൮. രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ

പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദികം ആയസ്മതോ രട്ഠപാലത്ഥേരസ്സ അപദാനം. അയമ്പായസ്മാ പുരിമബുദ്ധേസു കതാധികാരോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ വിവട്ടൂപനിസ്സയാനി പുഞ്ഞാനി ഉപചിനന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോ ഉപ്പത്തിതോ പുരേതരമേവ ഹംസവതീനഗരേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്തിത്വാ വയപ്പത്തോ പിതു അച്ചയേന ഘരാവാസേ പതിട്ഠിതോ രതനകോട്ഠാഗാരകമ്മികേന ദസ്സിതം അപരിമാണം വംസാനുഗതം ധനം ദിസ്വാ ‘‘ഇമം ഏത്തകം ധനരാസിം മയ്ഹം പിതുഅയ്യകപയ്യകാദയോ അത്തനാ സദ്ധിം ഗഹേത്വാ ഗന്തും നാസക്ഖിംസു, മയാ പന ഗഹേത്വാ ഗന്തും വട്ടതീ’’തി ചിന്തേത്വാ കപണദ്ധികാദീനം മഹാദാനം അദാസി. സോ അഭിഞ്ഞാലാഭിം ഏകം താപസം ഉപസങ്കമിത്വാ തേന ദേവലോകാധിപച്ചേ നിയോജിതോ യാവജീവം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചുതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തിത്വാ ദിബ്ബസമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചുതോ മനുസ്സലോകേ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥസ്സ കുലസ്സ ഏകപുത്തകോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. തേന സമയേന പദുമുത്തരോ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പവത്തിതവരധമ്മചക്കോ വേനേയ്യസത്തേ നിബ്ബാനമഹാനഗരസങ്ഖാതം ഖേമന്തഭൂമിം സമ്പാപേസി. അഥ സോ കുലപുത്തോ അനുക്കമേന വിഞ്ഞുതം പത്തോ ഏകദിവസം ഉപാസകേഹി സദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാരം ധമ്മം ദേസേന്തം ദിസ്വാ പസന്നചിത്തോ പരിസപരിയന്തേ നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന സത്ഥാ ഏകം ഭിക്ഖും സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി. സോ തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസോ സതസഹസ്സഭിക്ഖുപരിവുതസ്സ ഭഗവതോ സത്താഹം മഹാദാനം ദത്വാ തം ഠാനം പത്ഥേസി. സത്ഥാ അനന്തരായേന സമിജ്ഝനഭാവം ദിസ്വാ ‘‘അയം അനാഗതേ ഗോതമസ്സ നാമ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനേ സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗോ ഭവിസ്സതീ’’തി ബ്യാകാസി. സോ സത്ഥാരം ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച വന്ദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. സോ യാവതായുകം പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ ചവിത്വാ ദേവമനുസ്സേസു സംസരന്തോ ഇതോ ദ്വേനവുതേ കപ്പേ ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സത്ഥു വേമാതികേസു തീസു രാജപുത്തേസു സത്ഥാരം ഉപട്ഠഹന്തേസു തേസം പുഞ്ഞകിരിയാസു സഹായകിച്ചം അകാസി. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ ബഹും കുസലം ഉപചിനിത്വാ സുഗതീസുയേവ സംസരന്തോ ഇമസ്മിം ബുദ്ധുപ്പാദേ കുരുരട്ഠേ ഥുല്ലകോട്ഠികനിഗമേ രട്ഠപാലസേട്ഠിനോ ഗേഹേ നിബ്ബത്തി, തസ്സ ഭിന്നം രട്ഠം സന്ധാരേതും സമത്ഥകുലേ നിബ്ബത്തത്താ രട്ഠപാലോതി വംസാനുഗതമേവ നാമം അഹോസി. സോ മഹതാ പരിവാരേന വഡ്ഢന്തോ അനുക്കമേന യോബ്ബനപ്പത്തോ മാതാപിതൂഹി പതിരൂപേന ദാരേന സംയോജിതോ മഹന്തേ ച യസേ പതിട്ഠാപിതോ ദിബ്ബസമ്പത്തിസദിസസമ്പത്തിം പച്ചനുഭോതി.

