നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ദീഘനികായേ

പാഥികവഗ്ഗട്ഠകഥാ

൧. പാഥികസുത്തവണ്ണനാ

സുനക്ഖത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧. ഏവം മേ സുതം…പേ… മല്ലേസു വിഹരതീതി പാഥികസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. മല്ലേസു വിഹരതീതി മല്ലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘മല്ലാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം മല്ലേസു ജനപദേ. ‘‘അനുപിയം നാമ മല്ലാനം നിഗമോ’’തി അനുപിയന്തി ഏവംനാമകോ മല്ലാനം ജനപദസ്സ ഏകോ നിഗമോ, തം ഗോചരഗാമം കത്വാ ഏകസ്മിം ഛായൂദകസമ്പന്നേ വനസണ്ഡേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. അനോപിയന്തിപി പാഠോ. പാവിസീതി പവിട്ഠോ. ഭഗവാ പന ന താവ പവിട്ഠോ, പവിസിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തത്താ പന പാവിസീതി വുത്തോ. യഥാ കിം, യഥാ ‘‘ഗാമം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തോ പുരിസോ തം ഗാമം അപത്തോപി ‘‘കുഹിം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗാമം ഗതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം. ഏതദഹോസീതി ഗാമസമീപേ ഠത്വാ സൂരിയം ഓലോകേന്തസ്സ ഏതദഹോസി. അതിപ്പഗോ ഖോതി അതിവിയ പഗോ ഖോ, ന താവ കുലേസു യാഗുഭത്തം നിട്ഠിതന്തി. കിം പന ഭഗവാ കാലം അജാനിത്വാ നിക്ഖന്തോതി? ന അജാനിത്വാ. പച്ചൂസകാലേയേവ ഹി ഭഗവാ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ഭഗ്ഗവഗോത്തം ഛന്നപരിബ്ബാജകം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജാഹം ഇമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ മയാ പുബ്ബേ കതകാരണം സമാഹരിത്വാ ധമ്മം കഥേസ്സാമി, സാ ധമ്മകഥാ അസ്സ മയി പസാദപ്പടിലാഭവസേന സഫലാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാവ പരിബ്ബാജകാരാമം പവിസിതുകാമോ അതിപ്പഗോവ നിക്ഖമി. തസ്മാ തത്ഥ പവിസിതുകാമതായ ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേസി.

൨. ഏതദവോചാതി ഭഗവന്തം ദിസ്വാ മാനഥദ്ധതം അകത്വാ സത്ഥാരം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഏതം ഏതു ഖോ, ഭന്തേതിആദികം വചനം അവോച. ഇമം പരിയായന്തി ഇമം വാരം, അജ്ജ ഇമം ആഗമനവാരന്തി അത്ഥോ. കിം പന ഭഗവാ പുബ്ബേപി തത്ഥ ഗതപുബ്ബോതി? ന ഗതപുബ്ബോ, ലോകസമുദാചാരവസേന പന ഏവമാഹ. ലോകിയാ ഹി ചിരസ്സം ആഗതമ്പി അനാഗതപുബ്ബമ്പി മനാപജാതികം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഭവം ആഗതോ, ചിരസ്സം ഭവം ആഗതോ, കഥം തേ ഇധാഗമനമഗ്ഗോ ഞാതോ, കിം മഗ്ഗമൂള്ഹോസീ’’തിആദീനി വദന്തി. തസ്മാ അയമ്പി ലോകസമുദാചാരവസേന ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബോ. ഇദമാസനന്തി അത്തനോ നിസിന്നാസനം പപ്ഫോടേത്വാ സമ്പാദേത്വാ ദദമാനോ ഏവമാഹ. സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോതി സുനക്ഖത്തോ നാമ ലിച്ഛവിരാജപുത്തോ. സോ കിര തസ്സ ഗിഹിസഹായോ ഹോതി, കാലേന കാലം തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. പച്ചക്ഖാതോതി ‘‘പച്ചക്ഖാമി ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ന ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പടിഅക്ഖാതോ നിസ്സട്ഠോ പരിച്ചത്തോ.

൩. ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സാതി ഭഗവാ മേ സത്ഥാ ‘‘ഭഗവതോ അഹം ഓവാദം പടികരോമീ’’തി ഏവം അപദിസിത്വാ. കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി യാചകോ വാ യാചിതകം പച്ചാചിക്ഖേയ്യ, യാചിതകോ വാ യാചകം. ത്വം പന നേവ യാചകോ ന യാചിതകോ, ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കോ സമാനോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി ദസ്സേതി. പസ്സ മോഘപുരിസാതി പസ്സ തുച്ഛപുരിസ. യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധന്തി യത്തകം ഇദം തവ അപരദ്ധം, യത്തകോ തേ അപരാധോ തത്തകോ ദോസോതി ഏവാഹം ഭഗ്ഗവ തസ്സ ദോസം ആരോപേസിന്തി ദസ്സേതി.

൪. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി പഞ്ചസീലദസസീലസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാഉത്തരി. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ഇദ്ധിഭൂതം പാടിഹാരിയം. കതേ വാതി കതമ്ഹി വാ. യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ ദുക്ഖക്ഖയസ്സ അത്ഥായ. സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സാതി സോ ധമ്മോ തക്കരസ്സ യഥാ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ, തഥാ കാരകസ്സ സമ്മാ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബവട്ടദുക്ഖക്ഖയായ അമതനിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ ഗച്ഛതി, ന ഗച്ഛതി, സംവത്തതി, ന സംവത്തതീതി പുച്ഛതി. തത്ര സുനക്ഖത്താതി തസ്മിം സുനക്ഖത്ത മയാ ദേസിതേ ധമ്മേ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ സംവത്തമാനേ കിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കതം കരിസ്സതി, കോ തേന കതേന അത്ഥോ. തസ്മിഞ്ഹി കതേപി അകതേപി മമ സാസനസ്സ പരിഹാനി നത്ഥി, ദേവമനുസ്സാനഞ്ഹി അമതനിബ്ബാനസമ്പാപനത്ഥായ അഹം പാരമിയോ പൂരേസിം, ന പാടിഹാരിയകരണത്ഥായാതി പാടിഹാരിയസ്സ നിരത്ഥകതം ദസ്സേത്വാ ‘‘പസ്സ, മോഘപുരിസാ’’തി ദുതിയം ദോസം ആരോപേസി.

൫. അഗ്ഗഞ്ഞന്തി ലോകപഞ്ഞത്തിം. ‘‘ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം ജാനിതബ്ബമ്പി അഗ്ഗം മരിയാദം ന തം പഞ്ഞപേതീതി വദതി. സേസമേത്ഥ അനന്തരവാദാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൬. അനേകപരിയായേന ഖോതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം. സുനക്ഖത്തോ കിര ‘‘ഭഗവതോ ഗുണം മക്ഖേസ്സാമി, ‘‘ദോസം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാ ഭഗവതോ കഥം സുണന്തോ അപ്പതിട്ഠോ നിരവോ അട്ഠാസി.

അഥ ഭഗവാ – ‘‘സുനക്ഖത്ത, ഏവം ത്വം മക്ഖിഭാവേ ഠിതോ സയമേവ ഗരഹം പാപുണിസ്സസീ’’തി മക്ഖിഭാവേ ആദീനവദസ്സനത്ഥം അനേകപരിയായേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനേകപരിയായേനാതി അനേകകാരണേന. വജ്ജിഗാമേതി വജ്ജിരാജാനം ഗാമേ, വേസാലീനഗരേ നോ വിസഹീതി നാസക്ഖി. സോ അവിസഹന്തോതി സോ സുനക്ഖത്തോ യസ്സ പുബ്ബേ തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം കഥേന്തസ്സ മുഖം നപ്പഹോതി, സോ ദാനി തേനേവ മുഖേന അവണ്ണം കഥേതി, അദ്ധാ അവിസഹന്തോ അസക്കോന്തോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും അത്തനോ ബാലതായ അവണ്ണം കഥേത്വാ ഹീനായാവത്തോ. ബുദ്ധോ പന സുബുദ്ധോവ, ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോവ, സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോവ. ഏവം തീണി രതനാനി ഥോമേന്താ മനുസ്സാ തുയ്ഹേവ ദോസം ദസ്സേസ്സന്തീതി. ഇതി ഖോ തേതി ഏവം ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, വത്താരോ ഭവിസ്സന്തി. തതോ ഏവം ദോസേ ഉപ്പന്നേ സത്ഥാ അതീതാനാഗതേ അപ്പടിഹതഞാണോ, മയ്ഹം ഏവം ദോസോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ജാനന്തോപി പുരേതരം ന കഥേസീതി വത്തും ന ലച്ഛസീതി ദസ്സേതി. അപക്കമേവാതി അപക്കമിയേവ, അപക്കന്തോ വാ ചുതോതി അത്ഥോ. യഥാ തം ആപായികോതി യഥാ അപായേ നിബ്ബത്തനാരഹോ സത്തോ അപക്കമേയ്യ, ഏവമേവ അപക്കമീതി അത്ഥോ.

കോരക്ഖത്തിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൭. ഏകമിദാഹന്തി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ഇദം സുത്തം ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ന കരോതീതി ച അഗ്ഗഞ്ഞം ന പഞ്ഞപേതീതി ച. തത്ഥ ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞം ന പഞ്ഞപേതീ’’തി ഇദം പദം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സേസ്സതി. ‘‘പാടിഹാരിയം ന കരോതീ’’തി ഇമസ്സ പന പദസ്സ അനുസന്ധിദസ്സനവസേന അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ.

തത്ഥ ഏകമിദാഹന്തി ഏകസ്മിം അഹം. സമയന്തി സമയേ, ഏകസ്മിം കാലേ അഹന്തി അത്ഥോ. ഥൂലൂസൂതി ഥൂലൂ നാമ ജനപദോ, തത്ഥ വിഹരാമി. ഉത്തരകാ നാമാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ഉത്തരകാതി ഏവംനാമകോ ഥൂലൂനം ജനപദസ്സ നിഗമോ, തം നിഗമം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. അചേലോതി നഗ്ഗോ. കോരക്ഖത്തിയോതി അന്തോവങ്കപാദോ ഖത്തിയോ. കുക്കുരവതികോതി സമാദിന്നകുക്കുരവതോ സുനഖോ വിയ ഘായിത്വാ ഖാദതി, ഉദ്ധനന്തരേ നിപജ്ജതി, അഞ്ഞമ്പി സുനഖകിരിയമേവ കരോതി. ചതുക്കുണ്ഡികോതി ചതുസങ്ഘട്ടിതോ ദ്വേ ജാണൂനി ദ്വേ ച കപ്പരേ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ വിചരതി. ഛമാനികിണ്ണന്തി ഭൂമിയം നികിണ്ണം പക്ഖിത്തം ഠപിതം. ഭക്ഖസന്തി ഭക്ഖം യംകിഞ്ചി ഖാദനീയം ഭോജനീയം. മുഖേനേവാതി ഹത്ഥേന അപരാമസിത്വാ ഖാദനീയം മുഖേനേവ ഖാദതി, ഭോജനീയമ്പി മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതി. സാധുരൂപോതി സുന്ദരരൂപോ. അയം സമണോതി അയം അരഹതം സമണോ ഏകോതി. തത്ഥ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. ഏവം കിരസ്സ പത്ഥനാ അഹോസി ‘‘ഇമിനാ സമണേന സദിസോ അഞ്ഞോ സമണോ നാമ നത്ഥി, അയഞ്ഹി അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥം ന നിവാസേതി, ‘ഏസ പപഞ്ചോ’തി മഞ്ഞമാനോ ഭിക്ഖാഭാജനമ്പി ന പരിഹരതി, ഛമാനികിണ്ണമേവ ഖാദതി, അയം സമണോ നാമ. മയം പന കിം സമണാ’’തി? ഏവം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ പച്ഛതോ ചരന്തോവ ഇമം പാപകം വിതക്കം വിതക്കേസി.

ഏതദവോചാതി ഭഗവാ കിര ചിന്തേസി ‘‘അയം സുനക്ഖത്തോ പാപജ്ഝാസയോ, കിം നു ഇമം ദിസ്വാ ചിന്തേസീ’’തി? അഥേവം ചിന്തേന്തോ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘അയം മോഘപുരിസോ മാദിസസ്സ സബ്ബഞ്ഞുനോ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ അചേലം അരഹാതി മഞ്ഞതി, ഇധേവ ദാനായം ബാലോ നിഗ്ഗഹം അരഹതീ’’തി അനിവത്തിത്വാവ ഏതം ത്വമ്പി നാമാതിആദിവചനമവോച. തത്ഥ ത്വമ്പി നാമാതി ഗരഹത്ഥേ പികാരോ. ഗരഹന്തോ ഹി നം ഭഗവാ ‘‘ത്വമ്പി നാമാ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വമ്പി നാമ ഏവം ഹീനജ്ഝാസയോ, അഹം സമണോ സക്യപുത്തിയോതി ഏവം പടിജാനിസ്സസീ’’തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. കിം പന മം, ഭന്തേതി മയ്ഹം, ഭന്തേ, കിം ഗാരയ്ഹം ദിസ്വാ ഭഗവാ ‘‘ഏവമാഹാ’’തി പുച്ഛതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ആചിക്ഖന്തോ ‘‘നനു തേ’’തിആദിമാഹ. മച്ഛരായതീതി ‘‘മാ അഞ്ഞസ്സ അരഹത്തം ഹോതൂ’’തി കിം ഭഗവാ ഏവം അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായതീതി പുച്ഛതി. ന ഖോ അഹന്തി അഹം, മോഘപുരിസ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അരഹത്തപ്പടിലാഭമേവ പച്ചാസീസാമി, ഏതദത്ഥമേവ മേ ബഹൂനി ദുക്കരാനി കരോന്തേന പാരമിയോ പൂരിതാ, ന ഖോ അഹം, മോഘപുരിസ, അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായാമി. പാപകം ദിട്ഠിഗതന്തി ന അരഹന്തം അരഹാതി, അരഹന്തേ ച അനരഹന്തോതി ഏവം തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ. തം സന്ധായ ‘‘പാപകം ദിട്ഠിഗത’’ന്തി ആഹ. യം ഖോ പനാതി യം ഏതം അചേലം ഏവം മഞ്ഞസി. സത്തമം ദിവസന്തി സത്തമേ ദിവസേ. അലസകേനാതി അലസകബ്യാധിനാ. കാലങ്കരിസ്സതീതി ഉദ്ധുമാതഉദരോ മരിസ്സതി.

കാലകഞ്ചികാതി തേസം അസുരാനം നാമം. തേസം കിര തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ അപ്പമംസലോഹിതോ പുരാണപണ്ണസദിസോ കക്കടകാനം വിയ അക്ഖീനി നിക്ഖമിത്വാ മത്ഥകേ തിട്ഠന്തി, മുഖം സൂചിപാസകസദിസം മത്ഥകസ്മിംയേവ ഹോതി, തേന ഓണമിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. ബീരണത്ഥമ്ബകേതി ബീരണതിണത്ഥമ്ബോ തസ്മിം സുസാനേ അത്ഥി, തസ്മാ തം ബീരണത്ഥമ്ബകന്തി വുച്ചതി.

തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവതി ഏത്തകം വത്വാ തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വിഹാരം ഗതേ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ ഉപസങ്കമി. യേന ത്വന്തി യേന കാരണേന ത്വം. യസ്മാപി ഭഗവതാ ബ്യാകതോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. മത്തം മത്തന്തി പമാണയുത്തം പമാണയുത്തം. ‘‘മന്താ മന്താ’’തിപി പാഠോ, പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സാതി യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മിച്ഛാ വചനം അസ്സ, തഥാ കരേയ്യാസീതി ആഹ. ഏവം വുത്തേ അചേലോ സുനഖോ വിയ ഉദ്ധനട്ഠാനേ നിപന്നോ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേന്തോ കിം കഥേസി ‘‘സമണോ നാമ ഗോതമോ അമ്ഹാകം വേരീ വിസഭാഗോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ മയം സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ ജാതാ. സമണോ ഗോതമോ അമ്ഹേ, ഏവം വാചം വദേയ്യ അഞ്ഞഥാ വാ. വേരിനോ പന കഥാ നാമ തച്ഛാ ന ഹോതി, ഗച്ഛ ത്വം അഹമേത്ഥ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുനദേവ നിപജ്ജി.

