൭. സകചിന്തനിയവഗ്ഗോ

൧. സകചിന്തനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പവനം കാനനം ദിസ്വാതിആദികം ആയസ്മതോ സകചിന്തനിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിമന്വായ തസ്സ ഭഗവതോ ആയുപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നോ ധരമാനം ഭഗവന്തം അപാപുണിത്വാ പരിനിബ്ബുതകാലേ ഇസിപബ്ബജ്ജം പബ്ബജിത്വാ ഹിമവന്തേ വസന്തോ വിവേകം രമണീയം ഏകം വനം പത്വാ തത്ഥേവേകായ കന്ദരായ പുലിനചേതിയം കത്വാ ഭഗവതി സഞ്ഞം കത്വാ സധാതുകസഞ്ഞഞ്ച കത്വാ വനപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ നമസ്സമാനോ പരിചരി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ദ്വീസു അഗ്ഗം അഗ്ഗസമ്പത്തിം അഗ്ഗഞ്ച ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഭവസമ്പന്നോ സദ്ധാസമ്പന്നോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ അരഹാ ഛളഭിഞ്ഞോ അഹോസി.

൧. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പവനം കാനനം ദിസ്വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പവനന്തി പകാരേന വനം പത്ഥടം വിത്ഥിണ്ണം ഗഹനഭൂതന്തി പവനം. കാനനം അവകുച്ഛിതം ആനനം അവഹനം സതതം സീഹബ്യഗ്ഘയക്ഖരക്ഖസമദ്ദഹത്ഥിഅസ്സസുപണ്ണഉരഗേഹി വിഹങ്ഗഗണസദ്ദകുക്കുടകോകിലേഹി വാ ബഹലന്തി കാനനം, തം കാനനസങ്ഖാതം പവനം മനുസ്സസദ്ദവിരഹിതത്താ അപ്പസദ്ദം നിസ്സദ്ദന്തി അത്ഥോ. അനാവിലന്തി ന ആവിലം ഉപദ്ദവരഹിതന്തി അത്ഥോ. ഇസീനം അനുചിണ്ണന്തി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരഹന്തഖീണാസവസങ്ഖാതാനം ഇസീനം അനുചിണ്ണം നിസേവിതന്തി അത്ഥോ. ആഹുതീനം പടിഗ്ഗഹന്തി ആഹുനം വുച്ചതി പൂജാസക്കാരം പടിഗ്ഗഹം ഗേഹസദിസന്തി അത്ഥോ.

൨. ഥൂപം കത്വാന വേളുനാതി വേളുപേസികാഹി ചേതിയം കത്വാതി അത്ഥോ. നാനാപുപ്ഫം സമോകിരിന്തി ചമ്പകാദീഹി അനേകേഹി പുപ്ഫേഹി സമോകിരിം പൂജേസിന്തി അത്ഥോ. സമ്മുഖാ വിയ സമ്ബുദ്ധന്തി സജീവമാനസ്സ സമ്ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ ഇവ നിമ്മിതം ഉപ്പാദിതം ചേതിയം അഹം അഭി വിസേസേന വന്ദിം പണാമമകാസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

സകചിന്തനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. അവോപുപ്ഫിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മാതിആദികം ആയസ്മതോ അവോപുപ്ഫിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സദ്ധാസമ്പന്നോ ധമ്മം സുത്വാ സോമനസ്സപ്പത്തോ നാനാപുപ്ഫാനി ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി ഗഹേത്വാ ബുദ്ധസ്സ ഉപരി അബ്ഭുക്കിരി. സോ തേന പുഞ്ഞേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സഗ്ഗസമ്പത്തിഞ്ച ചക്കവത്തിസമ്പത്തിഞ്ച അനുഭവിത്വാ സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബതോ വുദ്ധിപ്പത്തോ സാസനേ പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി. ആ സമന്തതോ കാസതി ദിപ്പതീതി ആകാസോ, തസ്മിം ആകാസേ പുപ്ഫാനം അവകിരിതത്താ അവോപുപ്ഫിയത്ഥേരോതി പാകടോ.

