൩. മഹാകപ്പിനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദികം ആയസ്മതോ കപ്പിനത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പി പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഹംസവതീനഗരേ കുലഗേഹേ നിബ്ബത്തോ വിഞ്ഞുതം പത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മദേസനം സുണന്തോ സത്ഥാരാ ഏകം ഭിക്ഖും ഓവാദകാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപിതം ദിസ്വാ അധികാരകമ്മം കത്വാ തം ഠാനന്തരം പത്ഥേസി.

സോ തത്ഥ യാവജീവം കുസലം കത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ബാരാണസിതോ അവിദൂരേ ഏകസ്മിം പേസകാരഗാമേ ജേട്ഠപേസകാരഗേഹേ നിബ്ബത്തോ തദാ സഹസ്സമത്താ പച്ചേകബുദ്ധാ ഹിമവന്തേ അട്ഠ മാസേ വസിത്വാ വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ ജനപദേ വസന്തി. തേ ഏകവാരം ബാരാണസിയാ അവിദൂരേ ഓതരിത്വാ ‘‘സേനാസനം കരണത്ഥായ ഹത്ഥകമ്മം യാചഥാ’’തി രഞ്ഞോ സന്തികം അട്ഠ പച്ചേകബുദ്ധേ പഹിണിംസു. തദാ പന രഞ്ഞോ വപ്പമങ്ഗലം അഹോസി. സോ ‘‘പച്ചേകബുദ്ധാ കിര ആഗതാ’’തി സുത്വാ നിക്ഖമിത്വാ ആഗതകാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, ഓകാസോ നത്ഥി സ്വേ അമ്ഹാകം വപ്പമങ്ഗലം, തതിയദിവസേ കരിസ്സാമാ’’തി വത്വാ പച്ചേകബുദ്ധേ അനിമന്തേത്വാവ പാവിസി. പച്ചേകബുദ്ധാ ‘‘അഞ്ഞം ഗാമം പവിസിസ്സാമാ’’തി പക്കമിംസു.

തസ്മിം സമയേ ജേട്ഠപേസകാരസ്സ ഭരിയാ കേനചിദേവ കരണീയേന ബാരാണസിം ഗച്ഛന്തീ തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ വന്ദിത്വാ, ‘‘കിം, ഭന്തേ, അവേലായ അയ്യാ ആഗതാ’’തി പുച്ഛി. തേ ആദിതോ പട്ഠായ കഥേസും. തം സുത്വാ സദ്ധാസമ്പന്നാ ബുദ്ധിസമ്പന്നാ ഇത്ഥീ ‘‘സ്വേ, ഭന്തേ, അമ്ഹാകം ഭിക്ഖം ഗണ്ഹഥാ’’തി നിമന്തേസി. ‘‘ബഹുകാ മയം, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘കിത്തകാ, ഭന്തേ’’തി? ‘‘സഹസ്സമത്താ, ഭഗിനീ’’തി. ‘‘ഭന്തേ, ഇമസ്മിം നോ ഗാമേ സഹസ്സമത്താ വസിമ്ഹാ, ഏകേകോ ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖം ദസ്സതി, ഭിക്ഖം അധിവാസേഥ, അഹമേവ വോ വസനട്ഠാനം കാരാപേസ്സാമീ’’തി ആഹ. പച്ചേകബുദ്ധാ അധിവാസേസും.

