാണേ ച ചുദ്ദസാതി ബുദ്ധഞാണാനി ചുദ്ദസ. താനി കതമാനീതി? മഗ്ഗഫലഞാണാനി അട്ഠ, ഛ അസാധാരണഞാണാനീതി ഏവമിമാനി ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി നാമ, ച-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന അപരാനിപി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാഞാണാനി ചതുവേസാരജ്ജഞാണാനി ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണാനി പഞ്ചഗതിപരിച്ഛേദകഞാണാനി ദസബലഞാണാനി സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ പാപുണീതി അത്ഥോ.

ഏവം ബുദ്ധത്തം പത്വാ ബ്രഹ്മായാചനം അധിവാസേത്വാ ധനഞ്ജയുയ്യാനേ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതേ സതസഹസ്സഭിക്ഖൂ സമ്മുഖേ കത്വാ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതസഹസ്സസ്സ പഠമാഭിസമയോ അഹോസി. തദാ കിര മഹാദോണനഗരേ ദോണോ നാമ നാഗരാജാ ഗങ്ഗാതീരേ പടിവസതി മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ മഹാജനേന സക്കതോ ഗരുകതോ മാനിതോ പൂജിതോ. സോ യസ്മിം വിസയേ ജനപദവാസിനോ മനുസ്സാ തസ്സ ബലികമ്മം ന കരോന്തി, തേസം വിസയം അവസ്സേന വാ അതിവസ്സേന വാ സക്ഖരവസ്സേന വാ വിനാസേതി.

അഥ തീരദസ്സനോ നാരദോ സത്ഥാ ദോണസ്സ നാഗരാജസ്സ വിനയനേ ബഹൂനം പാണീനം ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പരിവാരിതോ തസ്സ നാഗരാജസ്സ നിവാസട്ഠാനമഗമാസി. തതോ തം മനുസ്സാ ദിസ്വാ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഭഗവാ, ഏത്ഥ ഘോരവിസോ ഉഗ്ഗതേജോ മഹിദ്ധികോ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ പടിവസതി, സോ തം മാ വിഹേഠേസ്സതി ന ഗന്തബ്ബ’’ന്തി. ഭഗവാ പന തേസം വചനം അസുണന്തോ വിയ അഗമാസി. ഗന്ത്വാ ച തത്ഥസ്സ നാഗരാജസ്സ സക്കാരത്ഥായ കതേ പരമസുരഭിഗന്ധേ പുപ്ഫസന്ഥരേ നിസീദി. മഹാജനോ കിര ‘‘നാരദസ്സ ച മുനിരാജസ്സ ദോണസ്സ ച നാഗരാജസ്സ ദ്വിന്നമ്പി യുദ്ധം പസ്സിസ്സാമാ’’തി സന്നിപതി.

അഥ അഹിനാഗോ മുനിനാഗം തഥാ നിസിന്നം ദിസ്വാ മക്ഖം അസഹമാനോ സന്ദിസ്സമാനകായോ ഹുത്വാ പധൂപായി. ദസബലോപി പധൂപായി. പുന നാഗരാജാ പജ്ജലി. മുനിരാജാപി പജ്ജലി. അഥ സോ നാഗരാജാ ദസബലസ്സ സരീരതോ നിക്ഖന്താഹി ധൂമജാലാഹി അതിവിയ കിലന്തസരീരോ ദുക്ഖം അസഹമാനോ ‘‘വിസവേഗേന നം മാരേസ്സാമീ’’തി വിസം വിസ്സജ്ജേസി. വിസസ്സ വേഗേന സകലോപി ജമ്ബുദീപോ വിനസ്സേയ്യ. തം പന വിസം ദസബലസ്സ സരീരേ ഏകലോമമ്പി കമ്പേതും നാസക്ഖി. അഥ സോ നാഗരാജാ – ‘‘കാ നു ഖോ സമണസ്സ പവത്തീ’’തി ഓലോകേന്തോ സരദസമയേ സൂരിയം വിയ ചന്ദം വിയ ച പരിപുണ്ണം ഛബ്ബണ്ണാഹി ബുദ്ധരസ്മീഹി വിരോചമാനം വിപ്പസന്നവദനസോഭം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ – ‘‘അഹോ! മഹിദ്ധികോ വതായം സമണോ, മയാ പന അത്തനോ ബലം അജാനന്തേന അപരദ്ധ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ താണം ഗവേസീ ഭഗവന്തംയേവ സരണമുപഗഞ്ഛി. അഥ നാരദോ മുനിരാജാ തം നാഗരാജം വിനേത്വാ തത്ഥ സന്നിപതിതസ്സ മഹാജനസ്സ ചിത്തപ്പസാദനത്ഥം യമകപാടിഹാരിയം അകാസി. തദാ പാണീനം നവുതികോടിസഹസ്സാനി അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു. സോ ദുതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൭. ‘‘മഹാദോണം നാഗരാജം, വിനയന്തോ മഹാമുനി;

പാടിഹേരം തദാകാസി, ദസ്സയന്തോ സദേവകേ.

