൪. വങ്ഗീസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

ചതുത്ഥാപദാനേ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ വങ്ഗീസത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ മഹാഭോഗകുലേ നിബ്ബത്തോ വുദ്ധിപ്പത്തോ ധമ്മം സോതും ഗച്ഛന്തേഹി നഗരവാസീഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ ധമ്മം സുണന്തോ സത്ഥാരം ഏകഭിക്ഖും പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തം ദിസ്വാ സത്ഥു അധികാരകമ്മം കത്വാ – ‘‘അഹമ്പി അനാഗതേ പടിഭാനവന്താനം അഗ്ഗോ ഭവേയ്യ’’ന്തി പത്ഥനം കത്വാ സത്ഥാരാ ബ്യാകതോ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു ഉഭയസമ്പത്തിയോ അനുഭവിത്വാ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ സാവത്ഥിയം ബ്രാഹ്മണകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ മാതു പരിബ്ബാജികാഭാവേന അപരഭാഗേ പരിബ്ബാജകോതി പാകടോ വങ്ഗീസോതി ച ലദ്ധനാമോ തയോ വേദേ ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ തതോ ആചരിയം ആരാധേത്വാ ഛവസീസജാനനമന്തം നാമ സിക്ഖിത്വാ ഛവസീസം നഖേന ആകോടേത്വാ – ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി ജാനാതി.

ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം ജിവികായ മഗ്ഗോ’’തി വങ്ഗീസം ഗഹേത്വാ ഗാമനിഗമരാജധാനിയോ വിചരിംസു. വങ്ഗീസോ തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം ആഹരാപേത്വാ നഖേന ആകോടേത്വാ – ‘‘അയം സത്തോ അസുകയോനിയം നിബ്ബത്തോ’’തി വത്വാ മഹാജനസ്സ കങ്ഖാച്ഛേദനത്ഥം തേ തേ ജനേ ആവാഹേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ഗതിം കഥാപേതി. തേന തസ്മിം മഹാജനോ അഭിപ്പസീദതി. സോ തം നിസ്സായ മഹാജനസ്സ ഹത്ഥതോ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ലഭതി. ബ്രാഹ്മണാ വങ്ഗീസം ആദായ യഥാരുചി വിചരിംസു. വങ്ഗീസോ സത്ഥു ഗുണേ സുത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതുകാമോ അഹോസി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘സമണോ ഗോതമോ മായായ തം ആവട്ടേസ്സതീ’’തി പടിക്ഖിപിംസു.

വങ്ഗീസോ തേസം വചനം അനാദിയിത്വാ, സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ, പടിസന്ഥാരം കത്വാ, ഏകമന്തം നിസീദി. സത്ഥാ തം പുച്ഛി – ‘‘വങ്ഗീസ, കിഞ്ചി സിപ്പം ജാനാതീ’’തി? ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഛവസീസമന്തം നാമേകം ജാനാമി, തേന തിവസ്സമത്ഥകേ മതാനമ്പി സീസം നഖേന ആകോടേത്വാ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനാമീ’’തി. അഥ സത്ഥാ തസ്സ ഏകം നിരയേ നിബ്ബത്തസ്സ സീസം, ഏകം മനുസ്സേസു, ഏകം ദേവേസു, ഏകം പരിനിബ്ബുതസ്സ സീസം ആഹരാപേത്വാ ദസ്സേസി. സോ പഠമസീസം ആകോടേത്വാ, ‘‘ഭോ ഗോതമ, അയം സത്തോ നിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി ആഹ. സാധു വങ്ഗീസ, സുട്ഠു തയാ ദിട്ഠം, ‘‘അയം സത്തോ കുഹിം നിബ്ബത്തോ’’തി പുച്ഛി. ‘‘മനുസ്സലോകേ’’തി. ‘‘അയം കുഹി’’ന്തി? ‘‘ദേവലോകേ’’തി. തിണ്ണന്നമ്പി നിബ്ബത്തട്ഠാനം കഥേസി. പരിനിബ്ബുതസ്സ പന സീസം നഖേന ആകോടേന്തോ നേവ അന്തം ന കോടിം പസ്സി. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘ന സക്കോസി, വങ്ഗീസാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘പസ്സഥ, ഭോ ഗോതമ, ഉപപരിക്ഖാമി താവാതി പുനപ്പുനം പരിവത്തേത്വാപി ബാഹിരകമന്തേന ഖീണാസവസ്സ സീസം ജാനിതും ന സക്കോതി. അഥസ്സ മത്ഥകതോ സേദോ മുച്ചി. സോ ലജ്ജിത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി’’. അഥ നം സത്ഥാ ‘‘കിലമസി, വങ്ഗീസാ’’തി ആഹ. ‘‘ആമ, ഭോ ഗോതമ, ഇമസ്സ നിബ്ബത്തട്ഠാനം ജാനിതും ന സക്കോമി. സചേ തുമ്ഹേ ജാനാഥ, കഥേഥാ’’തി. ‘‘വങ്ഗീസ, അഹം ഏതമ്പി ജാനാമി, ഇതോ ഉത്തരിപി ജാനാമീ’’തി വത്വാ –

‘‘ചുതിം യോ വേദി സത്താനം, ഉപപത്തിഞ്ച സബ്ബസോ;

അസത്തം സുഗതം ബുദ്ധം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം.