സാ ഗാമം പവിസിത്വാ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, അഹം സഹസ്സമത്തേ പച്ചേകബുദ്ധേ ദിസ്വാ നിമന്തേസിം, അയ്യാനം നിസീദനട്ഠാനം സംവിദഹഥ, യാഗുഭത്താദീനി സമ്പാദേഥാ’’തി ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കാരാപേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ പുനദിവസേ പച്ചേകബുദ്ധേ നിസീദാപേത്വാ പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന പരിവിസിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ തസ്മിം ഗാമേ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ആദായ താഹി സദ്ധിം പച്ചേകബുദ്ധേ വന്ദിത്വാ തേമാസം വസനത്ഥായ പടിഞ്ഞം ഗണ്ഹിത്വാ പുന ഗാമേ ഉഗ്ഘോസേസി – ‘‘അമ്മതാതാ, ഏകേകകുലതോ ഏകേകപുരിസോ വാസിഫരസുആദീനി ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ ദബ്ബസമ്ഭാരേ ആഹരിത്വാ അയ്യാനം വസനട്ഠാനം കരോതൂ’’തി. ഗാമവാസിനോ തസ്സായേവ വചനം സുത്വാ ഏകേകോ ഏകേകം കത്വാ സദ്ധിം രത്തിദിവാട്ഠാനേഹി പണ്ണസാലസഹസ്സം നിട്ഠാപേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായം ഉപഗതം പച്ചേകബുദ്ധം ‘‘അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമി, അഹം സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഉപട്ഠഹിംസു. സാ വസ്സംവുട്ഠകാലേ ‘‘അത്തനോ അത്തനോ പണ്ണസാലായ വസ്സംവുട്ഠാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ചീവരസാടകേ സജ്ജേഥാ’’തി സമാദപേത്വാ ഏകേകസ്സ സഹസ്സ സഹസ്സമൂലം ചീവരം ദാപേസി. പച്ചേകബുദ്ധാ വുട്ഠവസ്സാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കമിംസു. ഗാമവാസിനോപി ഇദം പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തതോ ചുതോ താവതിംസദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ഗണദേവതാ നാമ അഹേസും.

തേ തത്ഥ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവിത്വാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധകാലേ കുടുമ്ബികഗേഹേസു നിബ്ബത്തിംസു. പുബ്ബേ ജേട്ഠകപേസകാരോ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പുത്തോ അഹോസി. ഭരിയാപിസ്സ ഏകസ്സ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ ധീതാ അഹോസി. സേസാനം ഭരിയായോ സേസകുടുമ്ബികാനം ധീതരോ അഹേസും, താ സബ്ബാപി വയപ്പത്താ പരകുലം ഗച്ഛന്തിയോ തേസം തേസംയേവ ഗേഹാനി അഗമംസു. അഥേകദിവസം വിഹാരേ ധമ്മസ്സവനേ സങ്ഘുട്ഠേ ‘‘സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി സുത്വാ തേ സബ്ബേപി കുടുമ്ബികാ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമാ’’തി ഭരിയാഹി സദ്ധിം വിഹാരം അഗമംസു. തേസം വിഹാരമജ്ഝം പവിട്ഠക്ഖണേ വസ്സം വസ്സി. യേസം കുലൂപകാ വാ ഞാതിസാമണേരാദയോ വാ അത്ഥി, തേ തേസം പരിവേണാദീനി പവിസിംസു. തേ പന തഥാരൂപാനം നത്ഥിതായ കത്ഥചി പവിസിതും അവിസഹന്താ വിഹാരമജ്ഝേയേവ അട്ഠംസു. അഥ നേ ജേട്ഠകകുടുമ്ബികോ ആഹ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ, അമ്ഹാകം വിപ്പകാരം, കുലപുത്തേഹി നാമ ഏത്തകേന ലജ്ജിതും യുത്ത’’ന്തി. ‘‘അയ്യ, കിം കരോമാ’’തി? ‘‘മയം വിസ്സാസികട്ഠാനസ്സ അഭാവേന ഇമം വിപ്പകാരം പത്താ, സബ്ബേ ധനം സംഹരിത്വാ പരിവേണം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സാധു, അയ്യാ’’തി ജേട്ഠകോ സഹസ്സം അദാസി. സേസാ പഞ്ച പഞ്ച സതാനി. ഇത്ഥിയോ അഡ്ഢതേയ്യാനി അഡ്ഢതേയ്യാനി സതാനി. തേ തം ധനം ആഹരിത്വാ സഹസ്സകൂടാഗാരപരിവാരം സത്ഥു വസനത്ഥായ മഹാപരിവേണം നാമ കാരാപേസും. നവകമ്മസ്സ മഹന്തതായ ധനേ അപ്പഹോന്തേ പുബ്ബേ ദിന്നധനതോ പുന ഉപഡ്ഢൂപഡ്ഢം അദംസു. നിട്ഠിതേ പരിവേണേ വിഹാരമഹം കരോന്താ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം ചീവരാനി സജ്ജയിംസു.

