൯. ആടാനാടിയസുത്തവണ്ണനാ

പഠമഭാണവാരവണ്ണനാ

൨൭൫. ഏവം മേ സുതന്തി ആടാനാടിയസുത്തം. തത്രായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ – ചതുദ്ദിസം രക്ഖം ഠപേത്വാതി അസുരസേനായ നിവാരണത്ഥം സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖം ഠപേത്വാ. ഗുമ്ബം ഠപേത്വാതി ബലഗുമ്ബം ഠപേത്വാ. ഓവരണം ഠപേത്വാതി ചതൂസു ദിസാസു ആരക്ഖകേ ഠപേത്വാ. ഏവം സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ആരക്ഖം സുസംവിഹിതം കത്വാ ആടാനാടനഗരേ നിസിന്നാ സത്ത ബുദ്ധേ ആരബ്ഭ ഇമം പരിത്തം ബന്ധിത്വാ ‘‘യേ സത്ഥു ധമ്മആണം അമ്ഹാകഞ്ച രാജആണം ന സുണന്തി, തേസം ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരിസ്സാമാ’’തി സാവനം കത്വാ അത്തനോപി ചതൂസു ദിസാസു മഹതിയാ ച യക്ഖസേനായാതിആദീഹി ചതൂഹി സേനാഹി ആരക്ഖം സംവിദഹിത്വാ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ…പേ… ഏകമന്തം നിസീദിംസു.

അഭിക്കന്തായ രത്തിയാതി ഏത്ഥ അഭിക്കന്തസദ്ദോ ഖയസുന്ദരാഭിരൂപഅബ്ഭനുമോദനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി (അ. നി. ൮.൨൦) ഏവമാദീസു ഖയേ ദിസ്സതി. ‘‘അയം ഇമേസം ചതുന്നം പുഗ്ഗലാനം അഭിക്കന്തതരോ പണീതതരോ ചാ’’തി (അ. നി. ൪.൧൦൦) ഏവമാദീസു സുന്ദരേ.

‘‘കോ മേ വന്ദതി പാദാനി, ഇദ്ധിയാ യസസാ ജലം;

അഭിക്കന്തേന വണ്ണേന, സബ്ബാ ഓഭാസയം ദിസാ’’തി. (വി. വ. ൮൫൭);

ഏവമാദീസു അഭിരൂപേ. ‘‘അഭിക്കന്തം, ഭോ ഗോതമാതി (പാരാ. ൧൫) ഏവമാദീസു അബ്ഭനുമോദനേ. ഇധ പന ഖയേ. തേന അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ, പരിക്ഖീണായ രത്തിയാതി വുത്തം ഹോതി.

അഭിക്കന്തവണ്ണാതി ഇധ അഭിക്കന്തസദ്ദോ അഭിരൂപേ. വണ്ണസദ്ദോ പന ഛവിഥുതികുലവഗ്ഗകാരണസണ്ഠാനപമാണരൂപായതനാദീസു ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോസി ഭഗവാ’’തി (മ. നി. ൨.൩൯൯) ഏവമാദീസു ഛവിയം. ‘‘കദാ സഞ്ഞൂള്ഹാ പന തേ, ഗഹപതി, ഇമേ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വണ്ണാ’’തി (മ. നി. ൨.൭൭) ഏവമാദീസു ഥുതിയം. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭോ ഗോതമ, വണ്ണാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൬൬) ഏവമാദീസു കുലവഗ്ഗേ. ‘‘അഥ കേന നു വണ്ണേന ഗന്ധഥേനോതി വുച്ചതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൩൪) കാരണേ. ‘‘മഹന്തം ഹത്ഥിരാജവണ്ണം അഭിനിമ്മിനിത്വാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൩൮) ഏവമാദീസു സണ്ഠാനേ. ‘‘തയോ പത്തസ്സ വണ്ണാ’’തി (പാരാ. ൬൦൨) ഏവമാദീസു പമാണേ. ‘‘വണ്ണോ ഗന്ധോ രസോ ഓജാ’’തി ഏവമാദീസു രൂപായതനേ. സോ ഇധ ഛവിയം ദട്ഠബ്ബോ. തേന ‘‘അഭിക്കന്തവണ്ണാ അഭിരൂപച്ഛവീ’’തി വുത്തം ഹോതി.

കേവലകപ്പന്തി ഏത്ഥ കേവലസദ്ദോ അനവസേസയേഭുയ്യഅബ്യാമിസ്സാനതിരേകദള്ഹത്ഥവിസംയോഗാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയ’’ന്തി (പാരാ. ൧) ഏവമാദീസു അനവസേസതാ അത്ഥോ. ‘‘കേവലകപ്പാ ച അങ്ഗമാഗധാ പഹൂതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം ആദായ അഭിക്കമിതുകാമാ ഹോന്തീ’’തി (മഹാവ. ൪൩) ഏവമാദീസു യേഭുയ്യതാ. ‘‘കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧) ഏവമാദീസു അബ്യാമിസ്സതാ. ‘‘കേവലം സദ്ധാമത്തകം നൂന അയമായസ്മാ’’തി (അ. നി. ൬.൫൫) ഏവമാദീസു അനതിരേകതാ. ‘‘ആയസ്മതോ, ഭന്തേ, അനുരുദ്ധസ്സ ബാഹികോ നാമ സദ്ധിവിഹാരികോ കേവലകപ്പം സങ്ഘഭേദായ ഠിതോ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪൩) ഏവമാദീസു ദള്ഹത്ഥതാ. ‘‘കേവലീ വുസിതവാ ഉത്തമപുരിസോതി വുച്ചതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൨) ഏവമാദീസു വിസംയോഗോ. ഇധ പനസ്സ അനവസേസത്ഥോ അധിപ്പേതോ.

