൧൦. പദുമബുദ്ധവംസവണ്ണനാ

അനോമദസ്സിസ്സ പന ഭഗവതോ അപരഭാഗേ വസ്സസതസഹസ്സായുകാ മനുസ്സാ അനുക്കമേന പരിഹായിത്വാ ദസവസ്സായുകാ ഹുത്വാ പുന അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകാ ഹുത്വാ പുന പരിഹായമാനാ വസ്സസതസഹസ്സായുകാ അഹേസും. തഥാ പദുമോ നാമ സത്ഥാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജി. സോപി പാരമിയോ പൂരേത്വാ തുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ തതോ ചവിത്വാ ചമ്പകനഗരേ അസമസ്സ നാമ രഞ്ഞോ കുലേ രൂപാദീഹി അസമായ അസമായ നാമ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. സോ ദസന്നം മാസാനം അച്ചയേന ചമ്പകുയ്യാനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമി. ജാതേ പന കുമാരേ ആകാസതോ സകലജമ്ബുദീപേ സമുദ്ദപരിയന്തേ പദുമവസ്സം നിപതി. തേനസ്സ നാമഗ്ഗഹണദിവസേ നാമം ഗണ്ഹന്താ നേമിത്തകാ ച ഞാതകാ ച ‘‘മഹാപദുമകുമാരോ’’ത്വേവ നാമമകംസു. സോ ദസവസ്സസഹസ്സാനി അഗാരം അജ്ഝാവസി. നന്ദുത്തര-വസുത്തര-യസുത്തരാനാമകാ തയോ പാസാദാ അഹേസും. ഉത്തരാദേവിപ്പമുഖാനി തേത്തിംസ ഇത്ഥിസഹസ്സാനി പച്ചുപട്ഠിതാനി അഹേസും.

അഥ മഹാസത്തോ ഉത്തരായ നാമ മഹാദേവിയാ രമ്മകുമാരേ നാമ ഉപ്പന്നേ ചത്താരി നിമിത്താനി ദിസ്വാ ആജഞ്ഞരഥേന മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമി. തം പബ്ബജന്തം ഏകാ പുരിസകോടി അനുപബ്ബജി. സോ തേഹി പരിവുതോ അട്ഠ മാസേ പധാനചരിയം ചരിത്വാ വിസാഖപുണ്ണമായ ധഞ്ഞവതീനഗരേ സുധഞ്ഞസേട്ഠിസ്സ ധീതായ ധഞ്ഞവതിയാ നാമ ദിന്നം മധുപായാസം പരിഭുഞ്ജിത്വാ മഹാസാലവനേ ദിവാവിഹാരം വീതിനാമേത്വാ സായന്ഹസമയേ തിത്ഥകാജീവകേന ദിന്നാ അട്ഠ തിണമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ മഹാസോണബോധിം ഉപസങ്കമിത്വാ അട്ഠത്തിംസഹത്ഥവിത്ഥതം തിണസന്ഥരകം പഞ്ഞപേത്വാ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ചതുരങ്ഗവീരിയം അധിട്ഠായ മാരബലം വിധമിത്വാ തീസു യാമേസു തിസ്സോ വിജ്ജാ സച്ഛികത്വാ – ‘‘അനേകജാതിസംസാരം…പേ… തണ്ഹാനം ഖയമജ്ഝഗാ’’തി (ധ. പ. ൧൫൩-൧൫൪) ഉദാനം ഉദാനേത്വാ സത്തസത്താഹം ബോധിസമീപേയേവ വീതിനാമേത്വാ ബ്രഹ്മുനോ ആയാചനം അധിവാസേത്വാ ധമ്മദേസനായ ഭാജനഭൂതേ പുഗ്ഗലേ ഉപപരിക്ഖന്തോ അത്തനാ സഹ പബ്ബജിതേ കോടിസങ്ഖേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ തങ്ഖണേയേവ അനിലപഥേന ഗന്ത്വാ ധഞ്ഞവതീനഗരസമീപേ ധനഞ്ജയുയ്യാനേ ഓതരിത്വാ തേഹി പരിവുതോ തേസം മജ്ഝേ ധമ്മചക്കം പവത്തേസി. തദാ കോടിസതാനം അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧. ‘‘അനോമദസ്സിസ്സ അപരേന, സമ്ബുദ്ധോ ദ്വിപദുത്തമോ;