ജേട്ഠകകുടുമ്ബികസ്സ പന ഭരിയാ അത്തനോ പഞ്ഞായ ഠിതാ അഹം തേഹി സമകം അകത്വാ അതിരേകതരം കത്വാ ‘‘സത്ഥാരം പൂജേസ്സാമീ’’തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണേന സഹസ്സമൂലേന സാടകേന സദ്ധിം അനോജപുപ്ഫചങ്കോടകം ഗഹേത്വാ സത്ഥാരം അനോജപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ തം സാടകം സത്ഥു പാദമൂലേ ഠപേത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, നിബ്ബത്തനിബ്ബത്തട്ഠാനേ അനോജപുപ്ഫവണ്ണംയേവ മേ സരീരം ഹോതു, അനോജാത്വേവ ച നാമം ഹോതൂ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സത്ഥാ ‘‘ഏവം ഹോതൂ’’തി അനുമോദനം അകാസി. തേ സബ്ബേപി യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിംസു. തേ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ ദേവലോകാ ചവിത്വാ ജേട്ഠകോ കുക്കുടവതീനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വിഞ്ഞുതം പത്തോ മഹാകപ്പിനരാജാ നാമ അഹോസി. സേസാ അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിംസു. ജേട്ഠകസ്സ ഭരിയാ മദ്ദരട്ഠേ സാകലനഗരേ രാജകുലേ നിബ്ബത്തി അനോജപുപ്ഫവണ്ണമേവസ്സാ സരീരം അഹോസി, തേന അനോജാത്വേവസ്സാ നാമം അകംസു, സാ വയപ്പത്താ മഹാകപ്പിനരഞ്ഞോ ഗേഹം ഗന്ത്വാ അനോജാദേവീതി പാകടാ അഹോസി.

സേസിത്ഥിയോപി അമച്ചകുലേസു നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്താ തേസംയേവ അമച്ചപുത്താനം ഗേഹാനി അഗമംസു. തേ സബ്ബേപി രഞ്ഞോ സമ്പത്തിസദിസം സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. യദാ ഹി രാജാ അലങ്കാരപടിമണ്ഡിതോ ഹത്ഥിം അഭിരുഹിത്വാ വിചരതി, തദാപി തേ തഥേവ വിചരന്തി. തസ്മിം അസ്സേന വാ രഥേന വാ വിചരന്തേ തേപി തഥേവ വിചരന്തി. ഏവം തേ ഏകതോ ഹുത്വാ കതാനം പുഞ്ഞാനം ബലേന ഏകതോവ സമ്പത്തിം അനുഭവിംസു. രഞ്ഞോ പന വാലോ, വാലവാഹനോ, പുപ്ഫോ, പുപ്ഫവാഹനോ, സുപത്തോതി പഞ്ചേവ അസ്സാ ഹോന്തി. തേസു രാജാ സുപത്തം അസ്സം സയം ആരോഹതി, ഇതരേ ചത്താരോ അസ്സേ അസ്സാരോഹാനം സാസനാഹരണത്ഥായ അദാസി. രാജാ തേ പാതോവ ഭോജേത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ, ഭണേ, ദ്വേ വാ തീണി വാ യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ ബുദ്ധസ്സ വാ ധമ്മസ്സ വാ സങ്ഘസ്സ വാ ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ മയ്ഹം സുഖസാസനം ആരോചേഥാ’’തി പേസേസി. തേ ചതൂഹി ദ്വാരേഹി നിക്ഖമിത്വാ ദ്വേ തീണി യോജനാനി ആഹിണ്ഡിത്വാ കിഞ്ചി സാസനം അലഭിത്വാവ പച്ചാഗമിംസു.