കപ്പസദ്ദോ പനായം അഭിസദ്ദഹനവോഹാരകാലപഞ്ഞത്തിഛേദനവികപ്പലേസസമന്തഭാവാദിഅനേകത്ഥോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘ഓകപ്പനിയമേതം ഭോതോ ഗോതമസ്സ. യഥാ തം അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സാ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) ഏവമാദീസു അഭിസദ്ദഹനമത്ഥോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി സമണകപ്പേഹി ഫലം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൫൦) ഏവമാദീസു വോഹാരോ. ‘‘യേന സുദം നിച്ചകപ്പം വിഹരാമീ’’തി (മ. നി. ൧.൩൮൭) ഏവമാദീസു കാലോ. ‘‘ഇച്ചായസ്മാ കപ്പോ’’തി (സു. നി. ൧൦൯൮) ഏവമാദീസു പഞ്ഞത്തി. ‘‘അലങ്കതോ കപ്പിതകേസമസ്സൂ’’തി (വി. വ. ൧൦൯൪) ഏവമാദീസു ഛേദനം. ‘‘കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി (ചൂളവ. ൪൪൬) ഏവമാദീസു വികപ്പോ, അത്ഥി കപ്പോ നിപജ്ജിതു’’ന്തി (അ. നി. ൮.൮൦) ഏവമാദീസു ലേസോ. ‘‘കേവലകപ്പം വേളുവനം ഓഭാസേത്വാ’’തി (സം. നി. ൧.൯൪) ഏവമാദീസു സമന്തഭാവോ. ഇധ പന സമന്തഭാവോ അത്ഥോ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ ‘‘കേവലകപ്പം ഗിജ്ഝകൂട’’ന്തി ഏത്ഥ അനവസേസം സമന്തതോ ഗിജ്ഝകൂടന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഓഭാസേത്വാതി വത്ഥമാലാലങ്കാരസരീരസമുട്ഠിതായ ആഭായ ഫരിത്വാ, ചന്ദിമാ വിയ സൂരിയോ വിയ ച ഏകോഭാസം ഏകപജ്ജോതം കരിത്വാതി അത്ഥോ. ഏകമന്തം നിസീദിംസൂതി ദേവതാനം ദസബലസ്സ സന്തികേ നിസിന്നട്ഠാനം നാമ ന ബഹു, ഇമസ്മിം പന സുത്തേ പരിത്തഗാരവവസേന നിസീദിംസു.

൨൭൬. വേസ്സവണോതി കിഞ്ചാപി ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ആഗതാ, വേസ്സവണോ പന ദസബലസ്സ വിസ്സാസികോ കഥാപവത്തനേ ബ്യത്തോ സുസിക്ഖിതോ, തസ്മാ വേസ്സവണോ മഹാരാജാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച. ഉളാരാതി മഹേസക്ഖാനുഭാവസമ്പന്നാ. പാണാതിപാതാ വേരമണിയാതി പാണാതിപാതേ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം ആദീനവം ദസ്സേത്വാ തതോ വേരമണിയാ ധമ്മം ദേസേതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ സന്തി ഉളാരാ യക്ഖാ നിവാസിനോതി തേസു സേനാസനേസു സന്തി ഉളാരാ യക്ഖാ നിബദ്ധവാസിനോ. ആടാനാടിയന്തി ആടാനാടനഗരേ ബദ്ധത്താ ഏവംനാമം. കിം പന ഭഗവതോ അപച്ചക്ഖധമ്മോ നാമ അത്ഥീതി, നത്ഥി. അഥ കസ്മാ വേസ്സവണോ ‘‘ഉഗ്ഗണ്ഹാതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ? ഓകാസകരണത്ഥം. സോ ഹി ഭഗവന്തം ഇമം പരിത്തം സാവേതും ഓകാസം കാരേന്തോ ഏവമാഹ. സത്ഥു കഥിതേ ഇമം പരിത്തം ഗരു ഭവിസ്സതീതിപി ആഹ. ഫാസുവിഹാരായാതി ഗമനട്ഠാനാദീസു ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സുഖവിഹാരായ.

൨൭൭. ചക്ഖുമന്തസ്സാതി ന വിപസ്സീയേവ ചക്ഖുമാ, സത്തപി ബുദ്ധാ ചക്ഖുമന്തോ, തസ്മാ ഏകേകസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഏതാനി സത്ത സത്ത നാമാനി ഹോന്തി. സബ്ബേപി ബുദ്ധാ ചക്ഖുമന്തോ, സബ്ബേ സബ്ബഭൂതാനുകമ്പിനോ, സബ്ബേ ന്ഹാതകിലേസത്താ ന്ഹാതകാ. സബ്ബേ മാരസേനാപമദ്ദിനോ, സബ്ബേ വുസിതവന്തോ, സബ്ബേ വിമുത്താ, സബ്ബേ അങ്ഗതോ രസ്മീനം നിക്ഖന്തത്താ അങ്ഗീരസാ. ന കേവലഞ്ച ബുദ്ധാനം ഏതാനേവ സത്ത നാമാനി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി സഗുണേന മഹേസിനോതി വുത്തം.