പദുമോ നാമ നാമേന, അസമോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

൨. ‘‘തസ്സാപി അസമം സീലം, സമാധിപി അനന്തകോ;

അസങ്ഖ്യേയ്യം ഞാണവരം, വിമുത്തിപി അനൂപമാ.

൩. ‘‘തസ്സാപി അതുലതേജസ്സ, ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ;

അഭിസമയാ തയോ ആസും, മഹാതമപവാഹനാ’’തി.

തത്ഥ അസമം സീലന്തി അഞ്ഞേസം സീലേന അസദിസം, ഉത്തമം സേട്ഠന്തി അത്ഥോ. സമാധിപി അനന്തകോതി സമാധിപി അപ്പമേയ്യോ, തസ്സ അനന്തഭാവോ ലോകവിവരണയമകപാടിഹാരിയാദീസു ദട്ഠബ്ബോ. ഞാണവരന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, അസാധാരണഞാണാനി വാ. വിമുത്തിപീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിപി ഭഗവതോ. അനൂപമാതി ഉപമാവിരഹിതാ. അതുലതേജസ്സാതി അതുലഞാണതേജസ്സ. ‘‘അതുലഞാണതേജാ’’തിപി പാഠോ. തസ്സ ‘‘തയോ അഭിസമയാ’’തി ഇമിനാ ഉത്തരപദേന സമ്ബന്ധോ ദട്ഠബ്ബോ. മഹാതമപവാഹനാതി മഹാമോഹവിനാസകാ, മോഹന്ധകാരവിദ്ധംസകാതി അത്ഥോ.

അഥാപരേന സമയേന പദുമോ ഭഗവാ അത്തനോ കനിട്ഠഭാതരം സാലകുമാരഞ്ച ഉപസാലകുമാരഞ്ച ഞാതിസമാഗമേ സപരിവാരേ പബ്ബാജേത്വാ തേസം ധമ്മം ദേസേന്തോ നവുതി കോടിയോ ധമ്മാമതം പായേസി. യദാ പന രമ്മത്ഥേരസ്സ ധമ്മം ദേസേസി, തദാ അസീതികോടീനം തതിയോ അഭിസമയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൪. ‘‘പഠമാഭിസമയേ ബുദ്ധോ, കോടിസതമബോധയി;

ദുതിയാഭിസമയേ ധീരോ, നവുതികോടിമബോധയി.

൫. ‘‘യദാ ച പദുമോ ബുദ്ധോ, ഓവദീ സകമത്രജം;

തദാ അസീതികോടീനം, തതിയാഭിസമയോ അഹൂ’’തി.

യദാ പന സുഭാവിതത്തോ നാമ രാജാ പദുമസ്സ ബുദ്ധസ്സ ബുദ്ധപദുമവദനസ്സ സന്തികേ കോടിസതസഹസ്സപരിവാരോ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിതോ, തസ്മിം സന്നിപാതേ ഭഗവാ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസി, സോ പന പഠമോ സന്നിപാതോ അഹോസി.