അഥേകദിവസം രാജാ സുപത്തം ആരുഹിത്വാ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ ഉയ്യാനം ഗച്ഛന്തോ കിലന്തരൂപേ പഞ്ചസതമത്തേ വാണിജകേ നഗരം പവിസന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ അദ്ധാനകിലന്താ, അദ്ധോ ഇമേസം സന്തികാ ഏകം ഭദ്ദകം സാസനം സോസ്സാമീ’’തി തേ പക്കോസാപേത്വാ ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ഇതോ വീസതിയോജനസതമത്ഥകേ സാവത്ഥി നാമ നഗരം, തതോ ആഗതമ്ഹാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പന വോ ദേസേ കിഞ്ചി സാസനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. ‘‘ദേവ, അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ താവദേവ ബലവപീതിയാ ഫുട്ഠസരീരോ കിഞ്ചി സല്ലക്ഖേതും അസക്കോന്തോ മുഹുത്തം വീതിനാമേത്വാ പന, ‘‘താതാ, കിം വദേഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ബുദ്ധോ, ദേവ, ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ ദുതിയമ്പി തതിയമ്പി തഥേവ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘കിം വദേഥ, താതാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ, ‘‘താതാ, സുഖസാസനസവനായ സതസഹസ്സം വോ ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ പുരിമനയേനേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പി കിഞ്ചി സാസനം അത്ഥി, താതാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അത്ഥി, ദേവ, സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി. രാജാ തമ്പി സുത്വാ തഥേവ തയോ വാരേ വീതിനാമേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’’തി വുത്തേ – ‘‘ഇധാപി വോ സതസഹസ്സം ദമ്മീ’’തി വത്വാ അമച്ചസഹസ്സം ഓലോകേത്വാ, ‘‘താതാ, കിം കരിസ്സാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ദേവ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അഹം, താതാ, ‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ ധമ്മോ ഉപ്പന്നോ സങ്ഘോ ഉപ്പന്നോ’തി സുത്വാ ന പുന നിവത്തിസ്സാമി, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ ഗന്ത്വാ തസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘മയമ്പി, ദേവ, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. രാജാ സുവണ്ണപട്ടേ അക്ഖരാനി ലിഖാപേത്വാ വാണിജകാനം ദത്വാ ‘‘ഇമം അനോജായ നാമ ദേവിയാ ദേഥ, സാ തുമ്ഹാകം തീണി സതസഹസ്സാനി ദസ്സതി, ഏവഞ്ച പന നം വദേയ്യാഥ ‘രഞ്ഞാ കിര തേ ഇസ്സരിയം വിസ്സട്ഠം, യഥാസുഖം സമ്പത്തിം പരിഭുഞ്ജാഹീ’തി, സചേ പന ‘വോ രാജാ കഹ’ന്തി പുച്ഛതി, ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വത്വാ ഗതോതി ആരോചേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. അമച്ചാപി അത്തനോ അത്തനോ ഭരിയാനം തഥേവ സാസനം പഹിണിംസു. രാജാ വാണിജകേ ഉയ്യോജേത്വാ അസ്സം അഭിരുയ്ഹ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ തംഖണഞ്ഞേവ നിക്ഖമി.

സത്ഥാപി തംദിവസം പച്ചൂസകാലേ ലോകം വോലോകേന്തോ മഹാകപ്പിനരാജാനം സപരിവാരം ദിസ്വാ ‘‘അയം മഹാകപ്പിനോ വാണിജകാനം സന്തികാ തിണ്ണം രതനാനം ഉപ്പന്നഭാവം സുത്വാ തേസം വചനം തീഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജേത്വാ രജ്ജം പഹായ അമച്ചസഹസ്സപരിവുതോ മം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതുകാമോ സ്വേ നിക്ഖമിസ്സതി, സോ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സതി, പച്ചുഗ്ഗമനം കരിസ്സാമീ’’തി പുനദിവസേ ചക്കവത്തീ വിയ ഖുദ്ദകഗാമഭോജകം രാജാനം പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ വീസയോജനസതം മഗ്ഗം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ചന്ദഭാഗായ നദിയാ തീരേ നിഗ്രോധരുക്ഖമൂലേ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ നിസീദി. രാജാപി ആഗച്ഛന്തോ ഏകം നദിം പത്വാ ‘‘കാ നാമായ’’ന്തി പുച്ഛി. ‘‘അപരച്ഛാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണം, താതാ’’തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോ ഗാവുതം, പുഥുലതോ ദ്വേ ഗാവുതാനി, ദേവാ’’തി. ‘‘അത്ഥി പനേത്ഥ നാവാ വാ ഉളുമ്പോ വാ’’തി? ‘‘നത്ഥി, ദേവാ’’തി. ‘‘നാവാദീനി ഓലോകേന്തേ അമ്ഹേ ജാതി ജരം ഉപനേതി, ജരാ മരണം. അഹം നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ‘ഇദം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ ഹോതൂ’തി രതനത്തയസ്സ ഗുണം ആവജ്ജേത്വാ ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’’തി ബുദ്ധഗുണം അനുസ്സരന്തോ സപരിവാരോ അസ്സസഹസ്സേന ഉദകപിട്ഠേ പക്ഖന്ദി. സിന്ധവാ പിട്ഠിപാസാണേ വിയ പക്ഖന്ദിംസു. ഖുരാനം അഗ്ഗട്ഠാനേവ തേമിംസു.