വേസ്സവണോ പന അത്തനോ പാകടനാമവസേന ഏവമാഹ. തേ ജനാതി ഇധ ഖീണാസവാ ജനാതി അധിപ്പേതാ. അപിസുണാഥാതി ദേസനാസീസമത്തമേതം, അമുസാ അപിസുണാ അഫരുസാ മന്തഭാണിനോതി അത്ഥോ. മഹത്താതി മഹന്തഭാവം പത്താ. ‘‘മഹന്താ’’തിപി പാഠോ, മഹന്താതി അത്ഥോ. വീതസാരദാതി നിസ്സാരദാ വിഗതലോമഹംസാ.

ഹിതന്തി മേത്താഫരണേന ഹിതം. യം നമസ്സന്തീതി ഏത്ഥ യന്തി നിപാതമത്തം. മഹത്തന്തി മഹന്തം. അയമേവ വാ പാഠോ, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘യേ ചാപി ലോകേ കിലേസനിബ്ബാനേന നിബ്ബുതാ യഥാഭൂതം വിപസ്സിസും, വിജ്ജാദിഗുണസമ്പന്നഞ്ച ഹിതം ദേവമനുസ്സാനം ഗോതമം നമസ്സന്തി, തേ ജനാ അപിസുണാ, തേസമ്പി നമത്ഥൂ’’തി. അട്ഠകഥായം പന തേ ജനാ അപിസുണാതി തേ ബുദ്ധാ അപിസുണാതി ഏവം പഠമഗാഥായ ബുദ്ധാനംയേവ വണ്ണോ കഥിതോ, തസ്മാ പഠമഗാഥാ സത്തന്നം ബുദ്ധാനം വസേന വുത്താ. ദുതിയഗാഥായ ‘‘ഗോതമ’’ന്തി ദേസനാമുഖമത്തമേതം. അയമ്പി ഹി സത്തന്നംയേവ വസേന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – ലോകേ പണ്ഡിതാ ദേവമനുസ്സാ യം നമസ്സന്തി ഗോതമം, തസ്സ ച തതോ പുരിമാനഞ്ച ബുദ്ധാനം നമത്ഥൂതി.

൨൭൮. യതോ ഉഗ്ഗച്ഛതീതി യതോ ഠാനതോ ഉദേതി. ആദിച്ചോതി അദിതിയാ പുത്തോ, വേവചനമത്തം വാ ഏതം സൂരിയസദ്ദസ്സ. മഹന്തം മണ്ഡലം അസ്സാതി മണ്ഡലീമഹാ. യസ്സ ചുഗ്ഗച്ഛമാനസ്സാതി യമ്ഹി ഉഗ്ഗച്ഛമാനേ. സംവരീപി നിരുജ്ഝതീതി രത്തി അന്തരധായതി. യസ്സ ചുഗ്ഗതേതി യസ്മിം ഉഗ്ഗതേ.

രഹദോതി ഉദകരഹദോ. തത്ഥാതി യതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി സൂരിയോ, തസ്മിം ഠാനേ. സമുദ്ദോതി യോ സോ രഹദോതി വുത്തോ, സോ ന അഞ്ഞോ, അഥ ഖോ സമുദ്ദോ. സരിതോദകോതി വിസടോദകോ, സരിതാ നാനപ്പകാരാ നദിയോ അസ്സ ഉദകേ പവിട്ഠാതി വാ സരിതോദകോ. ഏവം തം തത്ഥ ജാനന്തീതി തം രഹദം തത്ഥ ഏവം ജാനന്തി. കിന്തി ജാനന്തി? സമുദ്ദോ സരിതോദകോതി ഏവം ജാനന്തി.

ഇതോതി സിനേരുതോ വാ തേസം നിസിന്നട്ഠാനതോ വാ. ജനോതി അയം മഹാജനോ. ഏകനാമാതി ഇന്ദനാമേന ഏകനാമാ. സബ്ബേസം കിര തേസം സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ നാമമേവ നാമമകംസു. അസീതി ദസ ഏകോ ചാതി ഏകനവുതിജനാ. ഇന്ദനാമാതി ഇന്ദോതി ഏവംനാമാ. ബുദ്ധം ആദിച്ചബന്ധുനന്തി കിലേസനിദ്ദാപഗമനേനാപി ബുദ്ധം. ആദിച്ചേന സമാനഗോത്തതായപി ആദിച്ചബന്ധുനം. കുസലേന സമേക്ഖസീതി അനവജ്ജേന നിപുണേന വാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന മഹാജനം ഓലോകേസി. അമനുസ്സാപി തം വന്ദന്തീതി അമനുസ്സാപി തം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന മഹാജനം ഓലോകേസീ’’തി വത്വാ വന്ദന്തി. സുതം നേതം അഭിണ്ഹസോതി ഏതം അമ്ഹേഹി അഭിക്ഖണം സുതം. ജിനം വന്ദഥ ഗോതമം, ജിനം വന്ദാമ ഗോതമന്തി അമ്ഹേഹി പുട്ഠാ ജിനം വന്ദാമ ഗോതമന്തി വദന്തി.