‘‘യസ്സ ഗതിം ന ജാനന്തി, ദേവാ ഗന്ധബ്ബമാനുസാ;

ഖീണാസവം അരഹന്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി. (ധ. പ. ൪൧൯-൪൨൦; സു. നി. ൬൪൮-൬൪൯) –

ഇമാ ദ്വേ ഗാഥായോ അഭാസി. സോ തേന ഹി, ഭോ ഗോതമ, തം വിജ്ജം മേ ദേഥാതി അപചിതിം ദസ്സേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ നിസീദി. സത്ഥാ ‘‘അമ്ഹേഹി സമാനലിങ്ഗസ്സ ദേമാ’’തി ആഹ. വങ്ഗീസോ ‘‘യം കിഞ്ചി കത്വാ മയാ ഇമം മന്തം ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി ബ്രാഹ്മണേ ഉപഗന്ത്വാ ആഹ – ‘‘തുമ്ഹേ മയി പബ്ബജന്തേ മാ ചിന്തയിത്ഥ, അഹം മന്തം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സകലജമ്ബുദീപേ ജേട്ഠകോ ഭവിസ്സാമി, തുമ്ഹാകമ്പി തേന ഭദ്ദമേവ ഭവിസ്സതീ’’തി സോ മന്തത്ഥായ സത്ഥു സന്തികം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തദാ ച ഥേരോ നിഗ്രോധകപ്പോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഠിതോ ഹോതി, തം ഭഗവാ ആണാപേസി – ‘‘നിഗ്രോധകപ്പ, ഇമം പബ്ബാജേഹീ’’തി. ഥേരോ സത്ഥു ആണായ തം പബ്ബാജേത്വാ ‘‘മന്തപരിവാരം താവ ഉഗ്ഗണ്ഹാഹീ’’തി ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനഞ്ച ആചിക്ഖി. സോ ദ്വത്തിംസാകാരകമ്മട്ഠാനം സജ്ഝായന്തോവ വിപസ്സനായ കമ്മട്ഠാനം പട്ഠപേസി. ബ്രാഹ്മണാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ – ‘‘കിം, ഭോ വങ്ഗീസ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികേ സിപ്പം ഉഗ്ഗഹിത’’ന്തി പുച്ഛിംസു. ‘‘ആമ സിക്ഖിതം’’. ‘‘തേന ഹി ഏഹി ഗമിസ്സാമാ’’തി. ‘‘കിം സിപ്പസിക്ഖനേന, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ ന മയ്ഹം തുമ്ഹേഹി കത്തബ്ബകിച്ച’’ന്തി. ബ്രാഹ്മണാ ‘‘ത്വമ്പി ദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വസം ആപന്നോ, മായായ ആവട്ടിതോ, കിം മയം തവ സന്തികേ കരിസ്സാമാ’’തി ആഗതമഗ്ഗേനേവ പക്കമിംസു. വങ്ഗീസോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം സച്ഛാകാസി.

൯൬. ഏവം ഥേരോ അരഹത്തം പത്വാ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. അനുത്താനത്ഥമേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

൯൯. പഭാഹി അനുരഞ്ജന്തോതി സോ പദുമുത്തരോ ഭഗവാ നീലപീതാദിഛബ്ബണ്ണപഭാഹി രംസീഹി അനുരഞ്ജന്തോ ജലന്തോ സോഭയമാനോ വിജ്ജോതമാനോതി അത്ഥോ. വേനേയ്യപദുമാനി സോതി പദുമുത്തരസൂരിയോ അത്തനോ വചനസങ്ഖാതേന സൂരിയരംസിയാ വേനേയ്യജനസങ്ഖാതപദുമാനി വിസേസേന ബോധേന്തോ പബോധേന്തോ അരഹത്തമഗ്ഗാധിഗമേന ഫുല്ലിതാനി കരോതീതി അത്ഥോ.

൧൦൦. വേസാരജ്ജേഹി സമ്പന്നോതി –

‘‘അന്തരായേ ച നിയ്യാനേ, ബുദ്ധത്തേ ആസവക്ഖയേ;

ഏതേസു ചതുട്ഠാനേസു, ബുദ്ധോ സുട്ഠു വിസാരദോ’’തി. –

ഏവം വുത്തചതുവേസാരജ്ജഞാണേഹി സമ്പന്നോ സമങ്ഗീഭൂതോ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

൧൦൫. വാഗീസോ വാദിസൂദനോതി വാദീനം പണ്ഡിതജനാനം ഈസോ പധാനോ ‘‘വാദീസോ’’തി വത്തബ്ബേ ദ-കാരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സകത്ഥപരത്ഥവാദം സൂദതി പഗ്ഘരാപേതി പാകടം കരോതീതി വാദിസൂദനോ.

൧൧൦. മാരമസനാതി ഖന്ധമാരാദയോ പഞ്ചമാരേ മസതി പരാമസതി വിദ്ധംസേതീതി മാരമസനോ. ദിട്ഠിസൂദനാതി വോഹാരപരമത്ഥസങ്ഖാതം ദിട്ഠിദസ്സനം സൂദതി പഗ്ഘരം ദീപേതീതി ദിട്ഠിസൂദനോ.

൧൧൧. വിസ്സാമഭൂമി സന്താനന്തി സകലസംസാരസാഗരേ സന്താനം കിലമന്താനം സോതാപത്തിമഗ്ഗാദിഅധിഗമാപനേന വിസ്സമഭൂമി വിസ്സമട്ഠാനം വൂപസമനട്ഠാനന്തി അത്ഥോ.

൧൩൨. തതോഹം വിഹതാരമ്ഭോതി തതോ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ സരീരദസ്സനേന അഹം വിഹതാരമ്ഭോ വിനട്ഠസാരമ്ഭോ, വിനട്ഠമാനോ നിമ്മദോ ഹുത്വാ പബ്ബജ്ജം സം സുട്ഠു യാചിം സംയാചിം ആരോചേസിന്തി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

വങ്ഗീസത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.