൮. ഏകദ്വീഹികായാതി ഏകം ദ്വേതി വത്വാ ഗണേസി. യഥാ തന്തി യഥാ അസദ്ദഹമാനോ കോചി ഗണേയ്യ, ഏവം ഗണേസി. ഏകദിവസഞ്ച തിക്ഖത്തും ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകോ ദിവസോ അതീതോ, ദ്വേ ദിവസാ അതീതാതി ആരോചേസി. സത്തമം ദിവസന്തി സോ കിര സുനക്ഖത്തസ്സ വചനം സുത്വാ സത്താഹം നിരാഹാരോവ അഹോസി. അഥസ്സ സത്തമേ ദിവസേ ഏകോ ഉപട്ഠാകോ ‘‘അമ്ഹാകം കുലൂപകസമണസ്സ അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ ഗേഹം അനാഗച്ഛന്തസ്സ അഫാസു നു ഖോ ജാത’’ന്തി സൂകരമംസം പചാപേത്വാ ഭത്തമാദായ ഗന്ത്വാ പുരതോ ഭൂമിയം നിക്ഖിപി. അചേലോ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കഥാ തച്ഛാ വാ അതച്ഛാ വാ ഹോതു, ആഹാരം പന ഖാദിത്വാ സുഹിതസ്സ മേ മരണമ്പി സുമരണ’’ന്തി ദ്വേ ഹത്ഥേ ജണ്ണുകാനി ച ഭൂമിയം ഠപേത്വാ കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജി. സോ രത്തിഭാഗേ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ അലസകേന കാലമകാസി. സചേപി ഹി സോ ‘‘ന ഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേയ്യ, തഥാപി തം ദിവസം ഭുഞ്ജിത്വാ അലസകേന കാലം കരേയ്യ. അദ്വേജ്ഝവചനാ ഹി തഥാഗതാതി.

ബീരണത്ഥമ്ബകേതി തിത്ഥിയാ കിര ‘‘കാലങ്കതോ കോരക്ഖത്തിയോ’’തി സുത്വാ ദിവസാനി ഗണേത്വാ ഇദം താവ സച്ചം ജാതം, ഇദാനി നം അഞ്ഞത്ഥ ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘മുസാവാദേന സമണം ഗോതമം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ സരീരം വല്ലിയാ ബന്ധിത്വാ ആകഡ്ഢന്താ ‘‘ഏത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമ, ഏത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്തി. ഗതഗതട്ഠാനം അങ്ഗണമേവ ഹോതി. തേ കഡ്ഢമാനാ ബീരണത്ഥമ്ബകസുസാനംയേവ ഗന്ത്വാ സുസാനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’’തി ആകഡ്ഢിംസു. അഥ നേസം വല്ലി ഛിജ്ജിത്ഥ, പച്ഛാ ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. തേ തതോവ പക്കന്താ. തേന വുത്തം – ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസു’’ന്തി.

൯. തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? സോ കിര ചിന്തേസി ‘‘അവസേസം താവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വചനം സമേതി, മതസ്സ പന ഉട്ഠായ അഞ്ഞേന സദ്ധിം കഥനം നാമ നത്ഥി, ഹന്ദാഹം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാമി. സചേ കഥേതി, സുന്ദരം. നോ ചേ കഥേതി, സമണം ഗോതമം മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന ഉപസങ്കമി. ആകോടേസീതി പഹരി. ജാനാമി ആവുസോതി മതസരീരം ഉട്ഠഹിത്വാ കഥേതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി, ഇദം കഥം കഥേസീതി? ബുദ്ധാനുഭാവേന. ഭഗവാ കിര കോരക്ഖത്തിയം അസുരയോനിതോ ആനേത്വാ സരീരേ അധിമോചേത്വാ കഥാപേസി. തമേവ വാ സരീരം കഥാപേസി, അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധവിസയോ.

൧൦. തഥേവ തം വിപാകന്തി തസ്സ വചനസ്സ വിപാകം തഥേവ, ഉദാഹു നോതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, തഥേവ സോ വിപാകോതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘വിപക്ക’’ന്തിപി പഠന്തി, നിബ്ബത്തന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ഠത്വാ പാടിഹാരിയാനി സമാനേതബ്ബാനി. സബ്ബാനേവ ഹേതാനി പഞ്ച പാടിഹാരിയാനി ഹോന്തി. ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മരിസ്സതീ’’തി വുത്തം, സോ തഥേവ മതോ, ഇദം പഠമം പാടിഹാരിയം. ‘‘അലസകേനാ’’തി വുത്തം, അലസകേനേവ മതോ, ഇദം ദുതിയം. ‘‘കാലകഞ്ചികേസു നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി വുത്തം, തത്ഥേവ നിബ്ബത്തോ, ഇദം തതിയം. ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസ്സന്തീ’’തി വുത്തം, തത്ഥേവ ഛഡ്ഡിതോ, ഇദം ചതുത്ഥം. ‘‘നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ സുനക്ഖത്തേന സദ്ധിം കഥേസ്സതീ’’തി വുത്തോ, സോ കഥേസിയേവ, ഇദം പഞ്ചമം പാടിഹാരിയം.

അചേലകളാരമട്ടകവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൧. കളാരമട്ടകോതി നിക്ഖന്തദന്തമത്തകോ. നാമമേവ വാ തസ്സേതം. ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോതി ലാഭഗ്ഗം പത്തോ, അഗ്ഗലാഭം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. യസഗ്ഗപ്പത്തോതി യസഗ്ഗം അഗ്ഗപരിവാരം പത്തോ. വതപദാനീതി വതാനിയേവ, വതകോട്ഠാസാ വാ. സമത്താനീതി ഗഹിതാനി. സമാദിന്നാനീതി തസ്സേവ വേവചനം. പുരത്ഥിമേന വേസാലിന്തി വേസാലിതോ അവിദൂരേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ. ചേതിയന്തി യക്ഖചേതിയട്ഠാനം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൧൨. യേന അചേലകോതി ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ യേന അചേലോ കളാരമട്ടകോ തേനുപസങ്കമി. പഞ്ഹം അപുച്ഛീതി ഗമ്ഭീരം തിലക്ഖണാഹതം പഞ്ഹം പുച്ഛി. ന സമ്പായാസീതി ന സമ്മാ ഞാണഗതിയാ പായാസി, അന്ധോ വിയ വിസമട്ഠാനേ തത്ഥ തത്ഥേവ പക്ഖലി. നേവ ആദിം, ന പരിയോസാനമദ്ദസ. അഥ വാ ‘‘ന സമ്പായാസീ’’തി ന സമ്പാദേസി, സമ്പാദേത്വാ കഥേതും നാസക്ഖി. അസമ്പായന്തോതി കബരക്ഖീനി പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘അസിക്ഖിതകസ്സ സന്തികേ വുട്ഠോസി, അനോകാസേപി പബ്ബജിതോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ വിചരസി, അപേഹി മാ ഏതസ്മിം ഠാനേ അട്ഠാസീ’’തി വദന്തോ. കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസീതി കുപ്പനാകാരം കോപം, ദുസ്സനാകാരം ദോസം, അതുട്ഠാകാരഭൂതം ദോമനസ്സസങ്ഖാതം അപ്പച്ചയഞ്ച പാകടമകാസി. ആസാദിമ്ഹസേതി ആസാദിയിമ്ഹ ഘട്ടയിമ്ഹ. മാ വത നോ അഹോസീതി അഹോ വത മേ ന ഭവേയ്യ. മം വത നോ അഹോസീതിപി പാഠോ. തത്ഥ മന്തി സാമിവചനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, അഹോസി വത നു മമാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച പന ചിന്തേത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘ഖമഥ മേ, ഭന്തേ’’തി തം ഖമാപേസി. സോപി ഇതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം കിഞ്ചി പഞ്ഹം നാമ ന പുച്ഛിസ്സസീതി. ആമ ന പുച്ഛിസ്സാമീതി. യദി ഏവം ഗച്ഛ, ഖമാമി തേതി തം ഉയ്യോജേസി.

൧൪. പരിഹിതോതി പരിദഹിതോ നിവത്ഥവത്ഥോ. സാനുചാരികോതി അനുചാരികാ വുച്ചതി ഭരിയാ, സഹ അനുചാരികായ സാനുചാരികോ, തം തം ബ്രഹ്മചരിയം പഹായ സഭരിയോതി അത്ഥോ. ഓദനകുമ്മാസന്തി സുരാമംസതോ അതിരേകം ഓദനമ്പി കുമ്മാസമ്പി ഭുഞ്ജമാനോ. യസാ നിഹീനോതി യം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗം പത്തോ, തതോ പരിഹീനോ ഹുത്വാ. ‘‘കതം ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയ’’ന്തി ഇധ സത്തവതപദാതിക്കമവസേന സത്ത പാടിഹാരിയാനി വേദിതബ്ബാനി.

അചേലപാഥികപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൫. പാഥികപുത്തോതി പാഥികസ്സ പുത്തോ. ഞാണവാദേനാതി ഞാണവാദേന സദ്ധിം. ഉപഡ്ഢപഥന്തി യോജനം ചേ, നോ അന്തരേ ഭവേയ്യ, ഗോതമോ അഡ്ഢയോജനം, അഹം അഡ്ഢയോജനം. ഏസ നയോ അഡ്ഢയോജനാദീസു. ഏകപദവാരമ്പി അതിക്കമ്മ ഗച്ഛതോ ജയോ ഭവിസ്സതി, അനാഗച്ഛതോ പരാജയോതി. തേ തത്ഥാതി തേ മയം തത്ഥ സമാഗതട്ഠാനേ. തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹന്തി തതോ തതോ ദിഗുണം ദിഗുണം അഹം കരിസ്സാമി, ഭഗവതാ സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കാതും അസമത്ഥഭാവം ജാനന്തോപി ‘‘ഉത്തമപുരിസേന സദ്ധിം പട്ഠപേത്വാ അസക്കുണന്തസ്സാപി പാസംസോ ഹോതീ’’തി ഞത്വാ ഏവമാഹ. നഗരവാസിനോപി തം സുത്വാ ‘‘അസമത്ഥോ നാമ ഏവം ന ഗജ്ജതി, അദ്ധാ അയമ്പി അരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സ മഹന്തം സക്കാരമകംസു.

൧൬. യേനാഹം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സുനക്ഖത്തോ കിര പാഥികപുത്തോ ഏവം വദതീ’’തി അസ്സോസി. അഥസ്സ ഹീനജ്ഝാസയത്താ ഹീനദസ്സനായ ചിത്തം ഉദപാദി.

സോ ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ ഭഗവതി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ പാഥികപുത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛി ‘‘തുമ്ഹേ കിര ഏവരൂപിം കഥം കഥേഥാ’’തി? ‘‘ആമ, കഥേമാ’’തി. യദി ഏവം ‘‘മാ ഭായിത്ഥ വിസ്സത്ഥാ പുനപ്പുനം ഏവം വദഥ, അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകോ, തസ്സ വിസയം വിജാനാമി, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കാതും ന സക്ഖിസ്സതി, അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കഥേത്വാ ഭയം ഉപ്പാദേത്വാ തം അഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥാ’’തി തം അസ്സാസേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘യേനാഹം തേനുപസങ്കമീ’’തി. തം വാചന്തിആദീസു ‘‘അഹം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീതി വിചരിം, അഭൂതം മേ കഥിതം നാഹം ബുദ്ധോ’’തി വദന്തോ തം വാചം പജഹതി നാമ. രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തയമാനോ ‘‘അഹം ‘ഏത്തകം കാലം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി വിചരിം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ നാഹം ബുദ്ധോ’’തി ചിന്തയന്തോ തം ചിത്തം പജഹതി നാമ. ‘‘അഹം ‘ഏത്തകം കാലം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി പാപകം ദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ വിചരിം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ഇമം ദിട്ഠിം പജഹാമീ’’തി പജഹന്തോ തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജതി നാമ. ഏവം അകരോന്തോ പന തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാതി വുച്ചതി. വിപതേയ്യാതി ബന്ധനാ മുത്തതാലപക്കം വിയ ഗീവതോ പതേയ്യ, സത്തധാ വാ പന ഫലേയ്യ.

൧൭. രക്ഖതേതന്തി രക്ഖതു ഏതം. ഏകംസേനാതി നിപ്പരിയായേന. ഓധാരിതാതി ഭാസിതാ. അചേലോ ച, ഭന്തേ, പാഥികപുത്തോതി ഏവം ഏകംസേന ഭഗവതോ വാചായ ഓധാരിതായ സചേ അചേലോ പാഥികപുത്തോ. വിരൂപരൂപേനാതി വിഗതരൂപേന വിഗച്ഛിതസഭാവേന രൂപേന അത്തനോ രൂപം പഹായ അദിസ്സമാനേന കായേന. സീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന വാ വിവിധരൂപേന സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛേയ്യ. തദസ്സ ഭഗവതോ മുസാതി ഏവം സന്തേ ഭഗവതോ തം വചനം മുസാ ഭവേയ്യാതി മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഠപേത്വാ കിര ഏതം ന അഞ്ഞേന ഭഗവാ മുസാവാദേന നിഗ്ഗഹിതപുബ്ബോതി.

൧൮. ദ്വയഗാമിനീതി സരൂപേന അത്ഥിഭാവം, അത്ഥേന നത്ഥിഭാവന്തി ഏവം ദ്വയഗാമിനീ. അലികതുച്ഛനിപ്ഫലവാചായ ഏതം അധിവചനം.

൧൯. അജിതോപി നാമ ലിച്ഛവീനം സേനാപതീതി സോ കിര ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി, സോ കാലമകാസി. അഥസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ മനുസ്സാ പാഥികപുത്തം പുച്ഛിംസു ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്തോ സേനാപതീ’’തി? സോ ആഹ – ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ഇദഞ്ച പന വത്വാ പുന ആഹ ‘‘തുമ്ഹാകം സേനാപതി മമ സന്തികം ആഗമ്മ അഹം തുമ്ഹാകം വചനമകത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം പതിട്ഠപേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോമ്ഹീ’’തി പരോദിത്ഥാതി. തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായാതി ഏത്ഥ ‘‘പാടിഹാരിയകരണത്ഥായാ’’തി കസ്മാ ന വദതി? അഭാവാ. സമ്മുഖീഭാവോപി ഹിസ്സ തേന സദ്ധിം നത്ഥി, കുതോ പാടിഹാരിയകരണം, തസ്മാ തഥാ അവത്വാ ‘‘ദിവാവിഹാരായാ’’തി ആഹ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൦. ഗഹപതിനേചയികാതി ഗഹപതി മഹാസാലാ. തേസഞ്ഹി മഹാധനധഞ്ഞനിചയോ, തസ്മാ ‘‘നേചയികാ’’തി വുച്ചന്തി. അനേകസഹസ്സാതി സഹസ്സേഹിപി അപരിമാണഗണനാ. ഏവം മഹതിം കിര പരിസം ഠപേത്വാ സുനക്ഖത്തം അഞ്ഞോ സന്നിപാതേതും സമത്ഥോ നത്ഥി. തേനേവ ഭഗവാ ഏത്തകം കാലം സുനക്ഖത്തം ഗഹേത്വാ വിചരി.