൨൭൯. യേന പേതാ പവുച്ചന്തീതി പേതാ നാമ കാലങ്കതാ, തേ യേന ദിസാഭാഗേന നീഹരിയന്തൂതി വുച്ചന്തി. പിസുണാ പിട്ഠിമംസികാതി പിസുണാവാചാ ചേവ പിട്ഠിമംസം ഖാദന്താ വിയ പരമ്മുഖാ ഗരഹകാ ച. ഏതേ ച യേന നീഹരിയന്തൂതി വുച്ചന്തി, സബ്ബേപി ഹേതേ ദക്ഖിണദ്വാരേന നീഹരിത്വാ ദക്ഖിണതോ നഗരസ്സ ഡയ്ഹന്തു വാ ഛിജ്ജന്തു വാ ഹഞ്ഞന്തു വാതി ഏവം വുച്ചന്തി. ഇതോ സാ ദക്ഖിണാ ദിസാതി യേന ദിസാഭാഗേന തേ പേതാ ച പിസുണാദികാ ച നീഹരിയന്തൂതി വുച്ചന്തി, ഇതോ സാ ദക്ഖിണാ ദിസാ. ഇതോതി സിനേരുതോ വാ തേസം നിസിന്നട്ഠാനതോ വാ. കുമ്ഭണ്ഡാനന്തി തേ കിര ദേവാ മഹോദരാ ഹോന്തി, രഹസ്സങ്ഗമ്പി ച നേസം കുമ്ഭോ വിയ മഹന്തം ഹോതി. തസ്മാ കുമ്ഭണ്ഡാതി വുച്ചന്തി.

൨൮൦. യത്ഥ ചോഗ്ഗച്ഛതി സൂരിയോതി യസ്മിം ദിസാഭാഗേ സൂരിയോ അത്ഥം ഗച്ഛതി.

൨൮൧. യേനാതി യേന ദിസാഭാഗേന. മഹാനേരൂതി മഹാസിനേരു പബ്ബതരാജാ. സുദസ്സനോതി സോവണ്ണമയത്താ സുന്ദരദസ്സനോ. സിനേരുസ്സ ഹി പാചീനപസ്സം രജതമയം, ദക്ഖിണപസ്സം മണിമയം, പച്ഛിമപസ്സം ഫലികമയം, ഉത്തരപസ്സം സോവണ്ണമയം, തം മനുഞ്ഞദസ്സനം ഹോതി. തസ്മാ യേന ദിസാഭാഗേന സിനേരു സുദസ്സനോതി അയമേത്ഥത്ഥോ. മനുസ്സാ തത്ഥ ജായന്തീതി തത്ഥ ഉത്തരകുരുമ്ഹി മനുസ്സാ ജായന്തി. അമമാതി വത്ഥാഭരണപാനഭോജനാദീസുപി മമത്തവിരഹിതാ. അപരിഗ്ഗഹാതി ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന അപരിഗ്ഗഹാ. തേസം കിര ‘‘അയം മയ്ഹം ഭരിയാ’’തി മമത്തം ന ഹോതി, മാതരം വാ ഭഗിനിം വാ ദിസ്വാ ഛന്ദരാഗോ നുപ്പജ്ജതി.

നപി നീയന്തി നങ്ഗലാതി നങ്ഗലാനിപി തത്ഥ ‘‘കസികമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി ന ഖേത്തം നീയന്തി. അകട്ഠപാകിമന്തി അകട്ഠേ ഭൂമിഭാഗേ അരഞ്ഞേ സയമേവ ജാതം. തണ്ഡുലപ്ഫലന്തി തണ്ഡുലാവ തസ്സ ഫലം ഹോതി.

തുണ്ഡികീരേ പചിത്വാനാതി ഉക്ഖലിയം ആകിരിത്വാ നിദ്ധുമങ്ഗാരേന അഗ്ഗിനാ പചിത്വാ. തത്ഥ കിര ജോതികപാസാണാ നാമ ഹോന്തി. അഥ ഖോ തേ തയോ പാസാണേ ഠപേത്വാ തം ഉക്ഖലിം ആരോപേന്തി. പാസാണേഹി തേജോ സമുട്ഠഹിത്വാ തം പചതി. തതോ ഭുഞ്ജന്തി ഭോജനന്തി തതോ ഉക്ഖലിതോ ഭോജനമേവ ഭുഞ്ജന്തി, അഞ്ഞോ സൂപോ വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ന ഹോതി, ഭുഞ്ജന്താനം ചിത്താനുകൂലോയേവസ്സ രസോ ഹോതി. തേ തം ഠാനം സമ്പത്താനം ദേന്തിയേവ, മച്ഛരിയചിത്തം നാമ ന ഹോതി. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാദയോപി മഹിദ്ധികാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ പിണ്ഡപാതം ഗണ്ഹന്തി.

ഗാവിം ഏകഖുരം കത്വാതി ഗാവിം ഗഹേത്വാ ഏകഖുരം വാഹനമേവ കത്വാ. തം അഭിരുയ്ഹ വേസ്സവണസ്സ പരിചാരകാ യക്ഖാ. അനുയന്തി ദിസോദിസന്തി തായ തായ ദിസായ ചരന്തി. പസും ഏകഖുരം കത്വാതി ഠപേത്വാ ഗാവിം അവസേസചതുപ്പദജാതികം പസും ഏകഖുരം വാഹനമേവ കത്വാ ദിസോദിസം അനുയന്തി.