൭. ഏവം പത്തസന്തിപദോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ വിഹാരാ അഭിനിക്ഖമ്മാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വിഹാരാതി വിസേസേന ഹരതി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി അപതന്തം അത്തഭാവം ആഹരതി പവത്തേതി ഏത്ഥാതി വിഹാരോ, തസ്മാ വിഹാരാ അഭി വിസേസേന നിക്ഖമ്മ നിക്ഖമിത്വാ. അബ്ഭുട്ഠാസി ച ചങ്കമേതി ചങ്കമനത്ഥായ സട്ഠിരതനേ ചങ്കമേ അഭിവിസേസേന ഉട്ഠാസി, അഭിരുഹീതി അത്ഥോ. ചതുസച്ചം പകാസേന്തോതി തസ്മിം ചങ്കമേ ചങ്കമന്തോ ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗസച്ചസങ്ഖാതം ചതുസച്ചം പകാസേന്തോ പാകടം കരോന്തോ അമതം പദം നിബ്ബാനം ദേസേന്തോ വിഭജന്തോ ഉത്താനീകരോന്തോ തസ്മിം ചങ്കമേതി സമ്ബന്ധോ.

൮. സിഖിസ്സ ഗിരമഞ്ഞായ, ബുദ്ധസേട്ഠസ്സ താദിനോതി സേട്ഠസ്സ താദിഗുണസമങ്ഗിസ്സ സിഖിസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഗിരം സദ്ദം ഘോസം അഞ്ഞായ ജാനിത്വാ. നാനാപുപ്ഫം ഗഹേത്വാനാതി നാഗപുന്നാഗാദിഅനേകാനി പുപ്ഫാനി ഗഹേത്വാ ആഹരിത്വാ. ആകാസമ്ഹി സമോകിരിന്തി ചങ്കമന്തസ്സ ഭഗവതോ മുദ്ധനി ആകാസേ ഓകിരിം പൂജേസിം.

൯. തേന കമ്മേന ദ്വിപദിന്ദാതി ദ്വിപദാനം ദേവബ്രഹ്മമനുസ്സാനം ഇന്ദ പധാനഭൂത. നരാസഭ നരാനം ആസഭഭൂത. പത്തോമ്ഹി അചലം ഠാനന്തി തുമ്ഹാകം സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അചലം ഠാനം നിബ്ബാനം പത്തോ അമ്ഹി ഭവാമി. ഹിത്വാ ജയപരാജയന്തി ദിബ്ബമനുസ്സസമ്പത്തിസങ്ഖാതം ജയഞ്ച ചതുരാപായദുക്ഖസങ്ഖാതം പരാജയഞ്ച ഹിത്വാ ഛഡ്ഡേത്വാ നിബ്ബാനം പത്തോസ്മീതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

അവോപുപ്ഫിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്തോ.

൩. പച്ചാഗമനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സിന്ധുയാ നദിയാ തീരേതിആദികം ആയസ്മതോ പച്ചാഗമനിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സിന്ധുയാ ഗങ്ഗായ സമീപേ ചക്കവാകയോനിയം നിബ്ബത്തോ പുബ്ബസമ്ഭാരയുത്തത്താ പാണിനോ അഖാദന്തോ സേവാലമേവ ഭക്ഖയന്തോ ചരതി. തസ്മിം സമയേ വിപസ്സിഭഗവാ സത്താനുഗ്ഗഹം കരോന്തോ തത്ഥ അഗമാസി. തസ്മിം ഖണേ സോ ചക്കവാകോ വിജ്ജോതമാനം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ തുണ്ഡേന സാലരുക്ഖതോ സാലപുപ്ഫം ഛിന്ദിത്വാ ആഗമ്മ പൂജേസി. സോ തേനേവ ചിത്തപ്പസാദേന തതോ ചുതോ ദേവലോകേ ഉപ്പന്നോ അപരാപരം ഛകാമാവചരസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ചക്കവത്തിസമ്പത്തിആദയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ പുബ്ബചരിതവസേന സത്ഥരി പസന്നോ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി, ചക്കവാകോ ഹുത്വാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ കത്ഥചി ഗന്ത്വാ പുപ്ഫമാഹരിത്വാ പൂജിതത്താ പുബ്ബപുഞ്ഞനാമേന പച്ചാഗമനിയത്ഥേരോതി പാകടോ.