൨൧. ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസഭയം. ഛമ്ഭിതത്തന്തി സകലസരീരചലനം. ലോമഹംസോതി ലോമാനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അതിമഹന്തം കഥം കഥേത്വാ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം പടിവിരുദ്ധോ, മയ്ഹം ഖോ പനബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം വാ പാടിഹാരിയകരണഹേതു വാ നത്ഥി, സമണോ പന ഗോതമോ പാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, അഥസ്സ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ മഹാജനോ ‘ത്വം ദാനി പാടിഹാരിയം കാതും അസക്കോന്തോ കസ്മാ അത്തനോ പമാണമജാനിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം പടിമല്ലോ ഹുത്വാ ഗജ്ജസീ’തി കട്ഠലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി വിഹേഠേസ്സതീ’’തി. തേനസ്സ മഹാജനസന്നിപാതഞ്ചേവ തേന ഭഗവതോ ച ആഗമനം സുത്വാ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ഉദപാദി. സോ തതോ ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമോ തിന്ദുകഖാണുകപരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ന കേവലം ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പന ദൂരം അഡ്ഢയോജനന്തരം പരിബ്ബാജകാരാമം പവിട്ഠോ. തത്ഥപി ചിത്തസ്സാദം അലഭമാനോ അന്തന്തേന ആവിജ്ഝിത്വാ ആരാമപച്ചന്തേ ഏകം ഗഹനട്ഠാനം ഉപധാരേത്വാ പാസാണഫലകേ നിസീദി. അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അയം ബാലോ കസ്സചിദേവ കഥം ഗഹേത്വാ ഇധാഗച്ഛേയ്യ, മാ നസ്സതു ബാലോ’’തി ‘‘നിസിന്നപാസാണഫലകം തസ്സ സരീരേ അല്ലീനം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. സഹ അധിട്ഠാനചിത്തേന തം തസ്സ സരീരേ അല്ലീയി. സോ മഹാഅദ്ദുബന്ധനബദ്ധോ വിയ ഛിന്നപാദോ വിയ ച അഹോസി.

അസ്സോസീതി ഇതോ ചിതോ ച പാഥികപുത്തം പരിയേസമാനാ പരിസാ തസ്സ അനുപദം ഗന്ത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം ഞത്വാ ആഗതേന അഞ്ഞതരേന പുരിസേന ‘‘തുമ്ഹേ കം പരിയേസഥാ’’തി വുത്തേ പാഥികപുത്തന്തി. സോ ‘‘തിന്ദുകഖാണുകപരിബ്ബാജകാരാമേ നിസിന്നോ’’തി വുത്തവചനേന അസ്സോസി.

൨൨. സംസപ്പതീതി ഓസീദതി. തത്ഥേവ സഞ്ചരതി. പാവളാ വുച്ചതി ആനിസദട്ഠികാ.

൨൩. പരാഭൂതരൂപോതി പരാജിതരൂപോ, വിനട്ഠരൂപോ വാ.

൨൫. ഗോയുഗേഹീതി ഗോയുത്തേഹി സതമത്തേഹി വാ സഹസ്സമത്തേഹി വാ യുഗേഹി. ആവിഞ്ഛേയ്യാമാതി ആകഡ്ഢേയ്യാമ. ഛിജ്ജേയ്യുന്തി ഛിന്ദേയ്യും. പാഥികപുത്തോ വാ ബന്ധട്ഠാനേ ഛിജ്ജേയ്യ.

൨൬. ദാരുപത്തികന്തേവാസീതി ദാരുപത്തികസ്സ അന്തേവാസീ. തസ്സ കിര ഏതദഹോസി ‘‘തിട്ഠതു താവ പാടിഹാരിയം, സമണോ ഗോതമോ ‘അചേലോ പാഥികപുത്തോ ആസനാപി ന വുട്ഠഹിസ്സതീ’തി ആഹ. ഹന്ദാഹം ഗന്ത്വാ യേന കേനചി ഉപായേന തം ആസനാ വുട്ഠാപേമി. ഏത്താവതാ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

൨൭. സീഹസ്സാതി ചത്താരോ സീഹാ തിണസീഹോ ച കാളസീഹോ ച പണ്ഡുസീഹോ ച കേസരസീഹോ ച. തേസം ചതുന്നം സീഹാനം കേസരസീഹോ അഗ്ഗതം ഗതോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോ. മിഗരഞ്ഞോതി സബ്ബചതുപ്പദാനം രഞ്ഞോ. ആസയന്തി നിവാസം. സീഹനാദന്തി അഭീതനാദം. ഗോചരായ പക്കമേയ്യന്തി ആഹാരത്ഥായ പക്കമേയ്യം. വരം വരന്തി ഉത്തമുത്തമം, ഥൂലം ഥൂലന്തി അത്ഥോ. മുദുമംസാനീതി മുദൂനി മംസാനി. ‘‘മധുമംസാനീ’’തിപി പാഠോ, മധുരമംസാനീതി അത്ഥോ. അജ്ഝുപേയ്യന്തി ഉപഗച്ഛേയ്യം. സീഹനാദം നദിത്വാതി യേ ദുബ്ബലാ പാണാ, തേ പലായന്തൂതി അത്തനോ സൂരഭാവസന്നിസ്സിതേന കാരുഞ്ഞേന നദിത്വാ.

൨൮. വിഘാസസംവഡ്ഢോതി വിഘാസേന സംവഡ്ഢോ, വിഘാസം ഭക്ഖിതാ തിരിത്തമംസം ഖാദിത്വാ വഡ്ഢിതോ. ദിത്തോതി ദപ്പിതോ ഥൂലസരീരോ. ബലവാതി ബലസമ്പന്നോ. ഏതദഹോസീതി കസ്മാ അഹോസി? അസ്മിമാനദോസേന.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഏകദിവസം കിര സോ സീഹോ ഗോചരതോ നിവത്തമാനോ തം സിങ്ഗാലം ഭയേന പലായമാനം ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞജാതോ ഹുത്വാ ‘‘വയസ, മാ ഭായി, തിട്ഠ കോ നാമ ത്വ’’ന്തി ആഹ. ജമ്ബുകോ നാമാഹം സാമീതി. വയസ, ജമ്ബുക, ഇതോ പട്ഠായ മം ഉപട്ഠാതും സക്ഖിസ്സസീതി. ഉപട്ഠഹിസ്സാമീതി. സോ തതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാതി. സീഹോ ഗോചരതോ ആഗച്ഛന്തോ മഹന്തം മഹന്തം മംസഖണ്ഡം ആഹരതി. സോ തം ഖാദിത്വാ അവിദൂരേ പാസാണപിട്ഠേ വസതി. സോ കതിപാഹച്ചയേനേവ ഥൂലസരീരോ മഹാഖന്ധോ ജാതോ. അഥ നം സീഹോ അവോച – ‘‘വയസ, ജമ്ബുക, മമ വിജമ്ഭനകാലേ അവിദൂരേ ഠത്വാ ‘വിരോച സാമീ’തി വത്തും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. സക്കോമി സാമീതി. സോ തസ്സ വിജമ്ഭനകാലേ തഥാ കരോതി. തേന സീഹസ്സ അതിരേകോ അസ്മിമാനോ ഹോതി.

അഥേകദിവസം ജരസിങ്ഗാലോ ഉദകസോണ്ഡിയം പാനീയം പിവന്തോ അത്തനോ ഛായം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ അത്തനോ ഥൂലസരീരതഞ്ചേവ മഹാഖന്ധതഞ്ച. ദിസ്വാ ‘ജരസിങ്ഗാലോസ്മീ’തി മനം അകത്വാ ‘‘അഹമ്പി സീഹോ ജാതോ’’തി മഞ്ഞി. തതോ അത്തനാവ അത്താനം ഏതദവോച – ‘‘വയസ, ജമ്ബുക, യുത്തം നാമ തവ ഇമിനാ അത്തഭാവേന പരസ്സ ഉച്ഛിട്ഠമംസം ഖാദിതും, കിം ത്വം പുരിസോ ന ഹോസി, സീഹസ്സാപി ചത്താരോ പാദാ ദ്വേ ദാഠാ ദ്വേ കണ്ണാ ഏകം നങ്ഗുട്ഠം, തവപി സബ്ബം തഥേവ, കേവലം തവ കേസരഭാരമത്തമേവ നത്ഥീ’’തി. തസ്സേവം ചിന്തയതോ അസ്മിമാനോ വഡ്ഢി. അഥസ്സ തേന അസ്മിമാനദോസേന ഏതം ‘‘കോ ചാഹ’’ന്തിആദി മഞ്ഞിതമഹോസി. തത്ഥ കോ ചാഹന്തി അഹം കോ, സീഹോ മിഗരാജാ കോ, ന മേ ഞാതി, ന സാമികോ, കിമഹം തസ്സ നിപച്ചകാരം കരോമീതി അധിപ്പായോ. സിങ്ഗാലകംയേവാതി സിങ്ഗാലരവമേവ. ഭേരണ്ഡകംയേവാതി അപ്പിയഅമനാപസദ്ദമേവ. കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേതി കോ ച ലാമകോ സിങ്ഗാലോ. കേ പന സീഹനാദേതി കോ പന സീഹനാദോ സിങ്ഗാലസ്സ ച സീഹനാദസ്സ ച കോ സമ്ബന്ധോതി അധിപ്പായോ. സുഗതാപദാനേസൂതി സുഗതലക്ഖണേസു. സുഗതസ്സ സാസനസമ്ഭൂതാസു തീസു സിക്ഖാസു. കഥം പനേസ തത്ഥ ജീവതി? ഏതസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ ദദമാനാ സീലാദിഗുണസമ്പന്നാനം സമ്ബുദ്ധാനം ദേമാതി ദേന്തി, തേന ഏസ അബുദ്ധോ സമാനോ ബുദ്ധാനം നിയാമിതപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തോ സുഗതാപദാനേസു ജീവതി നാമ. സുഗതാതിരിത്താനീതി തേസം കിര ഭോജനാനി ദദമാനാ ബുദ്ധാനഞ്ച ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച ദത്വാ പച്ഛാ അവസേസം സായന്ഹസമയേ ദേന്തി. ഏവമേസ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജതി നാമ. തഥാഗതേതി തഥാഗതം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആസാദേതബ്ബം ഘട്ടയിതബ്ബം. അഥ വാ ‘‘തഥാഗതേ’’തിആദീനി ഉപയോഗബഹുവചനാനേവ. ആസാദേതബ്ബന്തി ഇദമ്പി ബഹുവചനമേവ ഏകവചനം വിയ വുത്തം. ആസാദനാതി അഹം ബുദ്ധേന സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീതി ഘട്ടനാ.

൨൯. സമേക്ഖിയാനാതി സമേക്ഖിത്വാ, മഞ്ഞിത്വാതി അത്ഥോ. അമഞ്ഞീതി പുന അമഞ്ഞിത്ഥ കോത്ഥൂതി സിങ്ഗാലോ.

൩൦. അത്താനം വിഘാസേ സമേക്ഖിയാതി സോണ്ഡിയം ഉച്ഛിട്ഠോദകേ ഥൂലം അത്തഭാവം ദിസ്വാ. യാവ അത്താനം ന പസ്സതീതി യാവ അഹം സീഹവിഘാസസംവഡ്ഢിതകോ ജരസിങ്ഗാലോതി ഏവം യഥാഭൂതം അത്താനം ന പസ്സതി. ബ്യഗ്ഘോതി മഞ്ഞതീതി സീഹോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, സീഹേന വാ സമാനബലോ ബ്യഗ്ഘോയേവ അഹന്തി മഞ്ഞതി.

൩൧. ഭുത്വാന ഭേകേതി ആവാടമണ്ഡൂകേ ഖാദിത്വാ. ഖലമൂസികായോതി ഖലേസു മൂസികായോ ച ഖാദിത്വാ. കടസീസു ഖിത്താനി ച കോണപാനീതി സുസാനേസു ഛഡ്ഡിതകുണപാനി ച ഖാദിത്വാ. മഹാവനേതി മഹന്തേ വനസ്മിം. സുഞ്ഞവനേതി തുച്ഛവനേ. വിവഡ്ഢോതി വഡ്ഢിതോ. തഥേവ സോ സിങ്ഗാലകം അനദീതി ഏവം സംവഡ്ഢോപി മിഗരാജാഹമസ്മീതി മഞ്ഞിത്വാപി യഥാ പുബ്ബേ ദുബ്ബലസിങ്ഗാലകാലേ, തഥേവ സോ സിങ്ഗാലരവംയേവ അരവീതി. ഇമായപി ഗാഥായ ഭേകാദീനി ഭുത്വാ വഡ്ഢിതസിങ്ഗാലോ വിയ ലാഭസക്കാരഗിദ്ധോ ത്വന്തി പാഥികപുത്തമേവ ഘട്ടേസി.

നാഗേഹീതി ഹത്ഥീഹി. മഹാബന്ധനാതി മഹതാ കിലേസബന്ധനാ മോചേത്വാ. മഹാവിദുഗ്ഗാതി മഹാവിദുഗ്ഗം നാമ ചത്താരോ ഓഘാ. തതോ ഉദ്ധരിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠപേത്വാ.

അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇതി ‘‘ഭഗവാ ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന പാടിഹാരിയം ന കരോതീ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ന അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതീ’’തി ഇമസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹന്തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹന്തി അഹം, ഭഗ്ഗവ, അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ച പജാനാമി ലോകുപ്പത്തിചരിയവംസഞ്ച. തഞ്ച പജാനാമീതി ന കേവലം അഗ്ഗഞ്ഞമേവ, തഞ്ച അഗ്ഗഞ്ഞം പജാനാമി. തതോ ച ഉത്തരിതരം സീലസമാധിതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാ പജാനാമി. തഞ്ച പജാനം ന പരാമസാമീതി തഞ്ച പജാനന്തോപി അഹം ഇദം നാമ പജാനാമീതി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവസേന ന പരാമസാമി. നത്ഥി തഥാഗതസ്സ പരാമാസോതി ദീപേതി. പച്ചത്തഞ്ഞേവ നിബ്ബുതി വിദിതാതി അത്തനായേവ അത്തനി കിലേസനിബ്ബാനം വിദിതം. യദഭിജാനം തഥാഗതോതി യം കിലേസനിബ്ബാനം ജാനന്തോ തഥാഗതോ. നോ അനയം ആപജ്ജതീതി അവിദിതനിബ്ബാനാ തിത്ഥിയാ വിയ അനയം ദുക്ഖം ബ്യസനം നാപജ്ജതി.

൩൭. ഇദാനി യം തം തിത്ഥിയാ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി, തം ദസ്സേന്തോ സന്തി ഭഗ്ഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തന്തി ഇസ്സരകതം ബ്രഹ്മകതം, ഇസ്സരനിമ്മിതം ബ്രഹ്മനിമ്മിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മാ ഏവ ഹി ഏത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന ഇസ്സരോതി വേദിതബ്ബോ. ആചരിയകന്തി ആചരിയഭാവം ആചരിയവാദം. തത്ഥ ആചരിയവാദോ അഗ്ഗഞ്ഞം. അഗ്ഗഞ്ഞം പന ഏത്ഥ ദേസിതന്തി കത്വാ സോ അഗ്ഗഞ്ഞം ത്വേവ വുത്തോ. കഥം വിഹിതകന്തി കേന വിഹിതം കിന്തി വിഹിതം. സേസം ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൧. ഖിഡ്ഡാപദോസികന്തി ഖിഡ്ഡാപദോസികമൂലം.