ഇത്ഥിം വാ വാഹനം കത്വാതി യേഭുയ്യേന ഗബ്ഭിനിം മാതുഗാമം വാഹനം കരിത്വാ. തസ്സാ പിട്ഠിയാ നിസീദിത്വാ ചരന്തി. തസ്സാ കിര പിട്ഠി ഓനമിതും സഹതി. ഇതരാ പന ഇത്ഥിയോ യാനേ യോജേന്തി. പുരിസം വാഹനം കത്വാതി പുരിസേ ഗഹേത്വാ യാനേ യോജേന്തി. ഗണ്ഹന്താ ച സമ്മാദിട്ഠികേ ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. യേഭുയ്യേന പച്ചന്തിമമിലക്ഖുവാസികേ ഗണ്ഹന്തി. അഞ്ഞതരോ കിരേത്ഥ ജാനപദോ ഏകസ്സ ഥേരസ്സ സമീപേ നിസീദിത്വാ നിദ്ദായതി, ഥേരോ ‘‘ഉപാസക അതിവിയ നിദ്ദായസീ’’തി പുച്ഛി. ‘‘അജ്ജ, ഭന്തേ, സബ്ബരത്തിം വേസ്സവണദാസേഹി കിലമിതോമ്ഹീ’’തി ആഹ.

കുമാരിം വാഹനം കത്വാതി കുമാരിയോ ഗഹേത്വാ ഏകഖുരം വാഹനം കത്വാ രഥേ യോജേന്തി. കുമാരവാഹനേപി ഏസേവ നയോ. പചാരാ തസ്സ രാജിനോതി തസ്സ രഞ്ഞോ പരിചാരികാ. ഹത്ഥിയാനം അസ്സയാനന്തി ന കേവലം ഗോയാനാദീനിയേവ, ഹത്ഥിഅസ്സയാനാദീനിപി അഭിരുഹിത്വാ വിചരന്തി. ദിബ്ബം യാനന്തി അഞ്ഞമ്പി നേസം ബഹുവിധം ദിബ്ബയാനം ഉപട്ഠിതമേവ ഹോതി, ഏതാനി താവ നേസം ഉപകപ്പനയാനാനി. തേ പന പാസാദേ വരസയനമ്ഹി നിപന്നാപി പീഠസിവികാദീസു ച നിസിന്നാപി വിചരന്തി. തേന വുത്തം ‘‘പാസാദാ സിവികാ ചേവാ’’തി. മഹാരാജസ്സ യസസ്സിനോതി ഏവം ആനുഭാവസമ്പന്നസ്സ യസസ്സിനോ മഹാരാജസ്സ ഏതാനി യാനാനി നിബ്ബത്തന്തി.

തസ്സ ച നഗരാ അഹു അന്തലിക്ഖേ സുമാപിതാതി തസ്സ രഞ്ഞോ ആകാസേ സുട്ഠു മാപിതാ ഏതേ ആടാനാടാദികാ നഗരാ അഹേസും, നഗരാനി ഭവിംസൂതി അത്ഥോ. ഏകഞ്ഹിസ്സ നഗരം ആടാനാടാ നാമ ആസി, ഏകം കുസിനാടാ നാമ, ഏകം പരകുസിനാടാ നാമ, ഏകം നാടസൂരിയാ നാമ, ഏകം പരകുസിടനാടാ നാമ.

ഉത്തരേന കസിവന്തോതി തസ്മിം ഠത്വാ ഉജും ഉത്തരദിസായ കസിവന്തോ നാമ അഞ്ഞം നഗരം. ജനോഘമപരേന ചാതി ഏതസ്സ അപരഭാഗേ ജനോഘം നാമ അഞ്ഞം നഗരം. നവനവതിയോതി അഞ്ഞമ്പി നവനവതിയോ നാമ ഏകം നഗരം. അപരം അമ്ബരഅമ്ബരവതിയോ നാമ. ആളകമന്ദാതി അപരമ്പി ആളകമന്ദാ നാമ രാജധാനീ.

തസ്മാ കുവേരോ മഹാരാജാതി അയം കിര അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ കുവേരോ നാമ ബ്രാഹ്മണോ ഹുത്വാ ഉച്ഛുവപ്പം കാരേത്വാ സത്ത യന്താനി യോജേസി. ഏകിസ്സായ യന്തസാലായ ഉട്ഠിതം ആയം ആഗതാഗതസ്സ മഹാജനസ്സ ദത്വാ പുഞ്ഞം അകാസി. അവസേസസാലാഹി തത്ഥേവ ബഹുതരോ ആയോ ഉട്ഠാസി, സോ തേന പസീദിത്വാ അവസേസസാലാസുപി ഉപ്പജ്ജനകം ഗഹേത്വാ വീസതി വസ്സസഹസ്സാനി ദാനം അദാസി. സോ കാലം കത്വാ ചാതുമഹാരാജികേസു കുവേരോ നാമ ദേവപുത്തോ ജാതോ. അപരഭാഗേ വിസാണായ രാജധാനിയാ രജ്ജം കാരേസി. തതോ പട്ഠായ വേസ്സവണോതി വുച്ചതി.