അഥ ഭഗവാ കുരുരട്ഠേ ജനപദചാരികം ചരന്തോ ഥുല്ലകോട്ഠികം അനുപാപുണി. തം സുത്വാ രട്ഠപാലോ കുലപുത്തോ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ പടിലദ്ധസദ്ധോ പബ്ബജിതുകാമോ സത്താഹം ഭത്തച്ഛേദം കത്വാ കിച്ഛേന കസിരേന മാതാപിതരോ അനുജാനാപേത്വാ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചിത്വാ സത്ഥു ആണത്തിയാ അഞ്ഞതരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ യോനിസോമനസികാരേന കമ്മം കരോന്തോ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. അരഹത്തം പന പത്വാ സത്ഥാരം അനുജാനാപേത്വാ മാതാപിതരോ പസ്സിതും ഥുല്ലകോട്ഠികം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സപദാനം പിണ്ഡായ ചരന്തോ പിതു നിവേസനേ ആഭിദോസികം കുമ്മാസം ലഭിത്വാ തം അമതം വിയ പരിഭുഞ്ജന്തോ പിതരാ നിമന്തിതോ സ്വാതനായ അധിവാസേത്വാ ദുതിയദിവസേ പിതു നിവേസനേ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അലങ്കതപടിയത്തേ ഇത്ഥാഗാരജനേ ഉപഗന്ത്വാ ‘‘കീദിസാ നാമ താ, അയ്യപുത്ത, അച്ഛരായോ, യാസം ത്വം ഹേതു ബ്രഹ്മചരിയം ചരസീ’’തിആദീനി (മ. നി. ൨.൩൦൧) വത്വാ പലോഭനകമ്മം കാതും ആരദ്ധേ തസ്സാധിപ്പായം വിപരിവത്തേത്വാ അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തം ധമ്മം കഥേന്തോ –

‘‘പസ്സ ചിത്തകതം ബിമ്ബം, അരുകായം സമുസ്സിതം;

ആതുരം ബഹുസങ്കപ്പം, യസ്സ നത്ഥി ധുവം ഠിതി.

‘‘പസ്സ ചിത്തകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ച;

അട്ഠിം തചേന ഓനദ്ധം, സഹ വത്ഥേഹി സോഭതി.

‘‘അലത്തകകതാ പാദാ, മുഖം ചുണ്ണകമക്ഖിതം;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അട്ഠാപദകതാ കേസാ, നേത്താ അഞ്ജനമക്ഖിതാ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘അഞ്ജനീവ നവാ ചിത്താ, പൂതികായോ അലങ്കതോ;

അലം ബാലസ്സ മോഹായ, നോ ച പാരഗവേസിനോ.

‘‘ഓദഹി മിഗവോ പാസം, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, കന്ദന്തേ മിഗബന്ധകേ.

‘‘ഛിന്നോ പാസോ മിഗവസ്സ, നാസദാ വാഗുരം മിഗോ;

ഭുത്വാ നിവാപം ഗച്ഛാമ, സോചന്തേ മിഗലുദ്ദകേ’’തി. (മ. നി. ൨.൩൦൨; ഥേരഗാ. ൭൬൯-൭൭൫);

ഇമാ ഗാഥായോ അഭാസി. ഇമാ ഗാഥാ വത്വാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ മിഗാജിനവനുയ്യാനേ മങ്ഗലസിലാപട്ടേ നിസീദി. ഥേരസ്സ കിര പിതാ സത്തസു ദ്വാരകോട്ഠകേസു അഗ്ഗളം ദാപേത്വാ മല്ലേ ആണാപേസി ‘‘നിക്ഖമിതും മാ ദേഥ, കാസായാനി അപനേത്വാ സേതകാനി നിവാസാപേഥാ’’തി. തസ്മാ ഥേരോ ആകാസേന അഗമാസി. അഥ രാജാ കോരബ്യോ ഥേരസ്സ തത്ഥ നിസിന്നഭാവം സുത്വാ തം ഉപസങ്കമിത്വാ സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ‘‘ഇധ, ഭോ രട്ഠപാല, പബ്ബജന്തോ ബ്യാധിപാരിജുഞ്ഞം വാ ജരാഭോഗഞാതിപാരിജുഞ്ഞം വാ പത്തോ പബ്ബജതി, ത്വം പന കിഞ്ചിപി പാരിജുഞ്ഞം അനുപഗതോ ഏവ കസ്മാ പബ്ബജസീ’’തി പുച്ഛി. അഥസ്സ ഥേരോ ‘‘ഉപനിയ്യതി ലോകോ അദ്ധുവോ, അതാണോ ലോകോ അനഭിസ്സരോ, അസരണോ ലോകോ സബ്ബം പഹായ ഗമനീയം, ഊനോ ലോകോ അതിത്തോ തണ്ഹാദാസോ’’തി (മ. നി. ൨.൩൦൫) ഇമേസം ചതുന്നം ധമ്മുദ്ദേസാനം അത്തനാ വിദിതഭാവം കഥേത്വാ തസ്സാ ദേസനായ അനുഗീതിം കഥേന്തോ –

‘‘പസ്സാമി ലോകേ സധനേ മനുസ്സേ, ലദ്ധാന വിത്തം ന ദദന്തി മോഹാ;

ലുദ്ധാ ധനം സന്നിചയം കരോന്തി, ഭിയ്യോവ കാമേ അഭിപത്ഥയന്തി.