അഥാപരേന സമയേന മഹാപദുമോ മുനിവസഭോ ഉസഭസമഗതീ ഉസഭവതീനഗരം ഉപനിസ്സായ വസ്സം ഉപഗഞ്ഛി. നഗരവാസിനോ മനുസ്സാ ഭഗവന്തം ദസ്സനകാമാ ഉപസങ്കമിംസു. തേസം ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേസി. തത്ഥ ച ബഹവോ മനുസ്സാ പസന്നചിത്താ പബ്ബജിംസു. തതോ ദസബലോ തേഹി ച അഞ്ഞേഹി ച തീഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി സദ്ധിം വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേസി. സോ ദുതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. യേ പന തത്ഥ ന പബ്ബജിംസു, തേ കഥിനാനിസംസം സുത്വാ പാടിപദേ പഞ്ചസു മാസേസു പഞ്ചാനിസംസദായകം കഥിനചീവരമദംസു. തതോ തം ഭിക്ഖൂ ധമ്മസേനാപതിം അഗ്ഗസാവകം വിസാലമതിം സാലത്ഥേരം കഥിനത്ഥാരത്ഥം യാചിത്വാ കഥിനചീവരം തസ്സാദംസു. ഥേരസ്സ കഥിനചീവരേ കയിരമാനേ ഭിക്ഖൂ സിബ്ബനേ സഹായകാ അഹേസും. പദുമോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സൂചിച്ഛിദ്ദേ സുത്താനി ആവുനിത്വാ അദാസി. നിട്ഠിതേ പന ചീവരേ ഭഗവാ തീഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി ചാരികം പക്കാമി.

അഥാപരേന സമയേന സീഹവിക്കന്തഗാമീ പുരിസസീഹോ വിയ ബുദ്ധസീഹോ ഗോസിങ്ഗസാലവനസദിസേ പരമസുരഭികുസുമഫലഭാരവിനമിതസാഖാവിടപേ വിമലകമലകുവലയസമലങ്കതേ സിസിരമധുരവാരിവാഹേന പരിപൂരിതേ രുരു-ചമര-സീഹ-ബ്യഗ്ഘ-അജ-ഹയ-ഗവയ-മഹിംസാദി വിവിധമിഗഗണവിചരിതേ സുരഭികുസുമഗന്ധാവബദ്ധഹദയാഹി ഭമരമധുകരയുവതീഹി അനുഭൂതപ്പചാരാഹി സമന്തതോ ഗുമ്ബഗുമ്ബായമാനേ ഫലരസപമുദിതഹദയാഹി കാകലിസദിസമധുരവിരുതാഹി കോകിലവധൂഹി ഉപഗീയമാനേ പരമരമണീയേ വിവിത്തേ വിജനേ യോഗാനുകൂലേ പവനേ വസ്സാവാസമുപഗഞ്ഛി. തസ്മിം വിഹരന്തം സപരിവാരകം ദസബലം തഥാഗതം ധമ്മരാജം ബുദ്ധസിരിയാ വിരോചമാനം ദിസ്വാ മനുസ്സാ തസ്സ ധമ്മം സുത്വാ പസീദിത്വാ ഏഹിഭിക്ഖുപബ്ബജ്ജായ പബ്ബജിംസു. തദാ ദ്വീഹി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സേഹി പരിവുതോ പവാരേസി. സോ തതിയോ സന്നിപാതോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൬. ‘‘സന്നിപാതാ തയോ ആസും, പദുമസ്സ മഹേസിനോ;

കോടിസതസഹസ്സാനം, പഠമോ ആസി സമാഗമോ.

൭. ‘‘കഥിനത്ഥാരസമയേ, ഉപ്പന്നേ കഥിനചീവരേ;

ധമ്മസേനാപതിത്ഥായ, ഭിക്ഖൂ സിബ്ബിംസു ചീവരം.

൮. ‘‘തദാ തേ വിമലാ ഭിക്ഖൂ, ഛളഭിഞ്ഞാ മഹിദ്ധികാ;

തീണി സതസഹസ്സാനി, സമിംസു അപരാജിതാ.

൯. ‘‘പുനാപരം സോ നരാസഭോ, പവനേ വാസം ഉപാഗമി;

തദാ സമാഗമോ ആസി, ദ്വിന്നം സതസഹസ്സിന’’ന്തി.