പച്ചേസന്തോ പകാസേന്തീതി പടിഏസന്തോ വിസും വിസും അത്ഥേ ഉപപരിക്ഖമാനാ അനുസാസമാനാ അഞ്ഞേ ദ്വാദസ യക്ഖരട്ഠികാ പകാസേന്തി. തേ കിര യക്ഖരട്ഠികാ സാസനം ഗഹേത്വാ ദ്വാദസന്നം യക്ഖദോവാരികാനം നിവേദേന്തി. യക്ഖദോവാരികാ തം സാസനം മഹാരാജസ്സ നിവേദേന്തി. ഇദാനി തേസം യക്ഖരട്ഠികാനം നാമം ദസ്സേന്തോ തതോലാതിആദിമാഹ. തേസു കിര ഏകോ തതോലാ നാമ, ഏകോ തത്തലാ നാമ, ഏകോ തതോതലാ നാമ, ഏകോ ഓജസി നാമ, ഏകോ തേജസി നാമ, ഏകോ തതോജസീ നാമ. സൂരോ രാജാതി ഏകോ സൂരോ നാമ, ഏകോ രാജാ നാമ, ഏകോ സൂരോരാജാ നാമ, അരിട്ഠോ നേമീതി ഏകോ അരിട്ഠോ നാമ, ഏകോ നേമി നാമ, ഏകോ അരിട്ഠനേമി നാമ.

രഹദോപി തത്ഥ ധരണീ നാമാതി തത്ഥ പനേകോ നാമേന ധരണീ നാമ ഉദകരഹദോ അത്ഥി, പണ്ണാസയോജനാ മഹാപോക്ഖരണീ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. യതോ മേഘാ പവസ്സന്തീതി യതോ പോക്ഖരണിതോ ഉദകം ഗഹേത്വാ മേഘാ പവസ്സന്തി. വസ്സാ യതോ പതായന്തീതി യതോ വുട്ഠിയോ അവത്ഥരമാനാ നിഗച്ഛന്തി. മേഘേസു കിര ഉട്ഠിതേസു തതോ പോക്ഖരണിതോ പുരാണഉദകം ഭസ്സതി. ഉപരി മേഘോ ഉട്ഠഹിത്വാ തം പോക്ഖരണിം നവോദകേന പൂരേതി. പുരാണോദകം ഹേട്ഠിമം ഹുത്വാ നിക്ഖമതി. പരിപുണ്ണായ പോക്ഖരണിയാ വലാഹകാ വിഗച്ഛന്തി. സഭാപീതി സഭാ. തസ്സാ കിര പോക്ഖരണിയാ തീരേ സാലവതിയാ നാമ ലതായ പരിക്ഖിത്തോ ദ്വാദസയോജനികോ രതനമണ്ഡപോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം.

പയിരുപാസന്തീതി നിസീദന്തി. തത്ഥ നിച്ചഫലാ രുക്ഖാതി തസ്മിം ഠാനേ തം മണ്ഡപം പരിവാരേത്വാ സദാ ഫലിതാ അമ്ബജമ്ബുആദയോ രുക്ഖാ നിച്ചപുപ്ഫിതാ ച ചമ്പകമാലാദയോതി ദസ്സേതി. നാനാദിജഗണായുതാതി വിവിധപക്ഖിസങ്ഘസമാകുലാ. മയൂരകോഞ്ചാഭിരുദാതി മയൂരേഹി കോഞ്ചസകുണേഹി ച അഭിരുദാ ഉപഗീതാ.

ജീവഞ്ജീവകസദ്ദേത്ഥാതി ‘‘ജീവ ജീവാ’’തി ഏവം വിരവന്താനം ജീവഞ്ജീവകസകുണാനമ്പി ഏത്ഥ സദ്ദോ അത്ഥി. ഓട്ഠവചിത്തകാതി ‘‘ഉട്ഠേഹി, ചിത്ത, ഉട്ഠേഹി ചിത്താ’’തി ഏവം വസ്സമാനാ ഉട്ഠവചിത്തകസകുണാപി തത്ഥ വിചരന്തി. കുക്കുടകാതി വനകുക്കുടകാ. കുളീരകാതി സുവണ്ണകക്കടകാ. വനേതി പദുമവനേ. പോക്ഖരസാതകാതി പോക്ഖരസാതകാ നാമ സകുണാ.

സുകസാളികസദ്ദേത്ഥാതി സുകാനഞ്ച സാളികാനഞ്ച സദ്ദോ ഏത്ഥ. ദണ്ഡമാണവകാനി ചാതി മനുസ്സമുഖസകുണാ. തേ കിര ദ്വീഹി ഹത്ഥേഹി സുവണ്ണദണ്ഡം ഗഹേത്വാ ഏകം പോക്ഖരപത്തം അക്കമിത്വാ അനന്തരേ പോക്ഖരപത്തേ സുവണ്ണദണ്ഡം നിക്ഖിപന്താ വിചരന്തി. സോഭതി സബ്ബകാലം സാതി സാ പോക്ഖരണീ സബ്ബകാലം സോഭതി. കുവേരനളിനീതി കുവേരസ്സ നളിനീ പദുമസരഭൂതാ, സാ ധരണീ നാമ പോക്ഖരണീ സദാ നിരന്തരം സോഭതി.