൧൩. അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സിന്ധുയാ നദിയാ തീരേതിആദിമാഹ. സീതി സദ്ദം കുരുമാനാ ധുനാതി കമ്പതീതി സിന്ധു, നദതി സദ്ദം കരോന്തോ ഗച്ഛതീതി നദി. ചക്കവാകോ അഹം തദാതി ചക്കം സീഘം ഗച്ഛന്തം ഇവ ഉദകേ വാ ഥലേ വാ ആകാസേ വാ സീഘം വാതി ഗച്ഛതീതി ചക്കവാകോ. തദാ വിപസ്സിം ഭഗവന്തം ദസ്സനകാലേ അഹം ചക്കവാകോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ. സുദ്ധസേവാലഭക്ഖോഹന്തി അഞ്ഞഗോചരഅമിസ്സത്താ സുദ്ധസേവാലമേവ ഖാദന്തോ അഹം വസാമി. പാപേസു ച സുസഞ്ഞതോതി പുബ്ബവാസനാവസേന പാപകരണേ സുട്ഠു സഞ്ഞതോ തീഹി ദ്വാരേഹി സഞ്ഞതോ സുസിക്ഖിതോ.

൧൪. അദ്ദസം വിരജം ബുദ്ധന്തി രാഗദോസമോഹവിരഹിതത്താ വിരജം നിക്കിലേസം ബുദ്ധം അദ്ദസം അദ്ദക്ഖിം. ഗച്ഛന്തം അനിലഞ്ജസേതി അനിലഞ്ജസേ ആകാസപഥേ ഗച്ഛന്തം ബുദ്ധം. തുണ്ഡേന മയ്ഹം മുഖതുണ്ഡേന താലം സാലപുപ്ഫം പഗ്ഗയ്ഹ പഗ്ഗഹേത്വാ വിപസ്സിസ്സാഭിരോപയിം വിപസ്സിസ്സ ഭഗവതോ പൂജേസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പച്ചാഗമനിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. പരപ്പസാദകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഉസഭം പവരം വീരന്തിആദികം ആയസ്മതോ പരപ്പസാദകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തോ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം പദകോ വേയ്യാകരണോ സനിഘണ്ഡുകേടുഭാനം സാക്ഖരപ്പഭേദാനം ലോകായതമഹാപുരിസലക്ഖണേസു അനവയോ നാമേന സേലബ്രാഹ്മണോതി പാകടോ സിദ്ധത്ഥം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി ചാതി സയം സോഭമാനം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അനേകേഹി കാരണേഹി അനേകാഹി ഉപമാഹി ഥോമനം പകാസേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ സക്കമാരാദയോ ഛ കാമാവചരസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വിഭവസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പസീദിസ്വാ പബ്ബജിതോ നചിരസ്സേവ ചതുപടിസമ്ഭിദാഛളഭിഞ്ഞപ്പത്തോ മഹാഖീണാസവോ അഹോസി, ബുദ്ധസ്സ ഥുതിയാ സത്താനം സബ്ബേസം ചിത്തപ്പസാദകരണതോ പരപ്പസാദകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൨൦. ഏകദിവസം അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഉസഭം പവരം വീരന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉസഭന്തി വസഭോ നിസഭോ വിസഭോ ആസഭോതി ചത്താരോ ജേട്ഠപുങ്ഗവാ. തത്ഥ ഗവസതജേട്ഠകോ വസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ നിസഭോ, ഗവസതസഹസ്സജേട്ഠകോ വിസഭോ, ഗവകോടിസതസഹസ്സജേട്ഠകോ ആസഭോതി ച യസ്സ കസ്സചി ഥുതിം കരോന്താ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാ ബഹുസ്സുതാ അത്തനോ അത്തനോ പഞ്ഞാവസേന ഥുതിം കരോന്തി, ബുദ്ധാനം പന സബ്ബാകാരേന ഥുതിം കാതും സമത്ഥോ ഏകോപി നത്ഥി. അപ്പമേയ്യോ ഹി ബുദ്ധോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം, കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ, വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩) –

ആദികം. അയമ്പി ബ്രാഹ്മണോ മുഖാരൂള്ഹവസേന ഏകപസീദനവസേന ‘‘ആസഭ’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഉസഭ’’ന്തിആദിമാഹ. വരിതബ്ബോ പത്ഥേതബ്ബോതി വരോ. അനേകേസു കപ്പസതസഹസ്സേസു കതവീരിയത്താ വീരോ. മഹന്തം സീലക്ഖന്ധാദികം ഏസതി ഗവേസതീതി മഹേസീ, തം മഹേസിം ബുദ്ധം. വിസേസേന കിലേസഖന്ധമാരാദയോ മാരേ ജിതവാതി വിജിതാവീ, തം വിജിതാവിനം സമ്ബുദ്ധം. സുവണ്ണസ്സ വണ്ണോ ഇവ വണ്ണോ യസ്സ സമ്ബുദ്ധസ്സ സോ സുവണ്ണവണ്ണോ, തം സുവണ്ണവണ്ണം സമ്ബുദ്ധം ദിസ്വാ കോ നാമ സത്തോ നപ്പസീദതീതി.

പരപ്പസാദകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൫. ഭിസദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

വേസ്സഭൂ നാമ നാമേനാതിആദികം ആയസ്മതോ ഭിസദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ വേസ്സഭുസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹിമവന്തസ്മിം ഹത്ഥിയോനിയം നിബ്ബത്തോ തസ്മിം പടിവസതി. തസ്മിം സമയേ വേസ്സഭൂ ഭഗവാ വിവേകകാമോ ഹിമവന്തമഗമാസി. തം ദിസ്വാ സോ ഹത്ഥിനാഗോ പസന്നമാനസോ ഭിസമുളാലം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം ഭോജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ഹത്ഥിയോനിതോ ചുതോ ദേവലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തത്ഥ ഛ കാമാവചരസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ മനുസ്സത്തമാഗതോ മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിസമ്പത്തിആദയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ മഹാഭോഗേ അഞ്ഞതരസ്മിം കുലേ നിബ്ബത്തോ പുബ്ബവാസനാബലേന സത്ഥരി പസന്നോ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി, സോ പുബ്ബേ കതകുസലനാമേന ഭിസദായകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൨൯. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ പുബ്ബചരിതാപദാനം ദസ്സേന്തോ വേസ്സഭൂ നാമ നാമേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വേസ്സഭൂതി വേസ്സം ഭുനാതി അതിക്കമതീതി വേസ്സഭൂ. അഥ വാ വേസ്സേ വാണിജകമ്മേ വാ കാമരാഗാദികേ വാ കുസലാദികമ്മേ വാ വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ വാ ഭുനാതി അഭിഭവതീതി വേസ്സഭൂ, സോ നാമേന വേസ്സഭൂ നാമ ഭഗവാ. ഇസീനം തതിയോ അഹൂതി കുസലധമ്മേ ഏസതി ഗവേസതീതി ഇസി, ‘‘വിപസ്സീ, സിഖീ, വേസ്സഭൂ’’തി വുത്തത്താ തതിയോ ഇസി തതിയോ ഭഗവാ അഹു അഹോസീതി അത്ഥോ. കാനനം വനമോഗ്ഗയ്ഹാതി കാനനസങ്ഖാതം വനം ഓഗയ്ഹ ഓഗഹേത്വാ പാവിസീതി അത്ഥോ.

൩൦. ഭിസമുളാലം ഗണ്ഹിത്വാതി ദ്വിപദചതുപ്പദാനം ഛാതകം ഭിസതി ഹിംസതി വിനാസേതീതി ഭിസം, കോ സോ? പദുമകന്ദോ, ഭിസഞ്ച മുളാലഞ്ച ഭിസമുളാലം, തം ഭിസമുളാലം ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ.