൪൭. അസതാതി അവിജ്ജമാനേന, അസംവിജ്ജമാനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തുച്ഛാതി തുച്ഛേന അന്തോസാരവിരഹിതേന. മുസാതി മുസാവാദേന. അഭൂതേനാതി ഭൂതത്ഥവിരഹിതേന. അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിആചിക്ഖന്തി. വിപരീതോതി വിപരീതസഞ്ഞോ വിപരീതചിത്തോ. ഭിക്ഖവോ ചാതി ന കേവലം സമണോ ഗോതമോയേവ, യേ ച അസ്സ അനുസിട്ഠിം കരോന്തി, തേ ഭിക്ഖൂ ച വിപരീതാ. അഥ യം സന്ധായ വിപരീതോതി വദന്തി, തം ദസ്സേതും സമണോ ഗോതമോതിആദി വുത്തം. സുഭം വിമോക്ഖന്തി വണ്ണകസിണം. അസുഭന്ത്വേവാതി സുഭഞ്ച അസുഭഞ്ച സബ്ബം അസുഭന്തി ഏവം പജാനാതി. സുഭന്ത്വേവ തസ്മിം സമയേതി സുഭന്തി ഏവ ച തസ്മിം സമയേ പജാനാതി, ന അസുഭം. ഭിക്ഖവോ ചാതി യേ തേ ഏവം വദന്തി, തേസം ഭിക്ഖവോ ച അന്തേവാസികസമണാ വിപരീതാ. പഹോതീതി സമത്ഥോ പടിബലോ.

൪൮. ദുക്കരം ഖോതി അയം പരിബ്ബാജകോ യദിദം ‘‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ, തം സാഠേയ്യേന കോഹഞ്ഞേന ആഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം ഏത്തകം ധമ്മകഥം കഥേസി, തമഹം സുത്വാപി പബ്ബജിതും ന സക്കോമി, മയാ ഏതസ്സ സാസനം പടിപന്നസദിസേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി. തതോ സോ സാഠേയ്യേന കോഹഞ്ഞേന ഏവമാഹ. തേനസ്സ ഭഗവാ മമ്മം ഘട്ടേന്തോ വിയ ‘‘ദുക്കരം ഖോ ഏതം, ഭഗ്ഗവ തയാ അഞ്ഞദിട്ഠികേനാ’’തിആദിമാഹ. തം പോട്ഠപാദസുത്തേ വുത്തത്ഥമേവ. സാധുകമനുരക്ഖാതി സുട്ഠു അനുരക്ഖ.

ഇതി ഭഗവാ പസാദമത്താനുരക്ഖണേ പരിബ്ബാജകം നിയോജേസി. സോപി ഏവം മഹന്തം സുത്തന്തം സുത്വാപി നാസക്ഖി കിലേസക്ഖയം കാതും. ദേസനാ പനസ്സ ആയതിം വാസനായ പച്ചയോ അഹോസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

പാഥികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനാ

നിഗ്രോധപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൯. ഏവം മേ സുതന്തി ഉദുമ്ബരികസുത്തം. തത്രായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ – പരിബ്ബാജകോതി ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. ഉദുമ്ബരികായ പരിബ്ബാജകാരാമേതി ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ സന്തകേ പരിബ്ബാജകാരാമേ. സന്ധാനോതി തസ്സ നാമം. അയം പന മഹാനുഭാവോ പരിവാരേത്വാ വിചരന്താനം പഞ്ചന്നം ഉപാസകസതാനം അഗ്ഗപുരിസോ അനാഗാമീ ഭഗവതാ മഹാപരിസമജ്ഝേ ഏവം സംവണ്ണിതോ –

‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സന്ധാനോ ഗഹപതി തഥാഗതേ നിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ ഇരിയതി. കതമേഹി ഛഹി? ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന അരിയേന സീലേന അരിയേന ഞാണേന അരിയായ വിമുത്തിയാ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ സന്ധാനോ ഗഹപതി തഥാഗതേ നിട്ഠങ്ഗതോ സദ്ധമ്മേ ഇരിയതീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൨൦-൧൩൯).

സോ പാതോയേവ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ പുബ്ബണ്ഹസമയേ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ ദാനം ദത്വാ ഭിക്ഖൂസു വിഹാരം ഗതേസു ഘരേ ഖുദ്ദകമഹല്ലകാനം ദാരകാനം സദ്ദേന ഉബ്ബാള്ഹോ സത്ഥു സന്തികേ ‘‘ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തോ. തേന വുത്തം ദിവാ ദിവസ്സ രാജഗഹാ നിക്ഖമീതി. തത്ഥ ദിവാ ദിവസ്സാതി ദിവസസ്സ ദിവാ നാമ മജ്ഝന്ഹാതിക്കമോ, തസ്മിം ദിവസസ്സാപി ദിവാഭൂതേ അതിക്കന്തമത്തേ മജ്ഝന്ഹികേ നിക്ഖമീതി അത്ഥോ. പടിസല്ലീനോതി തതോ തതോ രൂപാദിഗോചരതോ ചിത്തം പടിസംഹരിത്വാ നിലീനോ ഝാനരതിസേവനാവസേന ഏകീഭാവം ഗതോ. മനോഭാവനീയാനന്തി മനവഡ്ഢകാനം. യേ ച ആവജ്ജതോ മനസികരോതോ ചിത്തം വിനീവരണം ഹോതി ഉന്നമതി വഡ്ഢതി.

൫൦. ഉന്നാദിനിയാതിആദീനി പോട്ഠപാദസുത്തേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

൫൧. യാവതാതി യത്തകാ. അയം തേസം അഞ്ഞതരോതി അയം തേസം അബ്ഭന്തരോ ഏകോ സാവകോ, ഭഗവതോ കിര സാവകാ ഗിഹിഅനാഗാമിനോയേവ പഞ്ചസതാ രാജഗഹേ പടിവസന്തി. യേസം ഏകേകസ്സ പഞ്ച പഞ്ച ഉപാസകസതാനി പരിവാരാ, തേ സന്ധായ ‘‘അയം തേസം അഞ്ഞതരോ’’തി ആഹ. അപ്പേവ നാമാതി തസ്സ ഉപസങ്കമനം പത്ഥയമാനോ ആഹ. പത്ഥനാകാരണം പന പോട്ഠപാദസുത്തേ വുത്തമേവ.

൫൨. ഏതദവോചാതി ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേയേവ തേസം കഥായ സുതത്താ ഏതം അഞ്ഞഥാ ഖോ ഇമേതിആദിവചനം അവോച. തത്ഥ അഞ്ഞതിത്ഥിയാതി ദസ്സനേനപി ആകപ്പേനപി കുത്തേനപി ആചാരേനപി വിഹാരേനപി ഇരിയാപഥേനപി അഞ്ഞേ തിത്ഥിയാതി അഞ്ഞതിത്ഥിയാ. സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മാതി സങ്ഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ രാസി ഹുത്വാ നിസിന്നട്ഠാനേ. അരഞ്ഞവനപത്ഥാനീതി അരഞ്ഞവനപത്ഥാനി ഗാമൂപചാരതോ മുത്താനി ദൂരസേനാസനാനി. പന്താനീതി ദൂരതരാനി മനുസ്സൂപചാരവിരഹിതാനി. അപ്പസദ്ദാനീതി വിഹാരൂപചാരേന ഗച്ഛതോ അദ്ധികജനസ്സപി സദ്ദേന മന്ദസദ്ദാനി. അപ്പനിഗ്ഘോസാനീതി അവിഭാവിതത്ഥേന നിഗ്ഘോസേന മന്ദനിഗ്ഘോസാനി. വിജനവാതാനീതി അന്തോസഞ്ചാരിനോ ജനസ്സ വാതേന വിഗതവാതാനി. മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകാനീതി മനുസ്സാനം രഹസ്സകരണസ്സ യുത്താനി അനുച്ഛവികാനി. പടിസല്ലാനസാരുപ്പാനീതി ഏകീഭാവസ്സ അനുരൂപാനി. ഇതി സന്ധാനോ ഗഹപതി ‘‘അഹോ മമ സത്ഥാ യോ ഏവരൂപാനി സേനാസനാനി പടിസേവതീ’’തി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം പതിട്ഠപേത്വാ ഇമം ഉദാനം ഉദാനേന്തോ നിസീദി.

൫൩. ഏവം വുത്തേതി ഏവം സന്ധാനേന ഗഹപതിനാ ഉദാനം ഉദാനേന്തേന വുത്തേ. നിഗ്രോധോ പരിബ്ബാജകോ അയം ഗഹപതി മമ സന്തികേ നിസിന്നോപി അത്തനോ സത്ഥാരംയേവ ഥോമേതി ഉക്കംസതി, അമ്ഹേ പന അത്ഥീതിപി ന മഞ്ഞതി, ഏതസ്മിം ഉപ്പന്നകോപം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപരി പാതേസ്സാമീതി സന്ധാനം ഗഹപതിം ഏതദവോച.

യഗ്ഘേതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. ജാനേയ്യാസീതി ബുജ്ഝേയ്യാസി പസ്സേയ്യാസി. കേന സമണോ ഗോതമോ സദ്ധിം സല്ലപതീതി കേന കാരണേന കേന പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം സമണോ ഗോതമോ സല്ലപതി വദതി ഭാസതി. കിം വുത്തം ഹോതി – ‘‘യദി കിഞ്ചി സല്ലാപകാരണം ഭവേയ്യ, യദി വാ കോചി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സന്തികം സല്ലാപത്ഥികോ ഗച്ഛേയ്യ, സല്ലപേയ്യ, ന പന കാരണം അത്ഥി, ന തസ്സ സന്തികം കോചി ഗച്ഛതി, സ്വായം കേന സമണോ ഗോതമോ സദ്ധിം സല്ലപതി, അസല്ലപന്തോ കഥം ഉന്നാദീ ഭവിസ്സതീ’’തി.

സാകച്ഛന്തി സംസന്ദനം. പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയന്തി ഉത്തരപച്ചുത്തരനയേന ഞാണബ്യത്തഭാവം. സുഞ്ഞാഗാരഹതാതി സുഞ്ഞാഗാരേസു നട്ഠാ, സമണേന ഹി ഗോതമേന ബോധിമൂലേ അപ്പമത്തികാ പഞ്ഞാ അധിഗതാ, സാപിസ്സ സുഞ്ഞാഗാരേസു ഏകകസ്സ നിസീദതോ നട്ഠാ. യദി പന മയം വിയ ഗണസങ്ഗണികം കത്വാ നിസീദേയ്യ, നാസ്സ പഞ്ഞാ നസ്സേയ്യാതി ദസ്സേതി. അപരിസാവചരോതി അവിസാരദത്താ പരിസം ഓതരിതും ന സക്കോതി. നാലം സല്ലാപായാതി ന സമത്ഥോ സല്ലാപം കാതും. അന്തമന്താനേവാതി കോചി മം പഞ്ഹം പുച്ഛേയ്യാതി പഞ്ഹാഭീതോ അന്തമന്താനേവ പന്തസേനാസനാനി സേവതി. ഗോകാണാതി ഏകക്ഖിഹതാ കാണഗാവീ. സാ കിര പരിയന്തചാരിനീ ഹോതി, അന്തമന്താനേവ സേവതി. സാ കിര കാണക്ഖിഭാവേന വനന്താഭിമുഖീപി ന സക്കോതി ഭവിതും. കസ്മാ? യസ്മാ പത്തേന വാ സാഖായ വാ കണ്ടകേന വാ പഹാരസ്സ ഭായതി. ഗുന്നം അഭിമുഖീപി ന സക്കോതി ഭവിതും. കസ്മാ? യസ്മാ സിങ്ഗേന വാ കണ്ണേന വാ വാലേന വാ പഹാരസ്സ ഭായതി. ഇങ്ഘാതി ചോദനത്ഥേ നിപാതോ. സംസാദേയ്യാമാതി ഏകപഞ്ഹപുച്ഛനേനേവ സംസാദനം വിസാദമാപന്നം കരേയ്യാമ. തുച്ഛകുമ്ഭീവ നന്തി രിത്തഘടം വിയ നം. ഓരോധേയ്യാമാതി വിനന്ധേയ്യാമ. പൂരിതഘടോ ഹി ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തേത്വാ ന സുവിനന്ധനീയോ ഹോതി. രിത്തകോ യഥാരുചി പരിവത്തേത്വാ സക്കാ ഹോതി വിനന്ധിതും, ഏവമേവ ഹതപഞ്ഞതായ രിത്തകുമ്ഭിസദിസം സമണം ഗോതമം വാദവിനന്ധനേന സമന്താ വിനന്ധിസ്സാമാതി വദതി.

ഇതി പരിബ്ബാജകോ സത്ഥു സുവണ്ണവണ്ണം നലാടമണ്ഡലം അപസ്സന്തോ ദസബലസ്സ പരമ്മുഖാ അത്തനോ ബലം ദീപേന്തോ അസമ്ഭിന്നം ഖത്തിയകുമാരം ജാതിയാ ഘട്ടയന്തോ ചണ്ഡാലപുത്തോ വിയ അസമ്ഭിന്നകേസരസീഹം മിഗരാജാനം ഥാമേന ഘട്ടേന്തോ ജരസിങ്ഗാലോ വിയ ച നാനപ്പകാരം തുച്ഛഗജ്ജിതം ഗജ്ജി. ഉപാസകോപി ചിന്തേസി ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ അതി വിയ ഗജ്ജതി, അവീചിഫുസനത്ഥായ പാദം, ഭവഗ്ഗഗ്ഗഹണത്ഥായ ഹത്ഥം പസാരയന്തോ വിയ നിരത്ഥകം വായമതി. സചേ മേ സത്ഥാ ഇമം ഠാനമാഗച്ഛേയ്യ, ഇമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഉസ്സിതം മാനദ്ധജം ഠാനസോവ ഓപാതേയ്യാ’’തി.

൫൪. ഭഗവാപി തേസം തം കഥാസല്ലാപം അസ്സോസിയേവ. തേന വുത്തം ‘‘അസ്സോസി ഖോ ഇമം കഥാസല്ലാപ’’ന്തി.

സുമാഗധായാതി സുമാഗധാ നാമ പോക്ഖരണീ, യസ്സാ തീരേ നിസിന്നോ അഞ്ഞതരോ പുരിസോ പദുമനാളന്തരേഹി അസുരഭവനം പവിസന്തം അസുരസേനം അദ്ദസ. മോരനിവാപോതി നിവാപോ വുച്ചതി ഭത്തം, യത്ഥ മോരാനം അഭയേന സദ്ധിം നിവാപോ ദിന്നോ, തം ഠാനന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭോകാസേതി അങ്ഗണട്ഠാനേ. അസ്സാസപത്താതി തുട്ഠിപത്താ സോമനസ്സപത്താ. അജ്ഝാസയന്തി ഉത്തമനിസ്സയഭൂതം. ആദിബ്രഹ്മചരിയന്തി പുരാണബ്രഹ്മചരിയസങ്ഖാതം അരിയമഗ്ഗം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘കോ നാമ സോ, ഭന്തേ, ധമ്മോ യേന ഭഗവതാ സാവകാ വിനീതാ അജ്ഝാസയാദിബ്രഹ്മചരിയഭൂതം അരിയമഗ്ഗം പൂരേത്വാ അരഹത്താധിഗമവസേന അസ്സാസപത്താ പടിജാനന്തീ’’തി.

തപോജിഗുച്ഛാവാദവണ്ണനാ

൫൫. വിപ്പകതാതി മമാഗമനപച്ചയാ അനിട്ഠിതാ, വ ഹുത്വാ ഠിതാ, കഥേഹി, അഹമേതം നിട്ഠപേത്വാ മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേമീതി സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി.

൫൬. ദുജ്ജാനം ഖോതി ഭഗവാ പരിബ്ബാജകസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അയം പരിബ്ബാജകോ മയാ സാവകാനം ദേസേതബ്ബം ധമ്മം തേഹി പൂരേതബ്ബം പടിപത്തിം പുച്ഛതി, സചസ്സാഹം ആദിതോവ തം കഥേസ്സാമി, കഥിതമ്പി നം ന ജാനിസ്സതി, അയം പന വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛനവാദോ, ഹന്ദാഹം ഏതസ്സേവ വിസയേ പഞ്ഹം പുച്ഛാപേത്വാ പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധിയാ നിരത്ഥകഭാവം ദസ്സേമി. അഥ പച്ഛാ ഇമം പഞ്ഹം ബ്യാകരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ദുജ്ജാനം ഖോ ഏതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സകേ ആചരിയകേതി അത്തനോ ആചരിയവാദേ. അധിജേഗുച്ഛേതി വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛനഭാവേ. കഥം സന്താതി കഥം ഭൂതാ. തപോജിഗുച്ഛാതി വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛാ പാപവിവജ്ജനാ. പരിപുണ്ണാതി പരിസുദ്ധാ. കഥം അപരിപുണ്ണാതി കഥം അപരിസുദ്ധാ ഹോതീതി ഏവം പുച്ഛാതി. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ.