൮. ‘‘തദാ ദേവമനുസ്സാനം, തമ്ഹി ധമ്മപ്പകാസനേ;

നവുതികോടിസഹസ്സാനി, തരിംസു സബ്ബസംസയ’’ന്തി.

തത്ഥ പാടിഹേരം തദാകാസീതി അകാസി യമകപാടിഹാരിയന്തി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘തദാ ദേവമനുസ്സാ വാ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ ദേവമനുസ്സാനന്തി സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തം. തസ്മാ ദേവാനം മനുസ്സാനഞ്ച നവുതികോടിസഹസ്സാനീതി അത്ഥോ. തരിംസൂതി അതിക്കമിംസു.

യദാ പന അത്തനോ പുത്തം നന്ദുത്തരകുമാരം ഓവദി, തദാ അസീതിയാ കോടിസഹസ്സാനം തതിയാഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൯. ‘‘യമ്ഹി കാലേ മഹാവീരോ, ഓവദീ സകമത്രജം;

അസീതികോടിസഹസ്സാനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന ഥുല്ലകോട്ഠിതനഗരേ ഭദ്ദസാലോ ച വിജിതമിത്തോ ച ദ്വേ ബ്രാഹ്മണസഹായകാ അമതരഹദം ഗവേസമാനാ പരിസതി നിസിന്നം അതിവിസാരദം നാരദസമ്മാസമ്ബുദ്ധം അദ്ദസംസു. തേ ഭഗവതോ കായേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി ദിസ്വാ – ‘‘അയം ലോകേ വിവടച്ഛദോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഭഗവതി സഞ്ജാതസദ്ധാ സപരിവാരാ ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജിംസു. തേസു പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പത്തേസു ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം കോടിസതസഹസ്സമജ്ഝേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, നാരദസ്സ മഹേസിനോ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ’’തി.

യസ്മിം സമയേ നാരദോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഞാതിസമാഗമേ അത്തനോ പണിധാനതോ പട്ഠായ ബുദ്ധവംസം കഥേസി, തദാ നവുതികോടിഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൧. ‘‘യദാ ബുദ്ധോ ബുദ്ധഗുണം, സനിദാനം പകാസയി;

നവുതികോടിസഹസ്സാനി, സമിംസു വിമലാ തദാ’’തി.

തത്ഥ വിമലാതി വിഗതമലാ, ഖീണാസവാതി അത്ഥോ.

യദാ പന മഹാദോണനാഗരാജസ്സ വിനയനേ പസന്നോ വേരോചനോ നാമ നാഗരാജാ ഗങ്ഗായ നദിയാ തിഗാവുതപ്പമാണം സത്തരതനമയം മണ്ഡപം നിമ്മിനിത്വാ സപരിവാരം ഭഗവന്തം തത്ഥ നിസീദാപേത്വാ സപരിവാരോ സജനപദേ അത്തനോ ദാനഗ്ഗദസ്സനത്ഥായ നിമന്തേത്വാ നാഗനാടകാനി ച താളാവചരേ വിവിധവേസാലങ്കാരധരേ സന്നിപാതേത്വാ മഹാസക്കാരേന ഭഗവതോ സപരിവാരസ്സ മഹാദാനം അദാസി. ഭോജനാവസാനേ ഭഗവാ മഹാഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ അനുമോദനമകാസി. തദാ ഭത്താനുമോദനേ ധമ്മം സുത്വാ പസന്നാനം ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതാനം അസീതിഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം മജ്ഝേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൨. ‘‘യദാ വേരോചനോ നാഗോ, ദാനം ദദാതി സത്ഥുനോ;

തദാ സമിംസു ജിനപുത്താ, അസീതിസതസഹസ്സിയോ’’തി.

തത്ഥ അസീതിസതസഹസ്സിയോതി സതസഹസ്സാനം അസീതിയോ.

തദാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തപസ്സേ അസ്സമം മാപേത്വാ പഞ്ചസു അഭിഞ്ഞാസു അട്ഠസു സമാപത്തീസു ച ചിണ്ണവസീ ഹുത്വാ പടിവസതി. അഥ തസ്മിം അനുകമ്പായ നാരദോ ഭഗവാ അസീതിയാ അരഹന്തകോടീഹി ദസഹി ച അനാഗാമിഫലട്ഠേഹി ഉപാസകസഹസ്സേഹി പരിവുതോ തം അസ്സമപദം അഗമാസി. താപസോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാവ പമുദിതഹദയോ സപരിവാരസ്സ ഭഗവതോ നിവാസത്ഥായ അസ്സമം മാപേത്വാ സകലരത്തിം സത്ഥുഗുണം കിത്തേത്വാ ഭഗവതോ ധമ്മകഥം സുത്വാ പുനദിവസേ ഉത്തരകുരും ഗന്ത്വാ തതോ ആഹാരം ആഹരിത്വാ സപരിവാരസ്സ ബുദ്ധസ്സ മഹാദാനം അദാസി. ഏവം സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ ഹിമവന്തതോ അനഗ്ഘം ലോഹിതചന്ദനം ആഹരിത്വാ തേന ലോഹിതചന്ദനേന ഭഗവന്തം പൂജേസി. തദാ നം ദസബലോ അമരനരപരിവുതോ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൩. ‘‘അഹം തേന സമയേന, ജടിലോ ഉഗ്ഗതാപനോ;

അന്തലിക്ഖചരോ ആസിം, പഞ്ചാഭിഞ്ഞാസു പാരഗൂ.

൧൪. ‘‘തദാപാഹം അസമസമം, സസങ്ഘം സപരിജ്ജനം;

അന്നപാനേന തപ്പേത്വാ, ചന്ദനേനാഭിപൂജയിം.

൧൫. ‘‘സോപി മം തദാ ബ്യാകാസി, നാരദോ ലോകനായകോ;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, ബുദ്ധോ ലോകേ ഭവിസ്സതി.

൧൬. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൭. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ഹാസേത്വ മാനസം;

അധിട്ഠഹിം വതം ഉഗ്ഗം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ തദാപാഹന്തി തദാപി അഹം. അസമസമന്തി അസമാ നാമ അതീതാ ബുദ്ധാ, തേഹി അസമേഹി സമം തുല്യം അസമസമം. അഥ വാ അസമാ വിസമാ, സമാ അവിസമാ സാധവോ, തേസു അസമസമേസു സമോ ‘‘അസമസമസമോ’’തി വത്തബ്ബേ ഏകസ്സ സമസദ്ദസ്സ ലോപം കത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, അസമാവിസമസമന്തി അത്ഥോ. സപരിജ്ജനന്തി സഉപാസകജനം. ‘‘സോപി മം തദാ നരമരൂനം, മജ്ഝേ ബ്യാകാസി ചക്ഖുമാ’’തിപി പാഠോ, സോ ഉത്താനത്ഥോവ. ഭിയ്യോ ഹാസേത്വ മാനസന്തി ഉത്തരിമ്പി ഹാസേത്വാ തോസേത്വാ ഹദയം. അധിട്ഠഹിം വതം ഉഗ്ഗന്തി ഉഗ്ഗം വതം അധിട്ഠാസിം. ‘‘ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തിപി പാഠോ.

തസ്സ പന ഭഗവതോ നാരദസ്സ ധഞ്ഞവതീ നാമ നഗരം അഹോസി, സുദേവോ നാമ ഖത്തിയോ പിതാ, അനോമാ നാമ മാതാ, ഭദ്ദസാലോ ച ജിതമിത്തോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, വാസേട്ഠോ നാമ ഉപട്ഠാകോ, ഉത്തരാ ച ഫഗ്ഗുനീ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, മഹാസോണരുക്ഖോ ബോധി, സരീരം അട്ഠാസീതിഹത്ഥുബ്ബേധം അഹോസി. തസ്സ സരീരപ്പഭാ നിച്ചം യോജനം ഫരതി, നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി ആയു, തസ്സ പന വിജിതസേനാ നാമ അഗ്ഗമഹേസീ, നന്ദുത്തരകുമാരോ നാമസ്സ പുത്തോ അഹോസി, വിജിതോ വിജിതാവീ വിജിതാഭിരാമോതി തയോ പാസാദാ അഹേസും. സോ നവവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. സോ പദസാവ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമീതി. തേന വുത്തം –

൧൮. ‘‘നഗരം ധഞ്ഞവതീ നാമ, സുദേവോ നാമ ഖത്തിയോ;

അനോമാ നാമ ജനികാ, നാരദസ്സ മഹേസിനോ.