സോ തം ഉത്തരിത്വാ പുരതോ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘നീലവാഹാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി അഡ്ഢയോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ’’തി ധമ്മാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ അപരമ്പി നദിം ദിസ്വാ ‘‘അയം കാ നാമാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ചന്ദഭാഗാ നാമ, ദേവാ’’തി. ‘‘കിമസ്സാ പരിമാണ’’ന്തി? ‘‘ഗമ്ഭീരതോപി പുഥുലതോപി യോജനം, ദേവാ’’തി. സേസം പുരിമസദിസമേവ. തം പന നദിം ദിസ്വാ ‘‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ’’തി സങ്ഘാനുസ്സതിം അനുസ്സരന്തോ പക്ഖന്ദി. തമ്പി നദിം അതിക്കമിത്വാ ഗച്ഛന്തോ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ ഛബ്ബണ്ണബുദ്ധരസ്മിയോ നിഗ്രോധരുക്ഖസ്സ സാഖാവിടപപലാസാനി ഓഭാസയമാനാ ദിസ്വാ ചിന്തേസി – ‘‘അയം ഓഭാസോ നേവ ചന്ദസ്സ, ന സൂരിയസ്സ, ന ദേവമാരബ്രാഹ്മണസുപണ്ണനാഗാനം അഞ്ഞതരസ്സ, അദ്ധാ അഹം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ ആഗച്ഛന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദിട്ഠോ ഭവിസ്സാമീ’’തി. സോ താവദേവ അസ്സപിട്ഠിതോ ഓതരിത്വാ ഓനതസരീരോ രസ്മിയാനുസാരേന സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ മനോസിലാരസേ നിമുജ്ജന്തോ വിയ ബുദ്ധരസ്മീനം അന്തോ പാവിസി. സോ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി സദ്ധിം അമച്ചസഹസ്സേന. സത്ഥാ തേസം അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. ദേസനാപരിയോസാനേ സപരിവാരോ രാജാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹി.

അഥ സബ്ബേ ഉട്ഠഹിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു. സത്ഥാ ‘‘ആഗമിസ്സതി നു ഖോ ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവര’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഇമേ കുലപുത്താ പച്ചേകബുദ്ധസഹസ്സാനം ചീവരസഹസ്സം അദംസു, കസ്സപബുദ്ധകാലേ വീസതിയാ ഭിക്ഖുസഹസ്സാനം വീസതിചീവരസഹസ്സാനിപി അദംസു, അനച്ഛരിയം ഇമേസം കുലപുത്താനം ഇദ്ധിമയപത്തചീവരാഗമന’’ന്തി ഞത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥം പസാരേത്വാ ‘‘ഏഥ, ഭിക്ഖവോ, ചരഥ ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി ആഹ. തേ താവദേവ അട്ഠപരിക്ഖാരധരാ വസ്സസട്ഠികത്ഥേരാ വിയ ഹുത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പച്ചോരോഹിത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

തേ പന വാണിജകാ രാജഗേഹം ഗന്ത്വാ ദേവിയാ രഞ്ഞാ പഹിതസാസനം ആരോചേത്വാ ദേവിയാ ‘‘ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേ പവിസിത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘താതാ, കിംകാരണാ ആഗതത്ഥാ’’തി? ‘‘മയം രഞ്ഞാ തുമ്ഹാകം സന്തികം പേസിതാ, തീണി കിര നോ സതസഹസ്സാനി ദേഥാ’’തി. ‘‘ബഹും, ഭണേ, ഭണഥ, കിം തുമ്ഹേഹി രഞ്ഞോ സന്തികേ കതം, കിസ്മിം വോ രാജാ പസന്നോ ഏത്തകം ധനം ദാപേതീ’’തി? ‘‘ദേവി, ന അഞ്ഞം കിഞ്ചി കതം, ഏകം പന സാസനം ആരോചയിമ്ഹാ’’തി. ‘‘സക്കാ പന, താതാ, മയ്ഹമ്പി തം ആരോചേതു’’ന്തി. ‘‘സക്കാ, ദേവീ’’തി സുവണ്ണഭിങ്ഗാരേന മുഖം വിക്ഖാലേത്വാ ‘‘ദേവി, ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പന്നോ’’തി. സാപി തം സുത്വാ പീതിയാ ഫുട്ഠസരീരാ തിക്ഖത്തും കിഞ്ചി അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ബുദ്ധോ ഉപ്പന്നോ’’തി സുത്വാ ‘‘കിം, താതാ, ഇമസ്മിം പദേ രഞ്ഞാ ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സതസഹസ്സം, ദേവീ’’തി. ‘‘താതാ, അനനുച്ഛവികം രഞ്ഞാ കതം ഏവരൂപം സാസനം സുത്വാ തുമ്ഹാകം സതസഹസ്സദദമാനേന, അഹം വോ മമ ദുഗ്ഗതപണ്ണാകാരേ തീണി സതസഹസ്സാനി ദമ്മി. അപരം കിഞ്ചി തുമ്ഹേഹി ആരോചിത’’ന്തി? തേ ഇദഞ്ച ഇദഞ്ചാതി ഇതരാനിപി ദ്വേ സാസനാനി ആരോചേസും. ദേവീ പുരിമനയേനേവ തയോ തയോ വാരേ അസല്ലക്ഖേത്വാ ചതുത്ഥചതുത്ഥവാരേ തീണി തീണി സതസഹസ്സാനി അദാസി. ഏവം തേ സബ്ബാനി ദ്വാദസസതസഹസ്സാനി ലഭിംസു.