൫൭. അപ്പസദ്ദേ കത്വാതി നിരവേ അപ്പസദ്ദേ കത്വാ. സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഏകം പഞ്ഹമ്പി ന കഥേതി, സല്ലാപകഥാപിസ്സ അതിബഹുകാ നത്ഥി, ഇമേ പന ആദിതോ പട്ഠായ സമണം ഗോതമം അനുവത്തന്തി ചേവ പസംസന്തി ച, ഹന്ദാഹം ഇമേ നിസ്സദ്ദേ കത്വാ സയം കഥേമീ’’തി. സോ തഥാ അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘അപ്പസദ്ദേ കത്വാ’’തി. ‘‘തപോജിഗുച്ഛവാദാ’’തിആദീസു തപോജിഗുച്ഛം വദാമ, മനസാപി തമേവ സാരതോ ഗഹേത്വാ വിചരാമ, കായേനപിമ്ഹാ തമേവ അല്ലീനാ, നാനപ്പകാരകം അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ വിഹരാമാതി അത്ഥോ.

ഉപക്കിലേസവണ്ണനാ

൫൮. തപസ്സീതി തപനിസ്സിതകോ. ‘‘അചേലകോ’’തിആദീനി സീഹനാദേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൯൩) വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. തപം സമാദിയതീതി അചേലകഭാവാദികം തപം സമ്മാ ആദിയതി, ദള്ഹം ഗണ്ഹാതി. അത്തമനോ ഹോതീതി കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ ഇമസ്മിം തപേ അത്ഥീതി തുട്ഠമനോ ഹോതി. പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോതി അലമേത്താവതാതി ഏവം പരിയോസിതസങ്കപ്പോ, ഇദഞ്ച തിത്ഥിയാനം വസേന ആഗതം. സാസനാവചരേനാപി പന ദീപേതബ്ബം. ഏകച്ചോ ഹി ധുതങ്ഗം സമാദിയതി, സോ തേനേവ ധുതങ്ഗേന കോ അഞ്ഞോ മയാ സദിസോ ധുതങ്ഗധരോതി അത്തമനോ ഹോതി പരിപുണ്ണസങ്കപ്പോ. തപസ്സിനോ ഉപക്കിലേസോ ഹോതീതി ദുവിധസ്സാപേതസ്സ തപസ്സിനോ അയം ഉപക്കിലേസോ ഹോതി. ഏത്താവതായം തപോ ഉപക്കിലേസോ ഹോതീതി വദാമി.

അത്താനുക്കംസേതീതി ‘‘കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി അത്താനം ഉക്കംസതി ഉക്ഖിപതി. പരം വമ്ഭേതീതി ‘‘അയം ന മാദിസോ’’തി പരം സംഹാരേതി അവക്ഖിപതി.

മജ്ജതീതി മാനമദകരണേന മജ്ജതി. മുച്ഛതീതി മുച്ഛിതോ ഹോതി ഗധിതോ അജ്ഝാപന്നോ. പമാദമാപജ്ജതീതി ഏതദേവ സാരന്തി പമാദമാപജ്ജതി. സാസനേ പബ്ബജിതോപി ധുതങ്ഗസുദ്ധികോ ഹോതി, ന കമ്മട്ഠാനസുദ്ധികോ. ധുതങ്ഗമേവ അരഹത്തം വിയ സാരതോ പച്ചേതി.

൫൯. ലാഭസക്കാരസിലോകന്തി ഏത്ഥ ചത്താരോ പച്ചയാ ലബ്ഭന്തീതി ലാഭാ, തേയേവ സുട്ഠു കത്വാ പടിസങ്ഖരിത്വാ ലദ്ധാ സക്കാരോ, വണ്ണഭണനം സിലോകോ. അഭിനിബ്ബത്തേതീതി അചേലകാദിഭാവം തേരസധുതങ്ഗസമാദാനം വാ നിസ്സായ മഹാലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ‘‘അഭിനിബ്ബത്തേതീ’’തി വുത്തോ. സേസമേത്ഥ പുരിമവാരനയേനേവ ദുവിധസ്സാപി തപസ്സിനോ വസേന വേദിതബ്ബം.

൬൦. വോദാസം ആപജ്ജതീതി ദ്വേഭാഗം ആപജ്ജതി, ദ്വേ ഭാഗേ കരോതി. ഖമതീതി രുച്ചതി. നക്ഖമതീതി ന രുച്ചതി. സാപേക്ഖോ പജഹതീതി സതണ്ഹോ പജഹതി. കഥം? പാതോവ ഖീരഭത്തം ഭുത്തോ ഹോതി. അഥസ്സ മംസഭോജനം ഉപനേതി. തസ്സ ഏവം ഹോതി ‘‘ഇദാനി ഏവരൂപം കദാ ലഭിസ്സാമ, സചേ ജാനേയ്യാമ, പാതോവ ഖീരഭത്തം ന ഭുഞ്ജേയ്യാമ, കിം മയാ സക്കാ കാതും, ഗച്ഛ ഭോ, ത്വമേവ ഭുഞ്ജാ’’തി ജീവിതം പരിച്ചജന്തോ വിയ സാപേക്ഖോ പജഹതി. ഗധിതോതി ഗേധജാതോ. മുച്ഛിതോതി ബലവതണ്ഹായ മുച്ഛിതോ സംമുട്ഠസ്സതീ ഹുത്വാ. അജ്ഝാപന്നോതി ആമിസേ അതിലഗ്ഗോ, ‘‘ഭുഞ്ജിസ്സഥ, ആവുസോ’’തി ധമ്മനിമന്തനമത്തമ്പി അകത്വാ മഹന്തേ മഹന്തേ കബളേ കരോതി. അനാദീനവദസ്സാവീതിആദീനവമത്തമ്പി ന പസ്സതി. അനിസ്സരണപഞ്ഞോതി ഇധ മത്തഞ്ഞുതാനിസ്സരണപച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗമത്തമ്പി ന കരോതി. ലാഭസക്കാരസിലോകനികന്തിഹേതൂതി ലാഭാദീസു തണ്ഹാഹേതു.

൬൧. സംഭക്ഖേതീതി സംഖാദതി. അസനിവിചക്കന്തി വിചക്കസണ്ഠാനാ അസനിയേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘അസനിവിചക്കം ഇമസ്സ ദന്തകൂടം മൂലബീജാദീസു ന കിഞ്ചി ന സംഭുഞ്ജതി. അഥ ച പന നം സമണപ്പവാദേന സമണോതി സഞ്ജാനന്തീ’’തി. ഏവം അപസാദേതി അവക്ഖിപതി. ഇദം തിത്ഥിയവസേന ആഗതം. ഭിക്ഖുവസേന പനേത്ഥ അയം യോജനാ, അത്തനാ ധുതങ്ഗധരോ ഹോതി, സോ അഞ്ഞം ഏവം അപസാദേതി ‘‘കിം സമണാ നാമ ഇമേ സമണമ്ഹാതി വദന്തി, ധുതങ്ഗമത്തമ്പി നത്ഥി, ഉദ്ദേസഭത്താദീനി പരിയേസന്താ പച്ചയബാഹുല്ലികാ വിചരന്തീ’’തി. ലൂഖാജീവിന്തി അചേലകാദിവസേന വാ ധുതങ്ഗവസേന വാ ലൂഖാജീവിം. ഇസ്സാമച്ഛരിയന്തി പരസ്സ സക്കാരാദിസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണം ഇസ്സം, സക്കാരാദികരണഅക്ഖമനലക്ഖണം മച്ഛരിയഞ്ച.

൬൨. ആപാഥകനിസാദീ ഹോതീതി മനുസ്സാനം ആപാഥേ ദസ്സനട്ഠാനേ നിസീദതി. യത്ഥ തേ പസ്സന്തി, തത്ഥ ഠിതോ വഗ്ഗുലിവതം ചരതി, പഞ്ചാതപം തപ്പതി, ഏകപാദേന തിട്ഠതി, സൂരിയം നമസ്സതി. സാസനേ പബ്ബജിതോപി സമാദിന്നധുതങ്ഗോ സബ്ബരത്തിം സയിത്വാ മനുസ്സാനം ചക്ഖുപഥേ തപം കരോതി, മഹാസായന്ഹേയേവ ചീവരകുടിം കരോതി, സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ പടിസംഹരതി, മനുസ്സാനം ആഗതഭാവം ഞത്വാ ഘണ്ഡിം പഹരിത്വാ ചീവരം മത്ഥകേ ഠപേത്വാ ചങ്കമം ഓതരതി, സമ്മുഞ്ജനിം ഗഹേത്വാ വിഹാരങ്ഗണം സമ്മജ്ജതി.

അത്താനന്തി അത്തനോ ഗുണം അദസ്സയമാനോതി ഏത്ഥ അ-കാരോ നിപാതമത്തം, ദസ്സയമാനോതി അത്ഥോ. ഇദമ്പി മേ തപസ്മിന്തി ഇദമ്പി കമ്മം മമേവ തപസ്മിം, പച്ചത്തേ വാ ഭുമ്മം, ഇദമ്പി മമ തപോതി അത്ഥോ. സോ ഹി അസുകസ്മിം ഠാനേ അചേലകോ അത്ഥി മുത്താചാരോതിആദീനി സുത്വാ അമ്ഹാകം ഏസ തപോ, അമ്ഹാകം സോ അന്തേവാസികോതിആദീനി ഭണതി. അസുകസ്മിം വാ പന ഠാനേ പംസുകൂലികോ ഭിക്ഖു അത്ഥീതിആദീനി സുത്വാ അമ്ഹാകം ഏസ തപോ, അമ്ഹാകം സോ അന്തേവാസികോതിആദീനി ഭണതി.

കിഞ്ചിദേവാതി കിഞ്ചി വജ്ജം ദിട്ഠിഗതം വാ. പടിച്ഛന്നം സേവതീതി യഥാ അഞ്ഞേ ന ജാനന്തി, ഏവം സേവതി. അക്ഖമമാനം ആഹ ഖമതീതി അരുച്ചമാനംയേവ രുച്ചതി മേതി വദതി. അത്തനാ കതം അതിമഹന്തമ്പി വജ്ജം അപ്പമത്തകം കത്വാ പഞ്ഞപേതി, പരേന കതം ദുക്കടമത്തം വീതിക്കമമ്പി പാരാജികസദിസം കത്വാ ദസ്സേതി. അനുഞ്ഞേയ്യന്തി അനുജാനിതബ്ബം അനുമോദിതബ്ബം.

൬൩. കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീതി കുജ്ഝനലക്ഖണേന കോധേന, വേരഅപ്പടിനിസ്സഗ്ഗലക്ഖണേന ഉപനാഹേന ച സമന്നാഗതോ. മക്ഖീ ഹോതി പളാസീതി പരഗുണമക്ഖനലക്ഖണേന മക്ഖേന, യുഗഗ്ഗാഹലക്ഖണേന പളാസേന ച സമന്നാഗതോ.

ഇസ്സുകീ ഹോതി മച്ഛരീതി പരസക്കാരാദീസു ഉസൂയനലക്ഖണായ ഇസ്സായ, ആവാസകുലലാഭവണ്ണധമ്മേസു മച്ഛരായനലക്ഖണേന പഞ്ചവിധമച്ഛേരേന ച സമന്നാഗതോ ഹോതി. സഠോ ഹോതി മായാവീതി കേരാടികലക്ഖണേന സാഠേയ്യേന, കതപ്പടിച്ഛാദനലക്ഖണായ മായായ ച സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഥദ്ധോ ഹോതി അതിമാനീതി നിസ്സിനേഹനിക്കരുണഥദ്ധലക്ഖണേന ഥമ്ഭേന, അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞനലക്ഖണേന അതിമാനേന ച സമന്നാഗതോ ഹോതി. പാപിച്ഛോ ഹോതീതി അസന്തസമ്ഭാവനപത്ഥനലക്ഖണായ പാപിച്ഛതായ സമന്നാഗതോ ഹോതി. പാപികാനന്തി താസംയേവ ലാമകാനം ഇച്ഛാനം വസം ഗതോ. മിച്ഛാദിട്ഠികോതി നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിനയപ്പവത്തായ അയാഥാവദിട്ഠിയാ ഉപേതോ. അന്തഗ്ഗാഹികായാതി സായേവ ദിട്ഠി ഉച്ഛേദന്തസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘അന്തഗ്ഗാഹികാ’’തി വുച്ചതി, തായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. സന്ദിട്ഠിപരാമാസീതിആദീസു സയം ദിട്ഠി സന്ദിട്ഠി, സന്ദിട്ഠിമേവ പരാമസതി ഗഹേത്വാ വദതീതി സന്ദിട്ഠിപരാമാസീ. ആധാനം വുച്ചതി ദള്ഹം സുട്ഠു ഠപിതം, തഥാ കത്വാ ഗണ്ഹാതീതി ആധാനഗ്ഗാഹീ. അരിട്ഠോ വിയ ന സക്കാ ഹോതി പടിനിസ്സജ്ജാപേതുന്തി ദുപ്പടിനിസ്സഗ്ഗീ. യദിമേതി യദി ഇമേ.

പരിസുദ്ധപപടികപ്പത്തകഥാവണ്ണനാ

൬൪. ഇധ, നിഗ്രോധ, തപസ്സീതി ഏവം ഭഗവാ അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി ഗഹിതലദ്ധിം തേസം രക്ഖിതം തപം സബ്ബമേവ സംകിലിട്ഠന്തി ഉപക്കിലേസപാളിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരിസുദ്ധപാളിദസ്സനത്ഥം ദേസനമാരഭന്തോ ഇധ, നിഗ്രോധാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ന അത്തമനോ’’തിആദീനി വുത്തവിപക്ഖവസേനേവ വേദിതബ്ബാനി. സബ്ബവാരേസു ച ലൂഖതപസ്സിനോ ചേവ ധുതങ്ഗധരസ്സ ച വസേന യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സോ തസ്മിം ഠാനേ പരിസുദ്ധോ ഹോതീതി ഏവം സോ തേന ന അത്തമനതാ ന പരിപുണ്ണസങ്കപ്പഭാവസങ്ഖാതേന കാരണേന പരിസുദ്ധോ നിരുപക്കിലേസോ ഹോതി, ഉത്തരി വായമമാനോ കമ്മട്ഠാനസുദ്ധികോ ഹുത്വാ അരഹത്തം പാപുണാതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൬൯. അദ്ധാ ഖോ, ഭന്തേതി ഭന്തേ ഏവം സന്തേ ഏകംസേനേവ വീരിയേന പാപജിഗുച്ഛനവാദോ പരിസുദ്ധോ ഹോതീതി അനുജാനാതി. ഇതോ പരഞ്ച അഗ്ഗഭാവം വാ സാരഭാവം വാ അജാനന്തോ അഗ്ഗപ്പത്താ സാരപ്പത്താ ചാതി ആഹ. അഥസ്സ ഭഗവാ സാരപ്പത്തഭാവം പടിസേധേന്തോ ന ഖോ നിഗ്രോധാതിആദിമാഹ. പപടികപ്പത്താ ഹോതീതി സാരവതോ രുക്ഖസ്സ സാരം ഫേഗ്ഗും തചഞ്ച അതിക്കമ്മ ബഹിപപടികസദിസാ ഹോതീതി ദസ്സേതി.