൨൩. ‘‘ഭദ്ദസാലോ ജിതമിത്തോ, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

വാസേട്ഠോ നാമുപട്ഠാകോ, നാരദസ്സ മഹേസിനോ.

൨൪. ‘‘ഉത്തരാ ഫഗ്ഗുനീ ചേവ, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, മഹാസോണോതി വുച്ചതി.

൨൬. ‘‘അട്ഠാസീതിരതനാനി, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോ, ദസസഹസ്സീ വിരോചതി.

൨൭. ‘‘തസ്സ ബ്യാമപ്പഭാ കായാ, നിദ്ധാവതി ദിസോദിസം;

നിരന്തരം ദിവാരത്തിം, യോജനം ഫരതേ സദാ.

൨൮. ‘‘ന കേചി തേന സമയേന, സമന്താ യോജനേ ജനാ;

ഉക്കാപദീപേ ഉജ്ജാലേന്തി, ബുദ്ധരംസീഹി ഓത്ഥടാ.

൨൯. ‘‘നവുതിവസ്സസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൩൦. ‘‘യഥാ ഉളൂഹി ഗഗനം, വിചിത്തം ഉപസോഭതി;

തഥേവ സാസനം തസ്സ, അരഹന്തേഹി സോഭതി.

൩൧. ‘‘സംസാരസോതം തരണായ, സേസകേ പടിപന്നകേ;

ധമ്മസേതും ദള്ഹം കത്വാ, നിബ്ബുതോ സോ നരാസഭോ.

൩൨. ‘‘സോപി ബുദ്ധോ അസമസമോ, തേപി ഖീണാസവാ അതുലതേജാ;

സബ്ബം തമന്തരഹിതം, നനു രിത്താ സബ്ബസങ്ഖാരാ’’തി.

തത്ഥ കഞ്ചനഗ്ഘിയസങ്കാസോതി വിവിധരതനവിചിത്തകഞ്ചനമയഗ്ഘികസദിസരൂപസോഭോ. ദസസഹസ്സീ വിരോചതീതി തസ്സ പഭായ ദസസഹസ്സീപി ലോകധാതു വിരോചതി, വിരാജതീതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം പകാസേന്തോ ഭഗവാ ‘‘തസ്സ ബ്യാമപ്പഭാ കായാ, നിദ്ധാവതി ദിസോദിസ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ ബ്യാമപ്പഭാ കായാതി ബ്യാമപ്പഭാ വിയാതി ബ്യാമപ്പഭാ, അമ്ഹാകം ഭഗവതോ ബ്യാമപ്പഭാ വിയാതി അത്ഥോ.

ന കേചീതി ഏത്ഥ ന-കാരോ പടിസേധത്ഥോ, തസ്സ ഉജ്ജാലേന്തി-സദ്ദേന സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. ഉക്കാതി ദണ്ഡദീപികാ. ഉക്കാ വാ പദീപേ വാ കേചിപി ജനാ ന ഉജ്ജാലേന്തി ന പജ്ജാലേന്തി. കസ്മാതി ചേ? ബുദ്ധസരീരപ്പഭായ ഓഭാസിതത്താ. ബുദ്ധരംസീഹീതി ബുദ്ധരസ്മീഹി. ഓത്ഥടാതി അധിഗതാ.

ഉളൂഹീതി താരാഹി, യഥാ താരാഹി ഗഗനതലം വിചിത്തം സോഭതി, തഥേവ തസ്സ സാസനം അരഹന്തേഹി വിചിത്തം ഉപസോഭതീതി അത്ഥോ. സംസാരസോതം തരണായാതി സംസാരസാഗരസ്സ തരണത്ഥം. സേസകേ പടിപന്നകേതി അരഹന്തേ ഠപേത്വാ കല്യാണപുഥുജ്ജനേഹി സദ്ധിം സേസേ സേക്ഖപുഗ്ഗലേതി അത്ഥോ. ധമ്മസേതുന്തി മഗ്ഗസേതും, സേസപുഗ്ഗലേ സംസാരതോ താരേതും ധമ്മസേതും ഠപേത്വാ കതസബ്ബകിച്ചോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായീതി അത്ഥോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

നാരദബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ നവമോ ബുദ്ധവംസോ.