അഥ നേ ദേവീ പുച്ഛി – ‘‘രാജാ കഹം, താതാ’’തി? ‘‘ദേവി, രാജാ ‘സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വത്വാ ഗതോ’’തി. ‘‘മയ്ഹം തേന കിം സാസനം ദിന്ന’’ന്തി? ‘‘സബ്ബം കിര ഇസ്സരിയം തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠം, ‘തുമ്ഹേ കിര യഥാസുഖം സമ്പത്തിം അനുഭവഥാ’’’തി. ‘‘അമച്ചാ പന കുഹിം, താതാ’’തി? ‘‘തേപി രഞ്ഞാ സദ്ധിം ‘പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, ദേവീ’’തി. സാ തേസം ഭരിയായോ പക്കോസാപേത്വാ, ‘‘അമ്മാ, തുമ്ഹാകം സാമികാ രഞ്ഞാ സദ്ധിം ‘പബ്ബജിസ്സാമാ’തി ഗതാ, തുമ്ഹേ കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘കിം പന തേഹി അമ്ഹാകം സാസനം പഹിതം, ദേവീ’’തി? ‘‘തേഹി കിര അത്തനോ സമ്പത്തി തുമ്ഹാകം വിസ്സട്ഠാ ‘തുമ്ഹേ കിര സമ്പത്തിം യഥാസുഖം പരിഭുഞ്ജഥാ’’’തി. ‘‘തുമ്ഹേ പന, ദേവി, കിം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘അമ്ഹാകം സോ താവ രാജാ മഗ്ഗേ ഠിതോ തീഹി സതസഹസ്സേഹി തീണി രതനാനി പൂജേത്വാ ഖേളപിണ്ഡം വിയ സമ്പത്തിം പഹായ ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി നിക്ഖന്തോ, മയാപി തിണ്ണം രതനാനം സാസനം സുത്വാ താനി നവഹി സതസഹസ്സേഹി പൂജിതാനി, ന ഖോ പനേസാ സമ്പത്തി നാമ രഞ്ഞോയേവ ദുക്ഖാ, മയ്ഹമ്പി ദുക്ഖാ ഏവ. കോ രഞ്ഞാ ഛഡ്ഡിതഖേളപിണ്ഡം ജണ്ണുകേഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ മുഖേന ഗണ്ഹിസ്സതി, ന മയ്ഹം സമ്പത്തിയാ അത്ഥോ, സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ദേവി, മയമ്പി തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പബ്ബജിസ്സാമാ’’തി. ‘‘സചേ സക്കോഥ, സാധൂ’’തി. ‘‘സക്കോമ, ദേവീ’’തി. തേന ഹി ‘‘ഏഥാ’’തി രഥസഹസ്സം യോജാപേത്വാ രഥം ആരുയ്ഹ താഹി സദ്ധിം നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പഠമം നദിം ദിസ്വാ യഥാ രഞ്ഞാ പഠമം പുച്ഛിതാ, തഥേവ പുച്ഛിത്വാ സബ്ബം പവത്തിം സുത്വാ ‘‘രഞ്ഞാ ഗതമഗ്ഗം ഓലോകേഥാ’’തി വത്വാ ‘‘സിന്ധവാനം പദവലഞ്ജം ന പസ്സാമാ’’തി വുത്തേ രാജാ ‘‘തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്തോസ്മീ’’തി സച്ചകിരിയം കരിത്വാ തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരിത്വാ ഗതോ ഭവിസ്സതി, അഹമ്പി തീണി രതനാനി ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖന്താ, തേസം മേ ആനുഭാവേന ‘‘ഇദം ഉദകം ഉദകം വിയ മാ ഹോതൂ’’തി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണേ അനുസ്സരന്തീ രഥസഹസ്സം പേസേസി. ഉദകം പിട്ഠിപാസാണസദിസം അഹോസി, ചക്കാനം അഗ്ഗട്ഠാനേവ തേമിംസു. ഏതേനേവ ഉപായേന ഇതരാ ദ്വേപി നദിയോ ഉത്തരിംസു.