പരിസുദ്ധതചപ്പത്താദികഥാവണ്ണനാ

൭൦. അഗ്ഗം പാപേതൂതി ദേസനാവസേന അഗ്ഗം പാപേത്വാ ദേസേതു, സാരം പാപേത്വാ ദേസേതൂതി ദസബലം യാചതി. ചാതുയാമസംവരസംവുതോതി ചതുബ്ബിധേന സംവരേന പിഹിതോ. ന പാണം അതിപാതേതീതി പാണം ന ഹനതി. ന ഭാവിതമാസീസതീതി ഭാവിതം നാമ തേസം സഞ്ഞായ പഞ്ച കാമഗുണാ, തേ ന ആസീസതി ന സേവതീതി അത്ഥോ.

അദും ചസ്സ ഹോതീതി ഏതഞ്ചസ്സ ഇദാനി വുച്ചമാനം ‘‘സോ അഭിഹരതീ’’തിആദിലക്ഖണം. തപസ്സിതായാതി തപസ്സിഭാവേന ഹോതി. തത്ഥ സോ അഭിഹരതീതി സോ തം സീലം അഭിഹരതി, ഉപരൂപരി വഡ്ഢേതി. സീലം മേ പരിപുണ്ണം, തപോ ആരദ്ധോ, അലമേത്താവതാതി ന വീരിയം വിസ്സജ്ജേതി. നോ ഹീനായാവത്തതീതി ഹീനായ ഗിഹിഭാവത്ഥായ ന ആവത്തതി. സീലതോ ഉത്തരി വിസേസാധിഗമത്ഥായ വീരിയം കരോതിയേവ, ഏവം കരോന്തോ സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി. ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തിആദീനി സാമഞ്ഞഫലേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൬) വിത്ഥാരിതാനേവ. ‘‘മേത്താസഹഗതേനാ’’തിആദീനി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വണ്ണിതാനി. തചപ്പത്താതി പപടികതോ അബ്ഭന്തരം തചം പത്താ. ഫേഗ്ഗുപ്പത്താതി തചതോ അബ്ഭന്തരം ഫേഗ്ഗും പത്താ, ഫേഗ്ഗുസദിസാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൭൪. ‘‘ഏത്താവതാ, ഖോ നിഗ്രോധ, തപോജിഗുച്ഛാ അഗ്ഗപ്പത്താ ച ഹോതി സാരപ്പത്താ ചാ’’തി ഇദം ഭഗവാ തിത്ഥിയാനം വസേനാഹ. തിത്ഥിയാനഞ്ഹി ലാഭസക്കാരോ രുക്ഖസ്സ സാഖാപലാസസദിസോ. പഞ്ചസീലമത്തകം പപടികസദിസം. അട്ഠസമാപത്തിമത്തം തചസദിസം. പുബ്ബേനിവാസഞാണാവസാനാ അഭിഞ്ഞാ ഫേഗ്ഗുസദിസാ. ദിബ്ബചക്ഖും പനേതേ അരഹത്തന്തി ഗഹേത്വാ വിചരന്തി. തേന നേസം തം രുക്ഖസ്സ സാരസദിസം. സാസനേ പന ലാഭസക്കാരോ സാഖാപലാസസദിസോ. സീലസമ്പദാ പപടികസദിസാ. ഝാനസമാപത്തിയോ തചസദിസാ. ലോകിയാഭിഞ്ഞാ ഫേഗ്ഗുസദിസാ. മഗ്ഗഫലം സാരോ. ഇതി ഭഗവതാ അത്തനോ സാസനം ഓനതവിനതഫലഭാരഭരിതരുക്ഖൂപമായ ഉപമിതം. സോ ദേസനാകുസലതായ തതോ തചസാരസമ്പത്തിതോ മമ സാസനം ഉത്തരിതരഞ്ചേവ പണീതതരഞ്ച, തം തുവം കദാ ജാനിസ്സസീതി അത്തനോദേസനായ വിസേസഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇതി ഖോ നിഗ്രോധാ’’തി ദേസനം ആരഭി. തേ പരിബ്ബാജകാതി തേ തസ്സ പരിവാരാ തിംസസതസങ്ഖ്യാ പരിബ്ബാജകാ. ഏത്ഥ മയം അനസ്സാമാതി ഏത്ഥ അചേലകപാളിആദീസു, ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘അമ്ഹാകം അചേലകപാളിമത്തമ്പി നത്ഥി, കുതോ പരിസുദ്ധപാളി. അമ്ഹാകം പരിസുദ്ധപാളിമത്തമ്പി നത്ഥി, കുതോ ചാതുയാമസംവരാദീനി. ചാതുയാമസംവരോപി നത്ഥി, കുതോ അരഞ്ഞവാസാദീനി. അരഞ്ഞവാസോപി നത്ഥി, കുതോ നീവരണപ്പഹാനാദീനി. നീവരണപ്പഹാനമ്പി നത്ഥി, കുതോ ബ്രഹ്മവിഹാരാദീനി. ബ്രഹ്മവിഹാരമത്തമ്പി നത്ഥി, കുതോ പുബ്ബേനിവാസാദീനി. പുബ്ബേനിവാസഞാണമത്തമ്പി നത്ഥി, കുതോ അമ്ഹാകം ദിബ്ബചക്ഖു. ഏത്ഥ മയം സആചരിയകാ നട്ഠാ’’തി. ഇതോ ഭിയ്യോ ഉത്തരിതരന്തി ഇതോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണാധിഗമതോ ഭിയ്യോ അഞ്ഞം ഉത്തരിതരം വിസേസാധിഗമം മയം സുതിവസേനാപി ന ജാനാമാതി വദന്തി.

നിഗ്രോധസ്സപജ്ഝായനവണ്ണനാ

൭൫. അഥ നിഗ്രോധം പരിബ്ബാജകന്തി ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമേ പരിബ്ബാജകാ ഇദാനി ഭഗവതോ ഭാസിതം സുസ്സൂസന്തി, ഇമിനാ ച നിഗ്രോധേന ഭഗവതോ പരമ്മുഖാ കക്ഖളം ദുരാസദവചനം വുത്തം, ഇദാനി അയമ്പി സോതുകാമോ ജാതോ, കാലോ ദാനി മേ ഇമസ്സ മാനദ്ധജം നിപാതേത്വാ ഭഗവതോ സാസനം ഉക്ഖിപിതു’’ന്തി. അഥ നിഗ്രോധം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച. അപരമ്പിസ്സ അഹോസി ‘‘അയം മയി അകഥേന്തേ സത്ഥാരം ന ഖമാപേസ്സതി, തദസ്സ അനാഗതേ അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തിസ്സതി, മയാ പന കഥിതേ ഖമാപേസ്സതി, തദസ്സ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. അഥ നിഗ്രോധം പരിബ്ബാജകം ഏതദവോച. അപരിസാവചരം പന നം കരോഥാതി ഏത്ഥ പനാതി നിപാതോ, അഥ നം അപരിസാവചരം കരോഥാതി അത്ഥോ. ‘‘അപരിസാവചരേത’’ന്തിപി പാഠോ, അപരിസാവചരം വാ ഏതം കരോഥ, ഗോകാണാദീനം വാ അഞ്ഞതരന്തി അത്ഥോ.

ഗോകാണന്തി ഏത്ഥാപി ഗോകാണം പരിയന്തചാരിനിം വിയ കരോഥാതി അത്ഥോ. തുണ്ഹീഭൂതോതി തുണ്ഹീഭാവം ഉപഗതോ. മങ്കുഭൂതോതി നിത്തേജതം ആപന്നോ. പത്തക്ഖന്ധോതി ഓനതഗീവോ. അധോമുഖോതി ഹേട്ഠാമുഖോ.

൭൬. ബുദ്ധോ സോ ഭഗവാ ബോധായാതി സയം ബുദ്ധോ സത്താനമ്പി ചതുസച്ചബോധത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി. ദന്തോതി ചക്ഖുതോപി ദന്തോ…പേ… മനതോപി ദന്തോ. ദമഥായാതി അഞ്ഞേസമ്പി ദമനത്ഥായ ഏവ, ന വാദത്ഥായ. സന്തോതി രാഗസന്തതായ സന്തോ, ദോസമോഹസന്തതായ സബ്ബ അകുസലസബ്ബാഭിസങ്ഖാരസന്തതായ സന്തോ. സമഥായാതി മഹാജനസ്സ രാഗാദിസമനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി. തിണ്ണോതി ചത്താരോ ഓഘേ തിണ്ണോ. തരണായാതി മഹാജനസ്സ ഓഘനിത്ഥരണത്ഥായ. പരിനിബ്ബുതോതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോ. പരിനിബ്ബാനായാതി മഹാജനസ്സാപി സബ്ബകിലേസപരിനിബ്ബാനത്ഥായ ധമ്മം ദേസേതി.

ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനാദിവണ്ണനാ

൭൭. അച്ചയോതിആദീനി സാമഞ്ഞഫലേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൦) വുത്താനി. ഉജുജാതികോതി കായവങ്കാദിവിരഹിതോ ഉജുസഭാവോ. അഹമനുസാസാമീതി അഹം താദിസം പുഗ്ഗലം അനുസാസാമി, ധമ്മം അസ്സ ദേസേമി. സത്താഹന്തി സത്തദിവസാനി, ഇദം സബ്ബമ്പി ഭഗവാ ദന്ധപഞ്ഞം പുഗ്ഗലം സന്ധായാഹ അസഠോ പന അമായാവീ ഉജുജാതികോ തംമുഹുത്തേനേവ അരഹത്തം പത്തും സക്ഖിസ്സതി. ഇതി ഭഗവാ ‘‘അസഠ’’ന്തിആദിവചനേന സഠോ ഹി വങ്കവങ്കോ, മയാപി ന സക്കാ അനുസാസിതുന്തി ദീപേന്തോ പരിബ്ബാജകം പാദേസു ഗഹേത്വാ മഹാമേരുപാദതലേ വിയ ഖിപിത്ഥ. കസ്മാ? അയഞ്ഹി അതിസഠോ, കുടിലചിത്തോ സത്ഥരി ഏവം കഥേന്തേപി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘേസു നാധിമുച്ചതി, അധിമുച്ചനത്ഥായ സോതം ന ഓദഹതി, കോഹഞ്ഞേ ഠിതോ സത്ഥാരം ഖമാപേതി. തസ്മാ ഭഗവാ തസ്സജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘ഏതു വിഞ്ഞൂ പുരിസോ അസഠോ’’തിആദിമാഹ. സഠം പനാഹം അനുസാസിതും ന സക്കോമീതി.

൭൮. അന്തേവാസികമ്യതാതി അന്തേവാസികമ്യതായ, അമ്ഹേ അന്തേവാസികേ ഇച്ഛന്തോ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഏതു വിഞ്ഞുപുരിസോ’’തിആദിമാഹ. യോ ഏവ വോ ആചരിയോതി യോ ഏവ തുമ്ഹാകം പകതിയാ ആചരിയോ. ഉദ്ദേസാ നോ ചാവേതുകാമോതി അത്തനോ അനുസാസനിം ഗാഹാപേത്വാ അമ്ഹേ അമ്ഹാകം ഉദ്ദേസതോ ചാവേതുകാമോ. സോ ഏവ വോ ഉദ്ദേസോ ഹോതൂതി യോ തുമ്ഹാകം പകതിയാ ഉദ്ദേസോ, സോ തുമ്ഹാകംയേവ ഹോതു, ന മയം തുമ്ഹാകം ഉദ്ദേസേന അത്ഥികാ. ആജീവാതി ആജീവതോ. അകുസലസങ്ഖാതാതി അകുസലാതി കോട്ഠാസം പത്താ. അകുസലാ ധമ്മാതി ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദധമ്മാ തണ്ഹായേവ വാ വിസേസേന. സാ ഹി പുനബ്ഭവകരണതോ ‘‘പോനോബ്ഭവികാ’’തി വുത്താ. സദരഥാതി കിലേസദരഥസമ്പയുത്താ. ജാതിജരാമരണിയാതി ജാതിജരാമരണാനം പച്ചയഭൂതാ. സംകിലേസികാ ധമ്മാതി ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ. വോദാനിയാതി, സമഥവിപസ്സനാ ധമ്മാ. തേ ഹി സത്തേ വോദാപേന്തി, തസ്മാ ‘‘വോദാനിയാ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞാപാരിപൂരിന്തി മഗ്ഗപഞ്ഞാപാരിപൂരിം. വേപുല്ലത്തഞ്ചാതി ഫലപഞ്ഞാവേപുല്ലതം, ഉഭോപി വാ ഏതാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനേവ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘തതോ തുമ്ഹേ മഗ്ഗപഞ്ഞഞ്ചേവ ഫലപഞ്ഞഞ്ച ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സഥാ’’തി. ഏവം ഭഗവാ പരിബ്ബാജകേ ആരബ്ഭ അത്തനോ ഓവാദാനുസാസനിയാ ഫലം ദസ്സേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി.

൭൯. യഥാ തം മാരേനാതി യഥാ മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്താ നിസീദന്തി ഏവമേവ തുണ്ഹീഭൂതാ…പേ… അപ്പടിഭാനാ നിസിന്നാ.

മാരോ കിര സത്ഥാ അതിവിയ ഗജ്ജന്തോ ബുദ്ധബലം ദീപേത്വാ ഇമേസം പരിബ്ബാജകാനം ധമ്മം ദേസേതി, കദാചി ധമ്മാഭിസമയോ ഭവേയ്യ, ഹന്ദാഹം പരിയുട്ഠാമീതി സോ തേസം ചിത്താനി പരിയുട്ഠാസി. അപ്പഹീനവിപല്ലാസാനഞ്ഹി ചിത്തം മാരസ്സ യഥാകാമകരണീയം ഹോതി. തേപി മാരേന പരിയുട്ഠിതചിത്താ ഥദ്ധങ്ഗപച്ചങ്ഗാ വിയ തുണ്ഹീ അപ്പടിഭാനാ നിസീദിംസു. അഥ സത്ഥാ ഇമേ പരിബ്ബാജകാ അതിവിയ നിരവാ ഹുത്വാ നിസിന്നാ, കിം നു ഖോതി ആവജ്ജന്തോ മാരേന പരിയുട്ഠിതഭാവം അഞ്ഞാസി. സചേ പന തേസം മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതു ഭവേയ്യ, മാരം പടിബാഹിത്വാപി ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേയ്യ, സോ പന തേസം നത്ഥി. ‘‘സബ്ബേപി മേ തുച്ഛപുരിസാ’’തി അഞ്ഞാസി. തേന വുത്തം ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി സബ്ബേപി മേ മോഘപുരിസാ’’തിആദി.