തത്ഥ കഥിനത്ഥാരസമയേതി കഥിനചീവരത്ഥരണസമയേ. ധമ്മസേനാപതിത്ഥായാതി ധമ്മസേനാപതിസാലത്ഥേരത്ഥം. അപരാജിതാതി ന പരാജിതാ, വിഭത്തിലോപോ ദട്ഠബ്ബോ. സോതി സോ മഹാപദുമോ. പവനേതി മഹാവനേ. വാസന്തി വസ്സാവാസം. ഉപാഗമീതി ഉപാഗതോ. ദ്വിന്നം സതസഹസ്സിനന്തി ദ്വിന്നം സതസഹസ്സാനം. ‘‘തദാ ആസി സമാഗമോ’’തിപി പാഠോ യദി അത്ഥി സുന്ദരോ ഭവേയ്യ.

തദാ തഥാഗതേ തസ്മിം വനസണ്ഡേ വസന്തേ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ സീഹോ ഹുത്വാ സത്താഹം നിരോധസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ നിസിന്നം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ ഹുത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സോ തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ സത്താഹം ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം അവിജഹിത്വാ പീതിസുഖേനേവ ഗോചരായ അപക്കമിത്വാ ജീവിതപരിച്ചാഗം കത്വാ പയിരുപാസമാനോ അട്ഠാസി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ സത്താഹസ്സ അച്ചയേന നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ നരസീഹോ സീഹം ഓലോകേത്വാ – ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘേപിസ്സ ചിത്തപ്പസാദോ ഹോതൂതി സങ്ഘോ ആഗച്ഛതൂ’’തി ചിന്തേസി. അനേകകോടിഭിക്ഖൂ താവദേവ ആഗഞ്ഛിംസു. സീഹോ സങ്ഘേപി ചിത്തം പസാദേസി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ ചിത്തം ഓലോകേത്വാ – ‘‘അനാഗതേ ഗോതമോ നാമ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. തേന വുത്തം –

൧൦. ‘‘അഹം തേന സമയേന, സീഹോ ആസിം മിഗാധിഭൂ;

പവിവേകമനുബ്രൂഹന്തം, പവനേ അദ്ദസം ജിനം.

൧൧. ‘‘വന്ദിത്വാ സിരസാ പാദേ, കത്വാന തം പദക്ഖിണം;

തിക്ഖത്തും അഭിനാദിത്വാ, സത്താഹം ജിനമുപട്ഠഹം.

൧൨. ‘‘സത്താഹം വരസമാപത്തിയാ, വുട്ഠഹിത്വാ തഥാഗതോ;

മനസാ ചിന്തയിത്വാന, കോടിഭിക്ഖൂ സമാനയി.

൧൩. ‘‘തദാപി സോ മഹാവീരോ, തേസം മജ്ഝേ വിയാകരി;

അപരിമേയ്യിതോ കപ്പേ, അയം ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി.

൧൪. ‘‘പധാനം പദഹിത്വാന…പേ… ഹേസ്സാമ സമ്മുഖാ ഇമം.

൧൫. ‘‘തസ്സാപി വചനം സുത്വാ, ഭിയ്യോ ചിത്തം പസാദയിം;

ഉത്തരിം വതമധിട്ഠാസിം, ദസപാരമിപൂരിയാ’’തി.

തത്ഥ പവിവേകമനുബ്രൂഹന്തന്തി നിരോധസമാപത്തിം സമാപന്നന്തി അത്ഥോ. പദക്ഖിണന്തി തിക്ഖത്തും പദക്ഖിണം കത്വാ. അഭിനാദിത്വാതി തിക്ഖത്തും സീഹനാദം നദിത്വാ. ഉപട്ഠഹന്തി ഉപട്ഠഹിം. അയമേവ വാ പാഠോ. വരസമാപത്തിയാതി നിരോധസമാപത്തിതോ വുട്ഠഹിത്വാ. മനസാ ചിന്തയിത്വാനാതി ‘‘സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ ഇധ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി മനസാവ ചിന്തേത്വാ. സമാനയീതി സമാഹരി.