൩൧. കരേന ച പരാമട്ഠോതി തം മയാ ദിന്നദാനം, വേസ്സഭൂവരബുദ്ധിനാ ഉത്തമബുദ്ധിനാ വേസ്സഭുനാ കരേന ഹത്ഥതലേന പരാമട്ഠോ കതസമ്ഫസ്സോ അഹോസി. സുഖാഹം നാഭിജാനാമി, സമം തേന കുതോത്തരിന്തി തേന സുഖേന സമം സുഖം നാഭിജാനാമി, തതോ ഉത്തരിം തതോ പരം തതോ അധികം സുഖം കുതോതി അത്ഥോ. സേസം നയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി.

ഭിസദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൬. സുചിന്തിതത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഗിരിദുഗ്ഗചരോ ആസിന്തിആദികം ആയസ്മതോ സുചിന്തിതത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹിമവന്തപ്പദേസേ നേസാദകുലേ ഉപ്പന്നോ മിഗസൂകരാദയോ വധിത്വാ ഖാദന്തോ വിഹരതി. തദാ ലോകനാഥോ ലോകാനുഗ്ഗഹം സത്താനുദ്ദയതഞ്ച പടിച്ച ഹിമവന്തമഗമാസി. തദാ സോ നേസാദോ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ അത്തനോ ഖാദനത്ഥായ ആനീതം വരമധുരമംസം അദാസി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ തസ്സാനുകമ്പായ, തം ഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേനേവ പുഞ്ഞേന തേനേവ സോമനസ്സേന തതോ ചുതോ സുഗതീസു സംസരന്തോ ഛ കാമാവചരസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ മനുസ്സേസു ചക്കവത്തിസമ്പത്തിആദയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിതോ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി.

൩൬. ചതുപടിസമ്ഭിദാപഞ്ചാഭിഞ്ഞാദിഭേദം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ ഗിരിദുഗ്ഗചരോ ആസിന്തിആദിമാഹ. ഗിരതി സദ്ദം കരോതീതി ഗിരി, കോ സോ? സിലാപംസുമയപബ്ബതോ, ദുട്ഠു ദുക്ഖേന ഗമനീയം ദുഗ്ഗം, ഗിരീഹി ദുഗ്ഗം ഗിരിദുഗ്ഗം, ദുഗ്ഗമോതി അത്ഥോ. തസ്മിം ഗിരിദുഗ്ഗേ പബ്ബതന്തരേ ചരോ ചരണസീലോ ആസിം അഹോസിം. അഭിജാതോവ കേസരീതി അഭി വിസേസേന ജാതോ നിബ്ബത്തോ കേസരീവ കേസരസീഹോ ഇവ ഗിരിദുഗ്ഗസ്മിം ചരാമീതി അത്ഥോ.

൪൦. ഗിരിദുഗ്ഗം പവിസിം അഹന്തി അഹം തദാ തേന മംസദാനേന പീതിസോമനസ്സജാതോ പബ്ബതന്തരം പാവിസിം. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുചിന്തിതത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൭. വത്ഥദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പക്ഖിജാതോ തദാ ആസിന്തിആദികം ആയസ്മതോ വത്ഥദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അത്ഥദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സുപണ്ണയോനിയം നിബ്ബത്തോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതം ഗച്ഛന്തം അത്ഥദസ്സിം ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സുപണ്ണവണ്ണം വിജഹിത്വാ മാണവകവണ്ണം നിമ്മിനിത്വാ മഹഗ്ഘം ദിബ്ബവത്ഥം ആദായ ഭഗവന്തം പൂജേസി. സോപി ഭഗവാ പടിഗ്ഗഹേത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോ തേനേവ സോമനസ്സേന വീതിനാമേത്വാ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ തത്ഥ അപരാപരം സംസരന്തോ പുഞ്ഞാനി അനുഭവിത്വാ തതോ മനുസ്സേസു മനുസ്സസമ്പത്തിന്തി സബ്ബത്ഥ മഹഗ്ഘം വത്ഥാഭരണം ലദ്ധം, തതോ ഉപ്പന്നുപ്പന്നഭവേ വത്ഥച്ഛായായ ഗതഗതട്ഠാനേ വസന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിതോ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞപ്പത്തഖീണാസവോ അഹോസി, പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞനാമേന വത്ഥദായകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൪൫. സോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പക്ഖിജാതോ തദാ ആസിന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ പക്ഖിജാതോതി പക്ഖന്ദതി ഉപലവതി സകുണോ ഏതേനാതി പക്ഖം, പക്ഖമസ്സ അത്ഥീതി പക്ഖീ, പക്ഖിയോനിയം ജാതോ നിബ്ബത്തോതി അത്ഥോ. സുപണ്ണോതി സുന്ദരം പണ്ണം പത്തം യസ്സ സോ സുപണ്ണോ, വാതഗ്ഗാഹസുവണ്ണവണ്ണജലമാനപത്തമഹാഭാരോതി അത്ഥോ. ഗരുളാധിപോതി നാഗേ ഗണ്ഹനത്ഥായ ഗരും ഭാരം പാസാണം ഗിളന്തീതി ഗരുളാ, ഗരുളാനം അധിപോ രാജാതി ഗരുളാധിപോ, വിരജം ബുദ്ധം അദ്ദസാഹന്തി സമ്ബന്ധോ.