തത്ഥ ഫുട്ഠാ പാപിമതാതി പാപിമതാ മാരേന ഫുട്ഠാ. യത്ര ഹി നാമാതി യേസു നാമ. അഞ്ഞാണത്ഥമ്പീതി ജാനനത്ഥമ്പി. കിം കരിസ്സതി സത്താഹോതി സമണേന ഗോതമേന പരിച്ഛിന്നസത്താഹോ അമ്ഹാകം കിം കരിസ്സതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘സമണേന ഗോതമേന ‘സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സതി സത്താഹ’ന്തി വുത്തം, സോ സത്താഹോ അമ്ഹാകം കിം അപ്ഫാസുകം കരിസ്സതി. ഹന്ദ മയം സത്താഹബ്ഭന്തരേ ഏതം ധമ്മം സച്ഛികാതും സക്കാ, ന സക്കാതി അഞ്ഞാണത്ഥമ്പി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സാമാ’’തി. അഥ വാ ജാനാമ താവസ്സ ധമ്മന്തി ഏകദിവസേ ഏകവാരം അഞ്ഞാണത്ഥമ്പി ഏതേസം ചിത്തം നുപ്പന്നം, സത്താഹോ പന ഏതേസം കുസീതാനം കിം കരിസ്സതി, കിം സക്ഖിസ്സന്തി തേ സത്താഹം പൂരേതുന്തി അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ. സീഹനാദന്തി പരവാദഭിന്ദനം സകവാദസമുസ്സാപനഞ്ച അഭീതനാദം നദിത്വാ. പച്ചുപട്ഠാസീതി പതിട്ഠിതോ. താവദേവാതി തസ്മിഞ്ഞേവ ഖണേ. രാജഗഹം പാവിസീതി രാജഗഹമേവ പവിട്ഠോ. തേസം പന പരിബ്ബാജകാനം കിഞ്ചാപി ഇദം സുത്തന്തം സുത്വാ വിസേസോ ന നിബ്ബത്തോ, ആയതിം പന നേസം വാസനായ പച്ചയോ ഭവിസ്സതീതി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

ഉദുമ്ബരികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

അത്തദീപസരണതാവണ്ണനാ

൮൦. ഏവം മേ സുതന്തി ചക്കവത്തിസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – മാതുലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ അവിദൂരേ വനസണ്ഡേ വിഹരതി. ‘‘തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി ഏത്ഥ അയമനുപുബ്ബികഥാ –

ഭഗവാ കിര ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സമുട്ഠാനസമയേ പച്ചൂസകാലേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമായ അനാഗതവംസദീപികായ സുത്തന്തകഥായ മാതുലനഗരവാസീനം ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയം ദിസ്വാ പാതോവ വീസതിഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരോ മാതുലനഗരം സമ്പത്തോ. മാതുലനഗരവാസിനോ ഖത്തിയാ ‘‘ഭഗവാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമ്മ ദസബലം നിമന്തേത്വാ മഹാസക്കാരേന നഗരം പവേസേത്വാ നിസജ്ജട്ഠാനം സംവിധായ ഭഗവന്തം മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദംസു. ഭഗവാ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇമേസം മനുസ്സാനം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, അയം പദേസോ സമ്ബാധോ, മനുസ്സാനം ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, മഹതാ ഖോ പന സമാഗമേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ രാജകുലാനം ഭത്താനുമോദനം അകത്വാവ പത്തം ഗഹേത്വാ നഗരതോ നിക്ഖമി. മനുസ്സാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം അനുമോദനമ്പി അകത്വാ ഗച്ഛതി, അദ്ധാ ഭത്തഗ്ഗം അമനാപം അഹോസി, ബുദ്ധാനം നാമ ന സക്കാ ചിത്തം ഗഹേതും, ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസകരണം നാമ സമുസ്സിതഫണം ആസീവിസം ഗീവായ ഗഹണസദിസം ഹോതി; ഏഥ ഭോ, തഥാഗതം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി. സകലനഗരവാസിനോ ഭഗവതാ സഹേവ നിക്ഖന്താ. ഭഗവാ ഗച്ഛന്തോവ മഗധക്ഖേത്തേ ഠിതം സാഖാവിടപസമ്പന്നം സന്ദച്ഛായം കരീസമത്തഭൂമിപത്ഥടം ഏകം മാതുലരുക്ഖം ദിസ്വാ ഇമസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ‘‘മഹാജനസ്സ ഠാനനിസജ്ജനോകാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. നിവത്തിത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആനന്ദത്ഥേരം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകിതസഞ്ഞായ ഏവ ‘‘സത്ഥാ നിസീദിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ സുഗതമഹാചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. അഥസ്സ പുരതോ മനുസ്സാ നിസീദിംസു. ഉഭോസു പസ്സേസു പച്ഛതോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ആകാസേ ദേവതാ അട്ഠംസു, ഏവം മഹാപരിസമജ്ഝഗതോ തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.

തേ ഭിക്ഖൂതി തത്ര ഉപവിട്ഠാ ധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. അത്തദീപാതി അത്താനം ദീപം താണം ലേണം ഗതിം പരായണം പതിട്ഠം കത്വാ വിഹരഥാതി അത്ഥോ. അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. അനഞ്ഞസരണാതി ഇദം അഞ്ഞസരണപടിക്ഖേപവചനം. ന ഹി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ സരണം ഹോതി, അഞ്ഞസ്സ വായാമേന അഞ്ഞസ്സ അസുജ്ഝനതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ, കോ ഹി നാഥോ പരോ സിയാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൦). തേനാഹ ‘‘അനഞ്ഞസരണാ’’തി. കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമ, ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ. തേനാഹ – ‘‘ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ’’തി. ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തിആദീനി മഹാസതിപട്ഠാനേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഗോചരേതി ചരിതും യുത്തട്ഠാനേ. സകേതി അത്തനോ സന്തകേ. പേത്തികേ വിസയേതി പിതിതോ ആഗതവിസയേ. ചരതന്തി ചരന്താനം. ‘‘ചരന്ത’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ന ലച്ഛതീതി ന ലഭിസ്സതി ന പസ്സിസ്സതി. മാരോതി ദേവപുത്തമാരോപി, മച്ചുമാരോപി, കിലേസമാരോപി. ഓതാരന്തി രന്ധം ഛിദ്ദം വിവരം. അയം പനത്ഥോ ലേഡ്ഡുട്ഠാനതോ നിക്ഖമ്മ തോരണേ നിസീദിത്വാ ബാലാതപം തപന്തം ലാപം സകുണം ഗഹേത്വാ. പക്ഖന്ദസേനസകുണവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ സകുണഗ്ഘിയാ ഹരിയമാനോ ഏവം പരിദേവസി ‘മയമേവമ്ഹ അലക്ഖികാ, മയം അപ്പപുഞ്ഞാ, യേ മയം അഗോചരേ ചരിമ്ഹ പരവിസയേ, സചേജ്ജ മയം ഗോചരേ ചരേയ്യാമ സകേ പേത്തികേ വിസയേ, ന മ്യായം സകുണഗ്ഘി അലം അഭവിസ്സ യദിദം യുദ്ധായാ’തി. കോ പന തേ ലാപ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി? യദിദം നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ലാപം സകുണം പമുഞ്ചി ഗച്ഛ ഖോ ത്വം ലാപ, തത്രപി ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീതി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ സകുണഗ്ഘിം വദമാനോ അട്ഠാസി ‘‘ഏഹി ഖോ ദാനി മേ സകുണഗ്ഘി, ഏഹി ഖോ ദാനി മേ സകുണഗ്ഘീ’’തി. അഥ ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ഉഭോ പക്ഖേ സന്നയ്ഹ ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാസി ലാപോ സകുണോ ബഹുആഗതാ ഖോ മ്യായം സകുണഗ്ഘീതി, അഥ ഖോ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരം പച്ചുപാദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി തത്ഥേവ ഉരം പച്ചതാളേസി. ഏവഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ, അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ, യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ…പേ… ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ, യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി (സം. നി. ൫.൩൭൧).

കുസലാനന്തി അനവജ്ജലക്ഖണാനം. സമാദാനഹേതൂതി സമാദായ വത്തനഹേതു. ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏവം ഇദം ലോകിയലോകുത്തരം പുഞ്ഞഫലം വഡ്ഢതി, പുഞ്ഞഫലന്തി ച ഉപരൂപരി പുഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞവിപാകോപി വേദിതബ്ബോ.

ദള്ഹനേമിചക്കവത്തിരാജകഥാവണ്ണനാ

൮൧. തത്ഥ ദുവിധം കുസലം വട്ടഗാമീ ച വിവട്ടഗാമീ ച. തത്ഥ വട്ടഗാമികുസലം നാമ മാതാപിതൂനം പുത്തധീതാസു പുത്തധീതാനഞ്ച മാതാപിതൂസു സിനേഹവസേന മുദുമദ്ദവചിത്തം. വിവട്ടഗാമികുസലം നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിഭേദാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. തേസു വട്ടഗാമിപുഞ്ഞസ്സ പരിയോസാനം മനുസ്സലോകേ ചക്കവത്തിസിരീവിഭവോ. വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസമ്പത്തി. തത്ഥ വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സേസ്സതി.

ഇധ പന വട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകദസ്സനത്ഥം, ഭിക്ഖവേ, യദാ പുത്തധീതരോ മാതാപിതൂനം ഓവാദേ ന അട്ഠംസു, തദാ ആയുനാപി വണ്ണേനാപി ഇസ്സരിയേനാപി പരിഹായിംസു. യദാ പന അട്ഠംസു, തദാ വഡ്ഢിംസൂതി വത്വാ വട്ടഗാമികുസലാനുസന്ധിവസേന ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ’’തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ചക്കവത്തീതിആദീനി മഹാപദാനേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) വിത്ഥാരിതാനേവ.

൮൨. ഓസക്കിതന്തി ഈസകമ്പി അവസക്കിതം. ഠാനാ ചുതന്തി സബ്ബസോ ഠാനാ അപഗതം. തം കിര ചക്കരതനം അന്തേപുരദ്വാരേ അക്ഖാഹതം വിയ വേഹാസം അട്ഠാസി. അഥസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ഖദിരത്ഥമ്ഭേ നിഖണിത്വാ ചക്കരതനമത്ഥകേ നേമിഅഭിമുഖം ഏകം സുത്തകം ബന്ധിംസു. അധോഭാഗേപി നേമിഅഭിമുഖം ഏകം ബന്ധിംസു. തേസു ഉപരിമസുത്തതോ അപ്പമത്തകമ്പി ഓഗതം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി, ഹേട്ഠാ സുത്തസ്സ ഠാനം ഉപരിമകോടിയാ അതിക്കന്തഗതം ഠാനാ ചുതം നാമ ഹോതി, തദേതം അതിബലവദോസേ സതി ഏവം ഹോതി. സുത്തമത്തമ്പി ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തം വാ ഭട്ഠം ഠാനാ ചുതമേവ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുത’’ന്തി.

അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീതി താത, ത്വം അജ്ജ ആദിം കത്വാ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ചക്കരതനസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛ, ഏവം ഗച്ഛന്തോ യദാ ചക്കരതനം ഈസകമ്പി ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം പസ്സസി, അഥ മയ്ഹം ആചിക്ഖേയ്യാസി. ജീവിതഞ്ഹി മേ തവ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്തന്തി. അദ്ദസാതി അപ്പമത്തോ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ ഏകദിവസം അദ്ദസ.

൮൩. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഭിക്ഖവേ, അഥ രാജാ ദള്ഹനേമി ‘‘ചക്കരതനം ഓസക്കിത’’ന്തി സുത്വാ ഉപ്പന്നബലവദോമനസ്സോ ‘‘ന ദാനി മയാ ചിരം ജീവിതബ്ബം ഭവിസ്സതി, അപ്പാവസേസം മേ ആയു, ന മേ ദാനി കാമേ പരിഭുഞ്ജനകാലോ, പബ്ബജ്ജാകാലോ മേ ഇദാനീ’’തി രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച. സമുദ്ദപരിയന്തന്തി പരിക്ഖിത്തഏകസമുദ്ദപരിയന്തമേവ. ഇദം ഹിസ്സ കുലസന്തകം. ചക്കവാളപരിയന്തം പന പുഞ്ഞിദ്ധിവസേന നിബ്ബത്തം, ന തം സക്കാ ദാതും. കുലസന്തകം പന നിയ്യാതേന്തോ ‘‘സമുദ്ദപരിയന്ത’’ന്തി ആഹ. കേസമസ്സുന്തി താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജന്താപി ഹി പഠമം കേസമസ്സും ഓഹാരേന്തി. തതോ പട്ഠായ പരൂള്ഹകേസേ ബന്ധിത്വാ വിചരന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ’’തി.

കാസായാനീതി കസായരസപീതാനി. ആദിതോ ഏവം കത്വാ പച്ഛാ വക്കലാനിപി ധാരേന്തി. പബ്ബജീതി പബ്ബജിതോ. പബ്ബജിത്വാ ച അത്തനോ മങ്ഗലവനുയ്യാനേയേവ വസി. രാജിസിമ്ഹീതി രാജഈസിമ്ഹി. ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ ഹി ‘‘ബ്രാഹ്മണിസയോ’’തി വുച്ചന്തി. സേതച്ഛത്തം പന പഹായ രാജപബ്ബജിതാ രാജിസയോതി. അന്തരധായീതി അന്തരഹിതം നിബ്ബുതദീപസിഖാ വിയ അഭാവം ഉപഗതം. പടിസംവേദേസീതി കന്ദന്തോ പരിദേവന്തോ ജാനാപേസി. പേത്തികന്തി പിതിതോ ആഗതം ദായജ്ജം ന ഹോതി, ന സക്കാ കുസീതേന ഹീനവീരിയേന ദസ അകുസലകമ്മപഥേ സമാദായ വത്തന്തേന പാപുണിതും. അത്തനോ പന സുകതം കമ്മം നിസ്സായ ദസവിധം ദ്വാദസവിധം വാ ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേന്തേനേവേതം പത്തബ്ബന്തി ദീപേതി. അഥ നം വത്തപടിപത്തിയം ചോദേന്തോ ‘‘ഇങ്ഘ ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അരിയേതി നിദ്ദോസേ. ചക്കവത്തിവത്തേതി ചക്കവത്തീനം വത്തേ.

ചക്കവത്തിഅരിയവത്തവണ്ണനാ

൮൪. ധമ്മന്തി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം. നിസ്സായാതി തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ തമേവ നിസ്സയം കത്വാ. ധമ്മം സക്കരോന്തോതി യഥാ കതോ സോ ധമ്മോ സുട്ഠു കതോ ഹോതി, ഏവമേതം കരോന്തോ. ധമ്മം ഗരും കരോന്തോതി തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ തം ഗരും കരോന്തോ. ധമ്മം മാനേന്തോതി തമേവ ധമ്മം പിയഞ്ച ഭാവനീയഞ്ച കത്വാ വിഹരന്തോ. ധമ്മം പൂജേന്തോതി തം അപദിസിത്വാ ഗന്ധമാലാദിപൂജനേനസ്സ പൂജം കരോന്തോ. ധമ്മം അപചയമാനോതി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഞ്ജലികരണാദീഹി നീചവുത്തിതം കരോന്തോ. ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതൂതി തം ധമ്മം ധജമിവ പുരക്ഖത്വാ കേതുമിവ ച ഉക്ഖിപിത്വാ പവത്തിയാ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ച ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മാധിപതേയ്യോതി ധമ്മാധിപതിഭൂതോ ആഗതഭാവേന ധമ്മവസേനേവ സബ്ബകിരിയാനം കരണേന ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹുത്വാ. ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹസ്സൂതി ധമ്മോ അസ്സാ അത്ഥീതി ധമ്മികാ, രക്ഖാ ച ആവരണഞ്ച ഗുത്തി ച രക്ഖാവരണഗുത്തി. തത്ഥ ‘‘പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൫) വചനതോ ഖന്തിആദയോ രക്ഖാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി. ഖന്തിയാ അവിഹിംസായ മേത്തചിത്തതാ അനുദ്ദയതാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൫). നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനം നിവാരണാ ആവരണം, ചോരാദിഉപദ്ദവനിവാരണത്ഥം ഗോപായനാ ഗുത്തി, തം സബ്ബമ്പി സുട്ഠു സംവിദഹസ്സു പവത്തയ ഠപേഹീതി അത്ഥോ. ഇദാനി യത്ഥ സാ സംവിദഹിതബ്ബാ, തം ദസ്സേന്തോ അന്തോജനസ്മിന്തിആദിമാഹ.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അന്തോജനസങ്ഖാതം തവ പുത്തദാരം സീലസംവരേ പതിട്ഠപേഹി, വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ചസ്സ ദേഹി, സബ്ബോപദ്ദവേ ചസ്സ നിവാരേഹി. ബലകായാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ബലകായോ കാലം അനതിക്കമിത്വാ ഭത്തവേതനസമ്പദാനേനപി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഭിസിത്തഖത്തിയാ ഭദ്രസ്സാജാനേയ്യാദിരതനസമ്പദാനേനപി ഉപസങ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. അനുയന്തഖത്തിയാ തേസം അനുരൂപയാനവാഹനസമ്പദാനേനപി പരിതോസേതബ്ബാ. ബ്രാഹ്മണാ അന്നപാനവത്ഥാദിനാ ദേയ്യധമ്മേന. ഗഹപതികാ ഭത്തബീജനങ്ഗലഫാലബലിബദ്ദാദിസമ്പദാനേന. തഥാ നിഗമവാസിനോ നേഗമാ, ജനപദവാസിനോ ച ജാനപദാ. സമിതപാപബാഹിതപാപാ സമണബ്രാഹ്മണാ സമണപരിക്ഖാരസമ്പദാനേന സക്കാതബ്ബാ. മിഗപക്ഖിനോ അഭയദാനേന സമസ്സാസേതബ്ബാ.

