൧. യസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ഛപ്പഞ്ഞാസമേ വഗ്ഗേ പഠമാപദാനേ മഹാസമുദ്ദം ഓഗ്ഗയ്ഹാതിആദികം ആയസ്മതോ യസത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ കാലേ മഹാനുഭാവോ നാഗരാജാ ഹുത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം അത്തനോ ഭവനം നേത്വാ മഹാദാനം പവത്തേസി, ഭഗവന്തം മഹഗ്ഘേന തിചീവരേന അച്ഛാദേസി, ഏകേകഞ്ച ഭിക്ഖും മഹഗ്ഘേനേവ പച്ചേകദുസ്സയുഗേന സബ്ബേന ച സമണപരിക്ഖാരേന. സോ തേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ സിദ്ധത്ഥസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സേട്ഠിപുത്തോ ഹുത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡലം സത്തഹി രതനേഹി പൂജേസി. കസ്സപസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സമണധമ്മം അകാസി. ഏവം സോ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ബാരാണസിയം മഹാവിഭവസ്സ സേട്ഠിനോ പുത്തോ ഹുത്വാ സുജാതായ ഭഗവതോ ഖീരപായാസം ദിന്നായ സേട്ഠിധീതായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തി, യസോ നാമ നാമേന പരമസുഖുമാലോ. തസ്സ തയോ പാസാദാ ഹോന്തി – ഏകോ ഹേമന്തികോ, ഏകോ ഗിമ്ഹികോ, ഏകോ വസ്സികോതി. സോ വസ്സികേ പാസാദേ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ നിപ്പുരിസേഹി തൂരിയേഹി പരിചാരയമാനോ വസതി, ഹേട്ഠാപാസാദം ന ഓതരതി. ഹേമന്തികേ പാസാദേ ചത്താരോ മാസേ സുഫുസിതവാതപാനകവാടേ തത്ഥേവ പടിവസതി. ഗിമ്ഹികേ പാസാദേ ബഹുകവാടവാതപാനജാലാഹി സമ്പന്നേ തത്ഥേവ വസതി. ഹത്ഥപാദാനം സുഖുമാലതായ ഭൂമിയം നിസജ്ജാദികിച്ചം നത്ഥി. സിമ്ബലിതുലാദിപുണ്ണസഭാവേ അത്ഥരിത്വാ തത്ഥ ഉപധാനാനി കിച്ചാനി കരോതി. ഏവം ദേവലോകേ ദേവകുമാരോ വിയ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതസ്സ സമങ്ഗീഭൂതസ്സ പരിചാരയമാനസ്സ പടികച്ചേവ നിദ്ദാ ഓക്കമി, പരിജനസ്സാപി നിദ്ദാ ഓക്കമി, സബ്ബരത്തിയോ ച തേലപദീപോ ഝായതി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ പടികച്ചേവ പബുജ്ഝിത്വാ അദ്ദസ സകം പരിജനം സുപന്തം അഞ്ഞിസ്സാ കച്ഛേ വീണം, അഞ്ഞിസ്സാ കണ്ഠേ മുദിങ്ഗം, അഞ്ഞിസ്സാ കച്ഛേ ആളമ്ബരം, അഞ്ഞം വികേസികം, വിക്ഖേളികം, അഞ്ഞാ വിപ്പലപന്തിയോ ഹത്ഥപത്തം സുസാനം മഞ്ഞേ, ദിസ്വാനസ്സ ആദീനവോ പാതുരഹോസി, നിബ്ബിദായ ചിത്തം സണ്ഠാസി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഉപദ്ദുതം വത ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത ഭോ’’തി.

അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ സുവണ്ണപാദുകായോ ആരോഹിത്വാ യേന നിവേസനദ്വാരം തേനുപസങ്കമി, അമനുസ്സാ ദ്വാരം വിവരിംസു – ‘‘മാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ കോചി അന്തരായമകാസി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ യേന നഗരദ്വാരം തേനുപസങ്കമി, അമനുസ്സാ ദ്വാരം വിവരിംസു – ‘‘മാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ കോചി അന്തരായമകാസി അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജായാ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ യേന ഇസിപതനം മിഗദായോ തേനുപസങ്കമി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചുട്ഠായ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമതി, അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ചങ്കമാ ഓരോഹിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഭഗവതോ അവിദൂരേ ഉദാനം ഉദാനേസി – ‘‘ഉപദ്ദുതം വത ഭോ, ഉപസ്സട്ഠം വത ഭോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം ഖോ, യസ, അനുപദ്ദുതം, ഇദം അനുപസ്സട്ഠം, ഏഹി, യസ, നിസീദ, ധമ്മം തേ ദേസേസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ, ‘‘ഇദം കിര അനുപദ്ദുതം, ഇദം അനുപസ്സട്ഠ’’ന്തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ സുവണ്ണപാദുകാഹി ഓരോഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി, സേയ്യഥിദം, ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസി. യദാ ഭഗവാ അഞ്ഞാസി യസം കുലപുത്തം കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്തം, അഥ യാ ബുദ്ധാനം സാമുക്കംസികാ ധമ്മദേസനാ, തം പകാസേസി ദുക്ഖം സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗം. സേയ്യഥാപി നാമ സുദ്ധം വത്ഥം അപഗതകാളകം സമ്മദേവ രജനം പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ, ഏവമേവ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ തസ്മിംയേവ ആസനേ വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി – ‘‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’’ന്തി.

അഥ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ മാതാ പാസാദം അഭിരുഹിത്വാ യസം കുലപുത്തം അപസ്സന്തീ യേന സേട്ഠി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘പുത്തോ തേ ഗഹപതി യസോ ന ദിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ, സേട്ഠി ഗഹപതി, ചതുദ്ദിസാ അസ്സദൂതേ ഉയ്യോജേത്വാ സാമംയേവ യേന ഇസിപതനം മിഗദായോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ, സേട്ഠി ഗഹപതി, സുവണ്ണപാദുകാനം നിക്ഖേപം, ദിസ്വാന തംയേവ അനുഗമാസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യംനൂനാഹം തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരേയ്യം, യഥാ സേട്ഠി ഗഹപതി ഇധ നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം ന പസ്സേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തഥാരൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരേസി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അപി, ഭന്തേ, ഭഗവാ യസം കുലപുത്തം പസ്സേയ്യാ’’തി. തേന ഹി ഗഹപതി നിസീദ, അപ്പേവ നാമ ഇധ നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം പസ്സേയ്യാസീതി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി ‘‘ഇധേവ കിരാഹം നിസിന്നോ ഇധ നിസിന്നം യസം കുലപുത്തം പസ്സിസ്സാമീ’’തി ഹട്ഠോ ഉദഗ്ഗോ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി, ഏകമന്തം നിസിന്നസ്സ ഖോ സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി…പേ… അപരപ്പച്ചയോ അത്ഥു സാസനേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്തം ഭന്തേ, അഭിക്കന്തം ഭന്തേ, സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, നിക്കുജ്ജിതം വാ ഉക്കുജ്ജേയ്യ, പടിച്ഛന്നം വാ വിവരേയ്യ മൂള്ഹസ്സ വാ മഗ്ഗം ആചിക്ഖേയ്യ, അന്ധകാരേ വാ തേലപജ്ജോതം ധാരേയ്യ ‘ചക്ഖുമന്തോ രൂപാനി ദക്ഖന്തീ’തി, ഏവമേവം ഭഗവതാ അനേകപരിയായേന ധമ്മോ പകാസിതോ. ഏസാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം സരണം ഗച്ഛാമി ധമ്മഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച, ഉപാസകം മം ഭഗവാ ധാരേതു അജ്ജതഗ്ഗേ പാണുപേതം സരണം ഗത’’ന്തി. സോവ ലോകേ പഠമം ഉപാസകോ അഹോസി തേവാചികോ.