തസ്സ പന പദുമസ്സ ഭഗവതോ ചമ്പകം നാമ നഗരം അഹോസി. അസമോ നാമ രാജാ പിതാ അഹോസി, മാതാപി തസ്സ അസമാ നാമ, സാലോ ച ഉപസാലോ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ, വരുണോ നാമുപട്ഠാകോ, രാധാ ച സുരാധാ ച ദ്വേ അഗ്ഗസാവികാ, മഹാസോണരുക്ഖോ ബോധി, അട്ഠപണ്ണാസഹത്ഥുബ്ബേധം സരീരം, ആയു വസ്സസതസഹസ്സം അഹോസി, രൂപാദീഹി ഗുണേഹി അനുത്തരാ ഉത്തരാ നാമസ്സ അഗ്ഗമഹേസീ, രമ്മകുമാരോ നാമസ്സ അതിരമ്മോ തനയോ അഹോസി. തേന വുത്തം –

൧൬. ‘‘ചമ്പകം നാമ നഗരം, അസമോ നാമ ഖത്തിയോ;

അസമാ നാമ ജനികാ, പദുമസ്സ മഹേസിനോ.

൨൧. ‘‘സാലോ ച ഉപസാലോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

വരുണോ നാമുപട്ഠാകോ, പദുമസ്സ മഹേസിനോ.

൨൨. ‘‘രാധാ ചേവ സുരാധാ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവികാ;

ബോധി തസ്സ ഭഗവതോ, മഹാസോണോതി വുച്ചതി.

൨൪. ‘‘അട്ഠപണ്ണാസരതനം, അച്ചുഗ്ഗതോ മഹാമുനി;

പഭാ നിദ്ധാവതീ തസ്സ, അസമാ സബ്ബതോ ദിസാ.

൨൫. ‘‘ചന്ദപ്പഭാ സൂരിയപ്പഭാ, രതനഗ്ഗിമണിപ്പഭാ;

സബ്ബാപി താ ഹതാ ഹോന്തി, പത്വാ ജിനപഭുത്തമം.

൨൬. ‘‘വസ്സസതസഹസ്സാനി, ആയു വിജ്ജതി താവദേ;

താവതാ തിട്ഠമാനോ സോ, താരേസി ജനതം ബഹും.

൨൭. ‘‘പരിപക്കമാനസേ സത്തേ, ബോധയിത്വാ അസേസതോ;

സേസകേ അനുസാസിത്വാ, നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൨൮. ‘‘ഉരഗോവ തചം ജിണ്ണം, വദ്ധപത്തംവ പാദപോ;

ജഹിത്വാ സബ്ബസങ്ഖാരേ, നിബ്ബുതോ സോ യഥാ സിഖീ’’തി.

തത്ഥ രതനഗ്ഗിമണിപ്പഭാതി രതനപ്പഭാ ച അഗ്ഗിപ്പഭാ ച മണിപ്പഭാ ച. ഹതാതി അഭിഭൂതാ. ജിനപഭുത്തമന്തി ജിനസ്സ സരീരപ്പഭം ഉത്തമം പത്വാ ഹതാതി അത്ഥോ. പരിപക്കമാനസേതി പരിപക്കിന്ദ്രിയേ വേനേയ്യസത്തേ. വദ്ധപത്തന്തി പുരാണപത്തം. പാദപോ വാതി പാദപോ വിയ. സബ്ബസങ്ഖാരേതി സബ്ബേപി അജ്ഝത്തികബാഹിരേ സങ്ഖാരേ. ‘‘ഹിത്വാ സബ്ബസങ്ഖാര’’ന്തിപി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. യഥാ സിഖീതി അഗ്ഗി വിയ നിരുപാദാനോ നിബ്ബുതിം സുഗതോ ഗതോതി. സേസമേത്ഥ ഗാഥാസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ ഉത്താനമേവാതി.

പദുമബുദ്ധവംസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ അട്ഠമോ ബുദ്ധവംസോ.