വിജിതേതി അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ. അധമ്മകാരോതി അധമ്മകിരിയാ. മാ പവത്തിത്ഥാതി യഥാ നപ്പവത്തതി, തഥാ നം പടിപാദേഹീതി അത്ഥോ. സമണബ്രാഹ്മണാതി സമിതപാപബാഹിതപാപാ. മദപ്പമാദാ പടിവിരതാതി നവവിധാ മാനമദാ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സജ്ജനസങ്ഖാതാ പമാദാ ച പടിവിരതാ. ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാതി അധിവാസനഖന്തിയഞ്ച സുരതഭാവേ ച പതിട്ഠിതാ. ഏകമത്താനന്തി അത്തനോ രാഗാദീനം ദമനാദീഹി ഏകമത്താനം ദമേന്തി സമേന്തി പരിനിബ്ബാപേന്തീതി വുച്ചന്തി. കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ. അഭിനിവജ്ജേയ്യാസീതി ഗൂഥം വിയ വിസം വിയ അഗ്ഗിം വിയ ച സുട്ഠു വജ്ജേയ്യാസി. സമാദായാതി സുരഭികുസുമദാമം വിയ അമതം വിയ ച സമ്മാ ആദായ പവത്തേയ്യാസി.

ഇധ ഠത്വാ വത്തം സമാനേതബ്ബം. അന്തോജനസ്മിം ബലകായേപി ഏകം, ഖത്തിയേസു ഏകം, അനുയന്തേസു ഏകം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു ഏകം, നേഗമജാനപദേസു ഏകം, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏകം, മിഗപക്ഖീസു ഏകം, അധമ്മകാരപ്പടിക്ഖേപോ ഏകം, അധനാനം ധനാനുപ്പദാനം ഏകം സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനം ഏകന്തി ഏവമേതം ദസവിധം ഹോതി. ഗഹപതികേ പന പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗണേന്തസ്സ ദ്വാദസവിധം ഹോതി. പുബ്ബേ അവുത്തം വാ ഗണേന്തേന അധമ്മരാഗസ്സ ച വിസമലോഭസ്സ ച പഹാനവസേന ദ്വാദസവിധം വേദിതബ്ബം. ഇദം ഖോ താത തന്തി ഇദം ദസവിധം ദ്വാദസവിധഞ്ച അരിയചക്കവത്തിവത്തം നാമ. വത്തമാനസ്സാതി പൂരേത്വാ വത്തമാനസ്സ. തദഹുപോസഥേതിആദി മഹാസുദസ്സനേ വുത്തം.

൯൦. സമതേനാതി അത്തനോ മതിയാ. സുദന്തി നിപാതമത്തം. പസാസതീതി അനുസാസതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പോരാണകം രാജവംസം രാജപവേണിം രാജധമ്മം പഹായ അത്തനോ മതിമത്തേ ഠത്വാ ജനപദം അനുസാസതീതി. ഏവമയം മഘദേവവംസസ്സ കളാരജനകോ വിയ ദള്ഹനേമിവംസസ്സ ഉപച്ഛേദകോ അന്തിമപുരിസോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോ. പുബ്ബേനാപരന്തി പുബ്ബകാലേന സദിസാ ഹുത്വാ അപരകാലം. ജനപദാ ന പബ്ബന്തീതി ന വഡ്ഢന്തി. യഥാ തം പുബ്ബകാനന്തി യഥാ പുബ്ബകാനം രാജൂനം പുബ്ബേ ച പച്ഛാ ച സദിസായേവ ഹുത്വാ പബ്ബിംസു, തഥാ ന പബ്ബന്തി. കത്ഥചി സുഞ്ഞാ ഹോന്തി ഹതവിലുത്താ, തേലമധുഫാണിതാദീസു ചേവ യാഗുഭത്താദീസു ച ഓജാപി പരിഹായിത്ഥാതി അത്ഥോ.

അമച്ചാ പാരിസജ്ജാതി അമച്ചാ ചേവ പരിസാവചരാ ച. ഗണകമഹാമത്താതി അച്ഛിദ്ദകാദിപാഠഗണകാ ചേവ മഹാഅമച്ചാ ച. അനീകട്ഠാതി ഹത്ഥിആചരിയാദയോ. ദോവാരികാതി ദ്വാരരക്ഖിനോ. മന്തസ്സാജീവിനോതി മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തം നിസ്സയം കത്വാ യേ ജീവന്തി പണ്ഡിതാ മഹാമത്താ, തേസം ഏതം നാമം.

ആയുവണ്ണാദിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൯൧. നോ ച ഖോ അധനാനന്തി ബലവലോഭത്താ പന അധനാനം ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ധനം നാനുപ്പദാസി. നാനുപ്പദിയമാനേതി അനനുപ്പദിയമാനേ, അയമേവ വാ പാഠോ. ദാലിദ്ദിയന്തി ദലിദ്ദഭാവോ. അത്തനാ ച ജീവാഹീതി സയഞ്ച ജീവം യാപേഹീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധമഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ തത്രുപപത്തിജനനതോതി സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം ദസന്നം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ഏവരൂപം ദക്ഖിണം ദാനം പതിട്ഠപേതീതി അത്ഥോ.

൯൨. പവഡ്ഢിസ്സതീതി വഡ്ഢിസ്സതി ബഹും ഭവിസ്സതി. സുനിസേധം നിസേധേയ്യന്തി സുട്ഠു നിസിദ്ധം നിസേധേയ്യം. മൂലഘച്ചന്തി മൂലഹതം. ഖരസ്സരേനാതി ഫരുസസദ്ദേന. പണവേനാതി വജ്ഝഭേരിയാ.

൯൩. സീസാനി നേസം ഛിന്ദിസ്സാമാതി യേസം അന്തമസോ മൂലകമുട്ഠിമ്പി ഹരിസ്സാമ, തേസം തഥേവ സീസാനി ഛിന്ദിസ്സാമ, യഥാ കോചി ഹടഭാവമ്പി ന ജാനിസ്സതി, അമ്ഹാകം ദാനി കിമേത്ഥ രാജാപി ഏവം ഉട്ഠായ പരം മാരേതീതി അയം നേസം അധിപ്പായോ. ഉപക്കമിംസൂതി ആരഭിംസു. പന്ഥദുഹനന്തി പന്ഥഘാതം, പന്ഥേ ഠത്വാ ചോരകമ്മം.

൯൪. ന ഹി, ദേവാതി സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ സച്ചം ദേവാതി മുഖപടിഞ്ഞായ ദിന്നായ മാരാപേതി, ഹന്ദാഹം മുസാവാദം കരോമീ’’തി, മരണഭയാ ‘‘ന ഹി ദേവാ’’തി അവോച.

൯൬. ഏകിദന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം, ഏകേ സത്താതി അത്ഥോ. ചാരിത്തന്തി മിച്ഛാചാരം. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാതി അഭിജ്ഝാ ച ബ്യാപാദോ ച. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥി ദിന്നന്തിആദികാ അന്തഗ്ഗാഹികാ പച്ചനീകദിട്ഠി.

൧൦൧. അധമ്മരാഗോതി മാതാ മാതുച്ഛാ പിതുച്ഛാ മാതുലാനീതിആദികേ അയുത്തട്ഠാനേ രാഗോ. വിസമലോഭോതി പരിഭോഗയുത്തേസുപി ഠാനേസു അതിബലവലോഭോ. മിച്ഛാധമ്മോതി പുരിസാനം പുരിസേസു ഇത്ഥീനഞ്ച ഇത്ഥീസു ഛന്ദരാഗോ.

അമത്തേയ്യതാതിആദീസു മാതു ഹിതോ മത്തേയ്യോ, തസ്സ ഭാവോ മത്തേയ്യതാ, മാതരി സമ്മാ പടിപത്തിയാ ഏതം നാമം. തസ്സാ അഭാവോ ചേവ തപ്പടിപക്ഖതാ ച അമത്തേയ്യതാ. അപേത്തേയ്യതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിതാതി കുലേ ജേട്ഠാനം അപചിതിയാ നീചവുത്തിയാ അകരണഭാവോ.

ദസവസ്സായുകസമയവണ്ണനാ

൧൦൩. യം ഇമേസന്തി യസ്മിം സമയേ ഇമേസം. അലംപതേയ്യാതി പതിനോ ദാതും യുത്താ. ഇമാനി രസാനീതി ഇമാനി ലോകേ അഗ്ഗരസാനി. അതിബ്യാദിപ്പിസ്സന്തീതി അതിവിയ ദിപ്പിസ്സന്തി, അയമേവ വാ പാഠോ. കുസലന്തിപി ന ഭവിസ്സതീതി കുസലന്തി നാമമ്പി ന ഭവിസ്സതി, പഞ്ഞത്തിമത്തമ്പി ന പഞ്ഞായിസ്സതീതി അത്ഥോ. പുജ്ജാ ച ഭവിസ്സന്തി പാസംസാ ചാതി പൂജാരഹാ ച ഭവിസ്സന്തി പസംസാരഹാ ച. തദാ കിര മനുസ്സാ ‘‘അസുകേന നാമ മാതാ പഹതാ, പിതാ പഹതോ, സമണബ്രാഹ്മണാ ജീവിതാ വോരോപിതാ, കുലേ ജേട്ഠാനം അത്ഥിഭാവമ്പി ന ജാനാതി, അഹോ പുരിസോ’’തി തമേവ പൂജേസ്സന്തി ചേവ പസംസിസ്സന്തി ച.

ന ഭവിസ്സതി മാതാതി വാതി അയം മയ്ഹം മാതാതി ഗരുചിത്തം ന ഭവിസ്സതി. ഗേഹേ മാതുഗാമം വിയ നാനാവിധം അസബ്ഭികഥം കഥയമാനാ അഗാരവുപചാരേന ഉപസങ്കമിസ്സന്തി. മാതുച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച മാതുച്ഛാതി മാതുഭഗിനീ. മാതുലാനീതി മാതുലഭരിയാ. ആചരിയഭരിയാതി സിപ്പായതനാനി സിക്ഖാപകസ്സ ആചരിയസ്സ ഭരിയാ. ഗരൂനം ദാരാതി ചൂളപിതുമഹാപിതുആദീനം ഭരിയാ. സമ്ഭേദന്തി മിസ്സീഭാവം, മരിയാദഭേദം വാ.

തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതീതി ബലവകോപോ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി. അപരാനി ദ്വേ ഏതസ്സേവ വേവചനാനി. കോപോ ഹി ചിത്തം ആഘാതേതീതി ആഘാതോ. അത്തനോ ച പരസ്സ ച ഹിതസുഖം ബ്യാപാദേതീതി ബ്യാപാദോ. മനോപദൂസനതോ മനോപദോസോതി വുച്ചതി. തിബ്ബം വധകചിത്തന്തി പിയമാനസ്സാപി പരം മാരണത്ഥായ വധകചിത്തം. തസ്സ വത്ഥും ദസ്സേതും മാതുപി പുത്തമ്ഹീതിആദി വുത്തം. മാഗവികസ്സാതി മിഗലുദ്ദകസ്സ.

൧൦൪. സത്ഥന്തരകപ്പോതി സത്ഥേന അന്തരകപ്പോ. സംവട്ടകപ്പം അപ്പത്വാ അന്തരാവ ലോകവിനാസോ. അന്തരകപ്പോ ച നാമേസ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പോ രോഗന്തരകപ്പോ സത്ഥന്തരകപ്പോതി തിവിധോ. തത്ഥ ലോഭുസ്സദായ പജായ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പോ ഹോതി. മോഹുസ്സദായ രോഗന്തരകപ്പോ. ദോസുസ്സദായ സത്ഥന്തരകപ്പോ. തത്ഥ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന പേത്തിവിസയേ ഉപപജ്ജന്തി. കസ്മാ? ആഹാരനികന്തിയാ ബലവത്താ. രോഗന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തി കസ്മാ? തേസഞ്ഹി ‘‘അഹോ വതഞ്ഞേസം സത്താനം ഏവരൂപോ രോഗോ ന ഭവേയ്യാ’’തി മേത്തചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി. സത്ഥന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന നിരയേ ഉപപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അഞ്ഞമഞ്ഞം ബലവാഘാതതായ.

മിഗസഞ്ഞന്തി ‘‘അയം മിഗോ, അയം മിഗോ’’തി സഞ്ഞം. തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി ഹത്ഥേസു പാതുഭവിസ്സന്തീതി തേസം കിര ഹത്ഥേന ഫുട്ഠമത്തം യംകിഞ്ചി അന്തമസോ തിണപണ്ണം ഉപാദായ ആവുധമേവ ഭവിസ്സതി. മാ ച മയം കഞ്ചീതി മയം കഞ്ചി ഏകപുരിസമ്പി ജീവിതാ മാ വോരോപയിമ്ഹ. മാ ച അമ്ഹേ കോചീതി അമ്ഹേപി കോചി ഏകപുരിസോ ജീവിതാ മാ വോരോപയിത്ഥ. യംനൂന മയന്തി അയം ലോകവിനാസോ പച്ചുപട്ഠിതോ, ന സക്കാ ദ്വീഹി ഏകട്ഠാനേ ഠിതേഹി ജീവിതം ലദ്ധുന്തി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ചിന്തയിംസു. വനഗഹനന്തി വനസങ്ഖാതേഹി തിണഗുമ്ബലതാദീഹി ഗഹനം ദുപ്പവേസട്ഠാനം. രുക്ഖഗഹനന്തി രുക്ഖേഹി ഗഹനം ദുപ്പവേസട്ഠാനം. നദീവിദുഗ്ഗന്തി നദീനം അന്തരദീപാദീസു ദുഗ്ഗമനട്ഠാനം. പബ്ബതവിസമന്തി പബ്ബതേഹി വിസമം, പബ്ബതേസുപി വാ വിസമട്ഠാനം. സഭാഗായിസ്സന്തീതി യഥാ അഹം ജീവാമി ദിട്ഠാ ഭോ സത്താ, ത്വമ്പി തഥാ ജീവസീതി ഏവം സമ്മോദനകഥായ അത്തനാ സഭാഗേ കരിസ്സന്തി.

ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാവണ്ണനാ

൧൦൫. ആയതന്തി മഹന്തം. പാണാതിപാതാ വിരമേയ്യാമാതി പാണാതിപാതതോ ഓസക്കേയ്യാമ. പാണാതിപാതം വിരമേയ്യാമാതിപി സജ്ഝായന്തി, തത്ഥ പാണാതിപാതം പജഹേയ്യാമാതി അത്ഥോ. വീസതിവസ്സായുകാതി മാതാപിതരോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, പുത്താ കസ്മാ വീസതിവസ്സായുകാ അഹേസുന്തി ഖേത്തവിസുദ്ധിയാ. തേസഞ്ഹി മാതാപിതരോ സീലവന്തോ ജാതാ. ഇതി സീലഗബ്ഭേ വഡ്ഢിതത്താ ഇമായ ഖേത്തവിസുദ്ധിയാ ദീഘായുകാ അഹേസും. യേ പനേത്ഥ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്താ, തേ അത്തനോവ സീലസമ്പത്തിയാ ദീഘായുകാ അഹേസും.