അഥ ഖോ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ പിതുനോ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആയവേഹി ചിത്തം വിമുച്ചി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യസസ്സ ഖോ കുലപുത്തസ്സ പിതുനോ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഭബ്ബോ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും, സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ, യംനൂനാഹം തം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ തം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേസി. അദ്ദസാ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി യസം കുലപുത്തം നിസിന്നം, ദിസ്വാന യസം കുലപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘മാതാ തേ താത, യസ, പരിദേവസോകസമാപന്നാ, ദേഹി മാതുയാ ജീവിത’’ന്തി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ ഭഗവന്തം ഉല്ലോകേസി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘തം കിം മഞ്ഞസി, ഗഹപതി, യസ്സ സേക്ഖേന ഞാണേന സേക്ഖേന ദസ്സനേന ധമ്മോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സേയ്യഥാപി തയാ, തസ്സ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, ഭബ്ബോ നു ഖോ സോ, ഗഹപതി, ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ’’തി? ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’. ‘‘യസസ്സ ഖോ, ഗഹപതി, കുലപുത്തസ്സ സേക്ഖേന ഞാണേന സേക്ഖേന ദസ്സനേന ധമ്മോ ദിട്ഠോ വിദിതോ സേയ്യഥാപി തയാ, തസ്സ യഥാദിട്ഠം യഥാവിദിതം ഭൂമിം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അഭബ്ബോ ഖോ, ഗഹപതി, യസോ കുലപുത്തോ ഹീനായാവത്തിത്വാ കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോ’’തി. ‘‘ലാഭാ, ഭന്തേ, യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ, സുലദ്ധം, ഭന്തേ, യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ, യഥാ യസസ്സ കുലപുത്തസ്സ അനുപാദായ ആസവേഹി ചിത്തം വിമുത്തം, അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ ഭഗവാ, അജ്ജതനായ ഭത്തം യസേന കുലപുത്തേന പച്ഛാസമണേനാ’’തി. ‘‘അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന’’. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി, ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ യസോ കുലപുത്തോ അചിരപക്കന്തേ സേട്ഠിമ്ഹി ഗഹപതിമ്ഹി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ലഭേയ്യാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം, ലഭേയ്യം ഉപസമ്പദ’’ന്തി. ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച – ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, ചര ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി, സാവ തസ്സ ആയസ്മതോ ഉപസമ്പദാ അഹോസി.

൧. അരഹാ പന ഹുത്വാ സോമനസ്സജാതോ അത്തനോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ മഹാസമുദ്ദം ഓഗ്ഗയ്ഹാതിആദിമാഹ. തത്ഥ സമുദ്ദന്തി അങ്ഗുലിമുദ്ദായ സം സുട്ഠു ദസ്സേതബ്ബതോ സമുദ്ദോ, അഥ വാ സം സുട്ഠു ഉദിയതി ഖോഭിയതി പസോധിയതി ഘോസനം കരോന്തോ ആലുളിയതീതി സമുദ്ദോ, മഹന്തോ ച സോ സമുദ്ദോ ചാതി മഹാസമുദ്ദോ, തം മഹാസമുദ്ദം. ഓഗ്ഗയ്ഹാതി അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അബ്ഭന്തരം പവിസിത്വാ തസ്സ മഹാസമുദ്ദസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ, സാമ്യത്ഥേ ചേതം ഉപയോഗവചനന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭവനം മേ സുമാപിതന്തി ഏത്ഥ ഭവന്തി നിബ്ബത്തന്തി നിവസന്തി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി വാസം കപ്പേന്തി ഏത്ഥാതി ഭവനം, മയ്ഹം തം ഭവനം തം വിമാനം തം പാസാദം പഞ്ചപാകാരകൂടാഗാരേഹി സം സുട്ഠു മാപിതം നഗരം, അത്തനോ ബലേന സുട്ഠു നിമ്മിതന്തി അത്ഥോ. സുനിമ്മിതാ പോക്ഖരണീതി സുമഹന്താ ഹുത്വാ ഭൂതാ ഇതാ ഗതാ പവത്താ ഖണിതാ കതാതി പോക്ഖരണീ, മച്ഛകച്ഛപപുപ്ഫപുലിനതിത്ഥമധുരോദകാദീഹി സുട്ഠു നിബ്ബത്താ നിമ്മിതാതി അത്ഥോ. ചക്കവാകൂപകൂജിതാതി ചക്കവാകകുക്കുടഹംസാദീഹി കൂജിതാ ഘോസിതാ നാദിതാ സാ പോക്ഖരണീതി സമ്ബന്ധോ. ഇതോ പരം നദീവനദ്വിപദചതുപ്പദപാദപപക്ഖീനം വണ്ണഞ്ച സുമേധസ്സ ഭഗവതോ ദസ്സനഞ്ച നിമന്തേത്വാ സുമേധസ്സ ഭഗവതോ ദാനക്കമഞ്ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ലോകാഹുതിപടിഗ്ഗഹന്തി ഏത്ഥ ലോകേ ആഹുതി ലോകാഹുതി, കാമരൂപാരൂപസങ്ഖാതസ്സ ലോകസ്സ ആഹുതിം പൂജാസക്കാരം പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ലോകാഹുതിപടിഗ്ഗഹം, സുമേധം ഭഗവന്തന്തി അത്ഥോ. സേസം ബ്യാകരണദാനഞ്ച അരഹത്തപ്പത്തഫലഞ്ച സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

യസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.