സത്ഥാ താസം ആഗതഭാവം ഞത്വാ യഥാ താ അത്തനോ സന്തികേ നിസിന്നേ സാമികേ ഭിക്ഖൂ ന പസ്സന്തി, തഥാ അധിട്ഠാസി. ദേവീപി ആഗച്ഛന്തീ സത്ഥു സരീരതോ നിക്ഖന്താ രസ്മിയോ ദിസ്വാ തഥേവ ചിന്തേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ, വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠിതാ പുച്ഛി – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ രാജാ തുമ്ഹേ ഉദ്ദിസ്സ നിക്ഖമിത്വാ ഗതോ, കഹം നു ഖോ സോ, അമ്ഹാകം തം ദസ്സേഥാ’’തി. ‘‘നിസീദഥ താവ, ഇധേവ നം പസ്സിസ്സഥാ’’തി. താ സബ്ബാപി ഹട്ഠതുട്ഠാ ‘‘ഇധേവ കിര നിസിന്നാ സാമികേ നോ പസ്സിസ്സാമാ’’തി നിസീദിംസു. സത്ഥാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. അനോജാദേവീ ദേസനാപരിയോസാനേ താഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലം പാപുണി. മഹാകപ്പിനോ ഥേരോ താസം ദേസിയമാനം ധമ്മദേസനം സുത്വാ സപരിവാരോ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണി. തസ്മിം ഖണേ സത്ഥാ താസം തേ ഭിക്ഖൂ ദസ്സേസി. താസഞ്ഹി ആഗതക്ഖണേയേവ അത്തനോ സാമികേ കാസാവധരേ മുണ്ഡസീസേ ദിസ്വാ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഭവേയ്യ, മഗ്ഗഫലം നിബ്ബത്തേതും സക്കാ ന ഭവേയ്യ. തസ്മാ അചലസദ്ധായ പതിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ താസം തേ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തപ്പത്തേ ദസ്സേസി. താപി തേ ദിസ്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ, ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം പബ്ബജിതകിച്ചം മത്ഥകപ്പത്ത’’ന്തി വത്വാ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ ഏകമന്തം ഠത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിംസു.

ഏവം വുത്തേ സത്ഥാ ഉപ്പലവണ്ണായ ഥേരിയാ ആഗമനം ചിന്തേസി. സാ സത്ഥു ചിന്തിതക്ഖണേയേവ ആകാസേനാഗന്ത്വാ താ സബ്ബാ ഇത്ഥിയോ ഗഹേത്വാ ആകാസേന ഭിക്ഖുനുപസ്സയം നേത്വാ പബ്ബാജേസി. താ സബ്ബാ നചിരസ്സേവ അരഹത്തം പാപുണിംസു. സത്ഥാ ഭിക്ഖുസഹസ്സം ആദായ ആകാസേന ജേതവനം അഗമാസി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ മഹാകപ്പിനോ രത്തിട്ഠാനാദീസു ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ആരോചേസും – ‘‘ഭന്തേ, മഹാകപ്പിനോ ‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’ന്തി ഉദാനം ഉദാനേന്തോ വിചരതി, അത്തനോ രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനേതി മഞ്ഞേ’’തി. സത്ഥാ തം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, കാമസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി? ‘‘ഭഗവാ മേ, ഭന്തേ, തം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ അഞ്ഞം ആരബ്ഭ ഉദാനഭാവം വാ ജാനാതീ’’തി. അഥ സത്ഥാ – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മമ പുത്തോ കാമസുഖം രജ്ജസുഖം ആരബ്ഭ ഉദാനം ഉദാനേതി, പുത്തസ്സ പന മേ ധമ്മം ചരതോ ധമ്മപീതി നാമ ഉപ്പജ്ജതി, സോ അമതമഹാനിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ഏവം ഉദാനം ഉദാനേസീ’’തി അനുസന്ധിം ഘടേത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ –

‘‘ധമ്മപീതി സുഖം സേതി, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

അരിയപ്പവേദിതേ ധമ്മേ, സദാ രമതി പണ്ഡിതോ’’തി. (ധ. പ. ൭൯);

അഥേകദിവസം സത്ഥാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘കച്ചി, ഭിക്ഖവേ, കപ്പിനോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതീ’’തി? ‘‘അപ്പോസ്സുക്കോ, ഭന്തേ, ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരതി, ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേതീ’’തി. സത്ഥാ ഥേരം പക്കോസാപേത്വാ – ‘‘സച്ചം കിര ത്വം, കപ്പിന, അന്തേവാസികാനം ഓവാദമത്തമ്പി ന ദേസീ’’തി? ‘‘സച്ചം, ഭഗവാ’’തി. ‘‘ബ്രാഹ്മണ, മാ ഏവം അകാസി, അജ്ജ പട്ഠായ ഉപഗതാനം ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേഹീ’’തി. ‘‘സാധു, ഭന്തേ’’തി ഥേരോ ഭഗവതോ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകോവാദേനേവ സമണസഹസ്സം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി. തേന നം സത്ഥാ പടിപാടിയാ അത്തനോ സാവകേ ഠാനന്തരേ ഠപേന്തോ ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖുഓവാദകാനം യദിദം മഹാകപ്പിനോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൩൧) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

൬൬. ഏവം ഥേരോ പത്തഅരഹത്തഫലോ അത്തനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരോ നാമ ജിനോതിആദിമാഹ. ഉദിതോ അജടാകാസേതി സകലാകാസേ ഉദിതോ ഉട്ഠിതോ പാകടഭൂതോ. സരദമ്ബരേ സരദകാലേ ആകാസേ രവീവ സൂരിയോ ഇവാതി അത്ഥോ.

൭൦. അക്ഖദസ്സോ തദാ ആസിന്തി തസ്മിം പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാരദസ്സീ ഹിതദസ്സീ ആചരിയോ പാകടോ അഹോസിന്തി അത്ഥോ.

൭൧. സാവകസ്സ കതാവിനോതി തസ്സ ഭഗവതോ മേ മനം മമ ചിത്തം, തപ്പയന്തസ്സ തോസയന്തസ്സ സാവകസ്സ ഓവാദകസ്സ ഗുണം പകാസയതോ അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേന്തസ്സ കതാവിനോ സാതച്ചകിച്ചയുത്തസ്സ വചനം സുത്വാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൩. ഹംസസമഭാഗോതി ഹംസസദിസഗാമി. ഹംസദുന്ദുഭിനിസ്സനോതി ഹംസരവോ ദുന്ദുഭിഭേരിസദ്ദസദിസവചനോ ‘‘ഏതം മഹാമത്തം പസ്സഥ, ഭിക്ഖവോ’’തി ആഹാതി സമ്ബന്ധോ.

൭൪. സമുഗ്ഗതതനൂരുഹന്തി സുട്ഠു ഉഗ്ഗതലോമം ഉദ്ധഗ്ഗലോമം, ഉദഗ്യമനം വാ. ജീമൂതവണ്ണന്തി മുത്തഫലസമാനവണ്ണം സുന്ദരസരീരപഭന്തി അത്ഥോ. പീണംസന്തി പരിപുണ്ണം അംസം. പസന്നനയനാനനന്തി പസന്നഅക്ഖിപസന്നമുഖന്തി അത്ഥോ.

൭൫. കതാവിനോതി കതാധികാരസ്സ ഏതദഗ്ഗേ ഠിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഠാനം സോ ഏസോ മുദിതായ പഹട്ഠചിത്തതായ പത്ഥേതീതി സമ്ബന്ധോ.

൮൧. സതസോ അനുസാസിയാതി ധമ്മേന സമേന വചനേന കാരണവസേന അനുസാസിത്വാതി അത്ഥോ. ബാരാണസിയമാസന്നേതി ബാരാണസിയാ സമീപേ പേസകാരഗാമേ. ജാതോ കേനിയജാതിയന്തി തന്തവായജാതിയാ പേസകാരകുലേ ജാതോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

മഹാകപ്പിനത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.