വത്ഥദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൮. അമ്ബദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

അനോമദസ്സീ ഭഗവാതിആദികം ആയസ്മതോ അമ്ബദായകത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ വാനരയോനിയം നിബ്ബത്തോ ഹിമവന്തേ കപിരാജാ ഹുത്വാ പടിവസതി. തസ്മിം സമയേ അനോമദസ്സീ ഭഗവാ തസ്സാനുകമ്പായ ഹിമവന്തമഗമാസി. അഥ സോ കപിരാജാ ഭഗവന്തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സുമധുരം അമ്ബഫലം ഖുദ്ദമധുനാ അദാസി. അഥ ഭഗവാ തസ്സ പസ്സന്തസ്സേവ തം സബ്ബം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. അഥ സോ സോമനസ്സസമ്പന്നഹദയോ തേനേവ പീതിസോമനസ്സേന യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ അപരാപരം തത്ഥ ദിബ്ബസുഖമനുഭവിത്വാ മനുസ്സേസു ച മനുസ്സസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വിഭവസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിത്വാ നചിരസ്സേവ ഛളഭിഞ്ഞപ്പത്തോ അഹോസി. പുബ്ബപുഞ്ഞനാമേന അമ്ബദായകത്ഥേരോതി പാകടോ.

൫൩. സോ അപരഭാഗേ അത്തനാ കതകുസലബീജം ദിസ്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ അനോമദസ്സീ ഭഗവാതിആദിമാഹ. മേത്തായ അഫരി ലോകേ, അപ്പമാണേ നിരൂപധീതി സോ ഭഗവാ സബ്ബലോകേ അപ്പമാണേ സത്തേ ‘‘സുഖീ ഹോന്തൂ’’തിആദിനാ നിരുപധി ഉപധിവിരഹിതം കത്വാ മേത്തായ മേത്തചിത്തേന അഫരി പത്ഥരി വഡ്ഢേസീതി അത്ഥോ.

൫൪. കപി അഹം തദാ ആസിന്തി തദാ തസ്സാഗമനകാലേ കപിരാജാ അഹോസിന്തി അത്ഥോ.

അമ്ബദായകത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൯. സുമനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

സുമനോ നാമ നാമേനാതിആദികം ആയസ്മതോ സുമനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മാലാകാരസ്സ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിമന്വായ സദ്ധാജാതോ ഭഗവതി പസന്നമാനസോ സുമനമാലാമുട്ഠിയോ ഗഹേത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പൂജേസി. സോ തേന പുഞ്ഞേന ദേവമനുസ്സേസു ദ്വേ സമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിമന്വായ പുത്തദാരേഹി വഡ്ഢിത്വാ സുമനനാമേന പാകടോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിതോ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി.

൬൨. സോ അരഹാ ഹുത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ സുമനോ നാമ നാമേനാതിആദിമാഹ. സുന്ദരം മനം ചിത്തം യസ്സ സോ സുമനോ. സദ്ധാപസാദബഹുമാനേന യുത്തോ നാമേന സുമനോ നാമ മാലാകാരോ തദാ അഹം അഹോസിം.