‘‘രാജാ പസയ്ഹപ്പഥവിം വിജേത്വാ, സസാഗരന്തം മഹിമാവസന്തോ;

ഓരം സമുദ്ദസ്സ അതിത്തരൂപോ, പാരം സമുദ്ദസ്സപി പത്ഥയേഥ.

‘‘രാജാ ച അഞ്ഞേ ച ബഹൂ മനുസ്സാ, അവീതതണ്ഹാ മരണം ഉപേന്തി;

ഊനാവ ഹുത്വാന ജഹന്തി ദേഹം, കാമേഹി ലോകമ്ഹി ന ഹത്ഥി തിത്തി.

‘‘കന്ദന്തി നം ഞാതീ പകിരിയ കേസേ, ‘അഹോ വതാ നോ അമരാ’തി ചാഹു;

വത്ഥേന നം പാരുതം നീഹരിത്വാ, ചിതം സമോധായ തതോ ഡഹന്തി.

‘‘സോ ഡയ്ഹതി സൂലേഹി തുജ്ജമാനോ, ഏകേന വത്ഥേന പഹായ ഭോഗേ;

ന മീയമാനസ്സ ഭവന്തി താണാ, ഞാതീ ച മിത്താ അഥ വാ സഹായാ.

‘‘ദായാദകാ തസ്സ ധനം ഹരന്തി, സത്തോ പന ഗച്ഛതി യേന കമ്മം;

ന മീയമാനം ധനമന്വേതി കിഞ്ചി, പുത്താ ച ദാരാ ച ധനഞ്ച രട്ഠം.

‘‘ന ദീഘമായും ലഭതേ ധനേന, ന ചാപി വിത്തേന ജരം വിഹന്തി;

അപ്പം ഹിദം ജീവിതമാഹു ധീരാ, അസസ്സതം വിപ്പരിണാമധമ്മം.

‘‘അഡ്ഢാ ദലിദ്ദാ ച ഫുസന്തി ഫസ്സം, ബാലോ ച ധീരോ ച തഥേവ ഫുട്ഠോ;

ബാലോ ഹി ബാല്യാ വധിതോവ സേതി, ധീരോ ച നോ വേധതി ഫസ്സഫുട്ഠോ.

‘‘തസ്മാ ഹി പഞ്ഞാവ ധനേന സേയ്യാ, യായ വോസാനമിധാധിഗച്ഛതി;

അബ്യോസിതത്താ ഹി ഭവാഭവേസു, പാപാനി കമ്മാനി കരോതി മോഹാ.

‘‘ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം, സംസാരമാപജ്ജപരമ്പരായ;

തസ്സപ്പപഞ്ഞോ അഭിസദ്ദഹന്തോ, ഉപേതി ഗബ്ഭഞ്ച പരഞ്ച ലോകം.

‘‘ചോരോ യഥാ സന്ധിമുഖേ ഗഹീതോ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ;

ഏവം പജാ പേച്ച പരമ്ഹി ലോകേ, സകമ്മുനാ ഹഞ്ഞതി പാപധമ്മോ.

‘‘കാമാ ഹി ചിത്രാ മധുരാ മനോരമാ, വിരൂപരൂപേന മഥേന്തി ചിത്തം;

ആദീനവം കാമഗുണേസു ദിസ്വാ, തസ്മാ അഹം പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ.

‘‘ദുമപ്ഫലാനീവ പതന്തി മാണവാ, ദഹരാ ച വുഡ്ഢാ ച സരീരഭേദാ;

ഏതമ്പി ദിസ്വാന പബ്ബജിതോമ്ഹി രാജ, അപണ്ണകം സാമഞ്ഞമേവ സേയ്യോ.

‘‘സദ്ധായാഹം പബ്ബജിതോ, ഉപേതോ ജിനസാസനേ;

അവഞ്ഝാ മയ്ഹം പബ്ബജ്ജാ, അനണോ ഭുഞ്ജാമി ഭോജനം.

‘‘കാമേ ആദിത്തതോ ദിസ്വാ, ജാതരൂപാനി സത്ഥതോ;

ഗബ്ഭാവോക്കന്തിതോ ദുക്ഖം, നിരയേസു മഹബ്ഭയം.

‘‘ഏതമാദീനവം ഞത്വാ, സംവേഗം അലഭിം തദാ;

സോഹം വിദ്ധോ തദാ സന്തോ, സമ്പത്തോ ആസവക്ഖയം.

‘‘പരിചിണ്ണോ മയാ സത്ഥാ, കതം ബുദ്ധസ്സ സാസനം;

ഓഹിതോ ഗരുകോ ഭാരോ, ഭവനേത്തി സമൂഹതാ.