൨൮൨. യസ്സ കസ്സചീതി ഇദം വേസ്സവണോ ആടാനാടിയം രക്ഖം നിട്ഠപേത്വാ തസ്സാ പരികമ്മം ദസ്സേന്തോ ആഹ. തത്ഥ സുഗ്ഗഹിതാതി അത്ഥഞ്ച ബ്യഞ്ജനഞ്ച പരിസോധേത്വാ സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതാ. സമത്താ പരിയാപുതാതി പദബ്യഞ്ജനാനി അഹാപേത്വാ പരിപുണ്ണം ഉഗ്ഗഹിതാ. അത്ഥമ്പി പാളിമ്പി വിസംവാദേത്വാ സബ്ബസോ വാ പന അപ്പഗുണം കത്വാ ഭണന്തസ്സ ഹി പരിത്തം തേജവന്തം ന ഹോതി, സബ്ബസോ പഗുണം കത്വാ ഭണന്തസ്സേവ തേജവന്തം ഹോതി. ലാഭഹേതു ഉഗ്ഗഹേത്വാ ഭണന്തസ്സാപി അത്ഥം ന സാധേതി, നിസ്സരണപക്ഖേ ഠത്വാ മേത്തം പുരേചാരികം കത്വാ ഭണന്തസ്സേവ അത്ഥായ ഹോതീതി ദസ്സേതി. യക്ഖപചാരോതി യക്ഖപരിചാരകോ.

വത്ഥും വാതി ഘരവത്ഥും വാ. വാസം വാതി തത്ഥ നിബദ്ധവാസം വാ. സമിതിന്തി സമാഗമം. അനാവയ്ഹന്തി ന ആവാഹയുത്തം. അവിവയ്ഹന്തി ന വിവാഹയുത്തം. തേന സഹ ആവാഹവിവാഹം ന കരേയ്യുന്തി അത്ഥോ. അത്താഹിപി പരിപുണ്ണാഹീതി ‘‘കളാരക്ഖി കളാരദന്താ’’തി ഏവം ഏതേസം അത്തഭാവം ഉപനേത്വാ വുത്താഹി പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനാഹി പരിഭാസാഹി പരിഭാസേയ്യും യക്ഖഅക്കോസേഹി നാമ അക്കോസേയ്യുന്തി അത്ഥോ. രിത്തമ്പിസ്സ പത്തന്തി ഭിക്ഖൂനം പത്തസദിസമേവ ലോഹപത്തം ഹോതി. തം സീസേ നിക്കുജ്ജിതം യാവ ഗലവാടകാ ഭസ്സതി. അഥ നം മജ്ഝേ അയോഖീലേന ആകോടേന്തി.

ചണ്ഡാതി കോധനാ. രുദ്ധാതി വിരുദ്ധാ. രഭസാതി കരണുത്തരിയാ. നേവ മഹാരാജാനം ആദിയന്തീതി വചനം ന ഗണ്ഹന്തി, ആണം ന കരോന്തി. മഹാരാജാനം പുരിസകാനന്തി അട്ഠവീസതിയക്ഖസേനാപതീനം. പുരിസകാനന്തി യക്ഖസേനാപതീനം യേ മനസ്സാ തേസം. അവരുദ്ധാ നാമാതി പച്ചാമിത്താ വേരിനോ. ഉജ്ഝാപേതബ്ബന്തി പരിത്തം വത്വാ അമനുസ്സേ പടിക്കമാപേതും അസക്കോന്തേന ഏതേസം യക്ഖാനം ഉജ്ഝാപേതബ്ബം, ഏതേ ജാനാപേതബ്ബാതി അത്ഥോ.

പരിത്തപരികമ്മകഥാ

ഇധ പന ഠത്വാ പരിത്തസ്സ പരികമ്മം കഥേതബ്ബം. പഠമമേവ ഹി ആടാനാടിയസുത്തം ന ഭണിതബ്ബം, മേത്തസുത്തം ധജഗ്ഗസുത്തം രതനസുത്തന്തി ഇമാനി സത്താഹം ഭണിതബ്ബാനി. സചേ മുഞ്ചതി, സുന്ദരം. നോ ചേ മുഞ്ചതി, ആടാനാടിയസുത്തം ഭണിതബ്ബം, തം ഭണന്തേന ഭിക്ഖുനാ പിട്ഠം വാ മംസം വാ ന ഖാദിതബ്ബം, സുസാനേ ന വസിതബ്ബം. കസ്മാ? അമനുസ്സാ ഓകാസം ലഭന്തി. പരിത്തകരണട്ഠാനം ഹരിതുപലിത്തം കാരേത്വാ തത്ഥ പരിസുദ്ധം ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദിതബ്ബം.