൬൩. സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോതി സിഖാ മുദ്ധാ കാസതീതി സിഖീ. അഥ വാ സമ്പയുത്തസമ്പയോഗേ ഖാദതി വിദ്ധംസേതീതി സിഖീ, കാ സാ? അഗ്ഗിസിഖാ, അഗ്ഗിസിഖാ വിയ സിഖായ ദിപ്പനതോ സിഖീ. യഥാ അഗ്ഗിസിഖാ ജോതതി പാകടാ ഹോതി, സിഖീ പത്തതിണകട്ഠപലാസാദികേ ദഹതി, ഏവമയമ്പി ഭഗവാ നീലപീതാദിരംസീഹി ജോതതി സകലലോകസന്നിവാസേ പാകടോ ഹോതി. സകസന്താനഗതസബ്ബകിലേസേ സോസേതി വിദ്ധംസേതി ഝാപേതീതി വോഹാരനാമം നാമകമ്മം നാമധേയ്യം, തസ്സ സിഖിനോ. സകലലോകസ്സ ബന്ധുഞാതകോതി ലോകബന്ധു, തസ്സ സിഖിനോ ലോകബന്ധുനോ ഭഗവതോ സുമനപുപ്ഫം അഭിരോപയിം പൂജേസിന്തി അത്ഥോ.

സുമനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

൧൦. പുപ്ഫചങ്കോടിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

അഭീതരൂപം സീഹം വാതിആദികം ആയസ്മതോ പുപ്ഫചങ്കോടിയത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സിഖിസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മഹാവിഭവസമ്പന്നോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പസന്നാകാരം ദസ്സേന്തോ സുവണ്ണവണ്ണം അനോജപുപ്ഫമോചിനിത്വാ ചങ്കോടകം പൂരേത്വാ ഭഗവന്തം പൂജേത്വാ ‘‘ഭഗവാ, ഇമസ്സ നിസ്സന്ദേന നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുവണ്ണവണ്ണോ പൂജനീയോ ഹുത്വാ നിബ്ബാനം പാപുണേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനമകാസി. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു നിബ്ബത്തോ സബ്ബത്ഥ പൂജിതോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഭിരൂപോ അഹോസി. സോ അപരഭാഗേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ വിഭവസമ്പന്നേ ഏകസ്മിം കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിപ്പത്തോ സത്ഥരി പസീദിത്വാ പബ്ബജിതോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ നചിരസ്സേവ അരഹാ അഹോസി.

൬൮-൯. സോ പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ അഭീതരൂപം സീഹം വാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സീഹന്തി ദ്വിപദചതുപ്പദാദയോ സത്തേ അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതീതി സീഹോ, അഭീതരൂപോ അഭീതസഭാവോ, തം അഭീതരൂപം സീഹം ഇവ നിസിന്നം പൂജേസിന്തി സമ്ബന്ധോ. പക്ഖീനം അഗ്ഗം ഗരുളരാജം ഇവ പവരം ഉത്തമം ബ്യഗ്ഘരാജം ഇവ അഭി വിസേസേന ജാതം സബ്ബസീഹാനം വിസേസം കേസരസീഹം ഇവ തിലോകസ്സ സരണം സിഖിം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം. കിം ഭൂതം? അനേജം നിക്കിലേസം ഖന്ധമാരാദീഹി അപരാജിതം നിസിന്നം സിഖിന്തി സമ്ബന്ധോ. മാരണാനഗ്ഗന്തി സബ്ബകിലേസാനം മാരണേ സോസനേ വിദ്ധംസനേ അഗ്ഗം സേട്ഠം കിലേസേ മാരേന്താനം പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധസാവകാനം വിജ്ജമാനാനമ്പി തേസം അഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘപുരക്ഖതം പരിവാരിതം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നം സിഖിന്തി സമ്ബന്ധോ.

൭൦. ചങ്കോടകേ ഠപേത്വാനാതി ഉത്തമം അനോജപുപ്ഫം കരണ്ഡകേ പൂരേത്വാ സിഖീസമ്ബുദ്ധം സേട്ഠം സമോകിരിം പൂജേസിന്തി അത്ഥോ.

പുപ്ഫചങ്കോടിയത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.

സത്തമവഗ്ഗവണ്ണനാ സമത്താ.