‘‘യസ്സത്ഥായ പബ്ബജിതോ, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

സോ മേ അത്ഥോ അനുപ്പത്തോ, സബ്ബസംയോജനക്ഖയോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൭൭൬-൭൯൩) –

ഇമാ ഗാഥാ അവോച. ഏവം ഥേരോ രഞ്ഞോ കോരബ്യസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ സത്ഥു സന്തികമേവ ഗതോ. സത്ഥാ ച അപരഭാഗേ അരിയഗണമജ്ഝേ നിസിന്നോ ഥേരം സദ്ധാപബ്ബജിതാനം അഗ്ഗട്ഠാനേ ഠപേസി.

൯൭-൮. ഏവം സോ ഥേരോ പത്തഏതദഗ്ഗട്ഠാനോ പുബ്ബകമ്മം സരിത്വാ സോമനസ്സജാതോ പുബ്ബചരിതാപദാനം പകാസേന്തോ പദുമുത്തരസ്സ ഭഗവതോതിആദിമാഹ. വരനാഗോ മയാ ദിന്നോതി തസ്സ ഭഗവതോ രൂപകായേ പസീദിത്വാ വരോ ഉത്തമോ സേട്ഠോ ഈസാദന്തോ രഥീസാസദിസദന്തോ ഉരൂള്ഹവാ ഭാരവഹോ രാജാരഹോ വാ. സേതച്ഛത്തോപസോഭിതോതി ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ ഉസ്സാപിതസേതച്ഛത്തേന ഉപസേവിതോ സോഭമാനോ. പുനപി കിം വിസിട്ഠോ വരനാഗോ? സകപ്പനോ ഹത്ഥാലങ്കാരസഹിതോ. സങ്ഘാരാമം ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വസനത്ഥായ ആരാമം വിഹാരം അകാരയിം കാരേസിം.

൯൯. ചതുപഞ്ഞാസസഹസ്സാനീതി തസ്മിം കാരാപിതേ വിഹാരബ്ഭന്തരേ ചതുപഞ്ഞാസസഹസ്സാനി പാസാദാനി ച അഹം അകാരയിം കാരേസിന്തി അത്ഥോ. മഹോഘദാനം കരിത്വാനാതി സബ്ബപരിക്ഖാരസഹിതം മഹോഘസദിസം മഹാദാനം സജ്ജേത്വാ മഹേസിനോ മുനിനോ നിയ്യാദേസിന്തി അത്ഥോ.

൧൦൦. അനുമോദി മഹാവീരോതി ചതുരാസങ്ഖ്യേയ്യസതസഹസ്സേസു കപ്പേസു അബ്ബോച്ഛിന്നഉസ്സാഹസങ്ഖാതേന വീരിയേന മഹാവീരോ സയമ്ഭൂ സയമേവ ഭൂതോ ജാതോ ലദ്ധസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോ അഗ്ഗോ സേട്ഠോ പുഗ്ഗലോ അനുമോദി വിഹാരാനുമോദനം അകാസി. സബ്ബേ ജനേ ഹാസയന്തോതി സകലാനന്താപരിമാണേ ദേവമനുസ്സേ ഹാസയന്തോ സന്തുട്ഠേ കുരുമാനോ അമതനിബ്ബാനപടിസംയുത്തം ചതുസച്ചധമ്മദേസനം ദേസേസി പകാസേസി വിവരി വിഭജി ഉത്താനീ അകാസീതി അത്ഥോ.

൧൦൧. തം മേ വിയാകാസീതി തം മയ്ഹം കതപുഞ്ഞം ബലം വിസേസേന പാകടം അകാസി. ജലജുത്തമനാമകോതി ജലേ ജാതം ജലജം പദുമം, പദുമുത്തരനാമകോതി അത്ഥോ. ‘‘ജലനുത്തമനായകോ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ അത്തനോ പഭായ ജലന്തീതി ജലനാ, ചന്ദിമസൂരിയദേവബ്രഹ്മാനോ, തേസം ജലനാനം ഉത്തമോതി ജലനുത്തമോ. സബ്ബസത്താനം നായകോ ഉത്തമോതി നായകോ, സമ്ഭാരവന്തേ സത്തേ നിബ്ബാനം നേതി പാപേതീതി വാ നായകോ, ജലനുത്തമോ ച സോ നായകോ ചാതി ജലനുത്തമനായകോ. ഭിക്ഖുസങ്ഘേ നിസീദിത്വാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ നിസിന്നോ ഇമാ ഗാഥാ അഭാസഥ പാകടം കത്വാ കഥേസീതി അത്ഥോ. സേസം ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

രട്ഠപാലത്ഥേരഅപദാനവണ്ണനാ സമത്താ.