പരിത്തകാരകോ ഭിക്ഖു വിഹാരതോ ഘരം നേന്തേഹി ഫലകാവുധേഹി പരിവാരേത്വാ നേതബ്ബോ. അബ്ഭോകാസേ നിസീദിത്വാ ന വത്തബ്ബം, ദ്വാരവാതപാനാനി പിദഹിത്വാ നിസിന്നേന ആവുധഹത്ഥേഹി സംപരിവാരിതേന മേത്തചിത്തം പുരേചാരികം കത്വാ വത്തബ്ബം. പഠമം സിക്ഖാപദാനി ഗാഹാപേത്വാ സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ പരിത്തം കാതബ്ബം. ഏവമ്പി മോചേതും അസക്കോന്തേന വിഹാരം ആനേത്വാ ചേതിയങ്ഗണേ നിപജ്ജാപേത്വാ ആസനപൂജം കാരേത്വാ ദീപേ ജാലാപേത്വാ ചേതിയങ്ഗണം സമ്മജ്ജിത്വാ മങ്ഗലകഥാ വത്തബ്ബാ. സബ്ബസന്നിപാതോ ഘോസേതബ്ബോ. വിഹാരസ്സ ഉപവനേ ജേട്ഠകരുക്ഖോ നാമ ഹോതി, തത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ തുമ്ഹാകം ആഗമനം പടിമാനേതീതി പഹിണിതബ്ബം. സബ്ബസന്നിപാതട്ഠാനേ അനാഗന്തും നാമ ന ലബ്ഭതി. തതോ അമനുസ്സഗഹിതകോ ‘‘ത്വം കോ നാമാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. നാമേ കഥിതേ നാമേനേവ ആലപിതബ്ബോ. ഇത്ഥന്നാമ തുയ്ഹം മാലാഗന്ധാദീസു പത്തി ആസനപൂജായ പത്തി പിണ്ഡപാതേ പത്തി, ഭിക്ഖുസങ്ഘേന തുയ്ഹം പണ്ണാകാരത്ഥായ മഹാമങ്ഗലകഥാ വുത്താ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഗാരവേന ഏതം മുഞ്ചാഹീതി മോചേതബ്ബോ. സചേ ന മുഞ്ചതി, ദേവതാനം ആരോചേതബ്ബം ‘‘തുമ്ഹേ ജാനാഥ, അയം അമനുസ്സോ അമ്ഹാകം വചനം ന കരോതി, മയം ബുദ്ധആണം കരിസ്സാമാ’’തി പരിത്തം കാതബ്ബം. ഏതം താവ ഗിഹീനം പരികമ്മം. സചേ പന ഭിക്ഖു അമനുസ്സേന ഗഹിതോ ഹോതി, ആസനാനി ധോവിത്വാ സബ്ബസന്നിപാതം ഘോസാപേത്വാ ഗന്ധമാലാദീസു പത്തിം ദത്വാ പരിത്തം ഭണിതബ്ബം. ഇദം ഭിക്ഖൂനം പരികമ്മം.

വിക്കന്ദിതബ്ബന്തി സബ്ബസന്നിപാതം ഘോസാപേത്വാ അട്ഠവീസതി യക്ഖസേനാപതയോ കന്ദിതബ്ബാ. വിരവിതബ്ബന്തി ‘‘അയം യക്ഖോ ഗണ്ഹാതീ’’തിആദീനി ഭണന്തേന തേഹി സദ്ധിം കഥേതബ്ബം. തത്ഥ ഗണ്ഹാതീതി സരീരേ അധിമുച്ചതി. ആവിസതീതി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ ലഗ്ഗതി ന അപേതീതി വുത്തം ഹോതി. ഹേഠേതീതി ഉപ്പന്നം രോഗം വഡ്ഢേന്തോ ബാധതി. വിഹേഠേതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ഹിംസതീതി അപ്പമംസലോഹിതം കരോന്തോ ദുക്ഖാപേതി. വിഹിംസതീതി തസ്സേവ വേവചനം. ന മുഞ്ചതീതി അപ്പമാദഗാഹോ ഹുത്വാ മുഞ്ചിതും ന ഇച്ഛതി, ഏവം ഏതേസം വിരവിതബ്ബം.

൨൮൩. ഇദാനി യേസം ഏവം വിരവിതബ്ബം, തേ ദസ്സേതും കതമേസം യക്ഖാനന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇന്ദോ സോമോതിആദീനി തേസം നാമാനി. തേസു വേസ്സാമിത്തോതി വേസ്സാമിത്തപബ്ബതവാസീ ഏകോ യക്ഖോ. യുഗന്ധരോപി യുഗന്ധരപബ്ബതവാസീയേവ. ഹിരി നേത്തി ച മന്ദിയോതി ഹിരി ച നേത്തി ച മന്ദിയോ ച. മണി മാണി വരോ ദീഘോതി മണി ച മാണി ച വരോ ച ദീഘോ ച. അഥോ സേരീസകോ സഹാതി തേഹി സഹ അഞ്ഞോ സേരീസകോ നാമ. ‘‘ഇമേസം യക്ഖാനം…പേ… ഉജ്ഝാപേതബ്ബ’’ന്തി അയം യക്ഖോ ഇമം ഹേഠേതി വിഹേഠേതി ന മുഞ്ചതീതി ഏവം ഏതേസം യക്ഖസേനാപതീനം ആരോചേതബ്ബം. തതോ തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ അത്തനോ ധമ്മആണം കരോതി, മയമ്പി അമ്ഹാകം യക്ഖരാജആണം കരോമാതി ഉസ്സുക്കം കരിസ്സന്തി. ഏവം അമനുസ്സാനം ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, ബുദ്ധസാവകാനം ഫാസുവിഹാരോ ച ഭവിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം ഖോ സാ, മാരിസ, ആടാനാടിയാ രക്ഖാ’’തിആദിമാഹ. തം സബ്ബം, തതോ പരഞ്ച ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

ആടാനാടിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.