൧൦. സങ്ഗീതിസുത്തവണ്ണനാ
൨൯൬. ഏവം മേ സുതന്തി സങ്ഗീതിസുത്തം. തത്രായമപുബ്ബപദവണ്ണനാ – ചാരികം ചരമാനോതി നിബദ്ധചാരികം ചരമാനോ. തദാ കിര സത്ഥാ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ ലോകം വോലോകയമാനോ പാവാനഗരവാസിനോ മല്ലരാജാനോ ദിസ്വാ ഇമേ രാജാനോ മയ്ഹം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായന്തി, കിം നു ഖോതി ആവജ്ജന്തോ ‘‘രാജാനോ ഏകം സന്ധാഗാരം കാരേസും, മയി ഗതേ മങ്ഗലം ഭണാപേസ്സന്തി, അഹം തേസം മങ്ഗലം വത്വാ ഉയ്യോജേത്വാ ‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ധമ്മകഥം കഥേഹീ’തി സാരിപുത്തം വക്ഖാമി, സാരിപുത്തോ തീഹി പിടകേഹി സമ്മസിത്വാ ചുദ്ദസപഞ്ഹാധികേന പഞ്ഹസഹസ്സേന പടിമണ്ഡേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സങ്ഗീതിസുത്തം നാമ കഥേസ്സതി, സുത്തന്തം ആവജ്ജേത്വാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിസ്സന്തീ’’തി ഇമമത്ഥം ദിസ്വാ ചാരികം പക്കന്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘മല്ലേസു ചാരികം ചരമാനോ’’തി.
ഉബ്ഭതകനവസന്ധാഗാരവണ്ണനാ
൨൯൭. ഉബ്ഭതകന്തി തസ്സ നാമം, ഉച്ചത്താ വാ ഏവം വുത്തം. സന്ധാഗാരന്തി നഗരമജ്ഝേ സന്ധാഗാരസാലാ. സമണേന വാതി ഏത്ഥ യസ്മാ ഘരവത്ഥുപരിഗ്ഗഹകാലേയേവ ദേവതാ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ ദേവേന വാതി അവത്വാ ‘‘സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ കേനചി വാ മനുസ്സഭൂതേനാ’’തി വുത്തം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഭഗവതോ ആഗമനം സുത്വാ ‘‘അമ്ഹേഹി ഗന്ത്വാപി ന ഭഗവാ ആനീതോ, ദൂതം പേസേത്വാപി ന പക്കോസാപിതോ, സയമേവ പന മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവാരോ അമ്ഹാകം വസനട്ഠാനം സമ്പത്തോ, അമ്ഹേഹി ച സന്ധാഗാരസാലാ കാരിതാ, ഏത്ഥ മയം ദസബലം ആനേത്വാ മങ്ഗലം ഭണാപേസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ഉപസങ്കമിംസു.
൨൯൮. യേന സന്ധാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസൂതി തം ദിവസം കിര സന്ധാഗാരേ ചിത്തകമ്മം നിട്ഠപേത്വാ അട്ടകാ മുത്തമത്താ ഹോന്തി, ബുദ്ധാ ച നാമ അരഞ്ഞജ്ഝാസയാ അരഞ്ഞാരാമാ, അന്തോഗാമേ വസേയ്യും വാ നോ വാ. തസ്മാ ഭഗവതോ മനം ജാനിത്വാവ പടിജഗ്ഗിസ്സാമാതി ചിന്തേത്വാ തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിംസു. ഇദാനി പന മനം ലഭിത്വാ പടിജഗ്ഗിതുകാമാ യേന സന്ധാഗാരം തേനുപസങ്കമിംസു. സബ്ബസന്ഥരിന്തി യഥാ സബ്ബം സന്ഥതം ഹോതി, ഏവം. യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസൂതി ഏത്ഥ പന തേ മല്ലരാജാനോ സന്ധാഗാരം പടിജഗ്ഗിത്വാ നഗരവീഥിയോപി സമ്മജ്ജാപേത്വാ ധജേ ഉസ്സാപേത്വാ ഗേഹദ്വാരേസു പുണ്ണഘടേ ച കദലിയോ ച ഠപാപേത്വാ സകലനഗരം ദീപമാലാദീഹി വിപ്പകിണ്ണതാരകം വിയ കത്വാ ഖീരപായകേ ദാരകേ ഖീരം പായ്യേഥ, ദഹരേ കുമാരേ ലഹും ലഹും ഭോജാപേത്വാ സയാപേഥ, ഉച്ചാസദ്ദം മാ കരിത്ഥ, അജ്ജ ഏകരത്തിം സത്ഥാ അന്തോഗാമേ വസിസ്സതി, ബുദ്ധാ നാമ അപ്പസദ്ദകാമാ ഹോന്തീതി ഭേരിം ചരാപേത്വാ സയം ദണ്ഡദീപികം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമിംസു.
൨൯൯. ഭഗവന്തംയേവ പുരക്ഖത്വാതി ഭഗവന്തം പുരതോ കത്വാ. തത്ഥ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനഞ്ചേവ ഉപാസകാനഞ്ച മജ്ഝേ നിസിന്നോ അതിവിയ വിരോചതി, സമന്തപാസാദികോ സുവണ്ണവണ്ണോ അഭിരൂപോ ദസ്സനീയോ. പുരിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. പച്ഛിമകായതോ. ദക്ഖിണഹത്ഥതോ. വാമഹത്ഥതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവട്ടേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഏവം സമന്താ അസീതി ഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിധാവന്തി. സബ്ബേ ദിസാഭാഗാ സുവണ്ണചമ്പകപുപ്ഫേഹി വികിരിയമാനാ വിയ സുവണ്ണഘടതോ നിക്ഖന്തസുവണ്ണരസധാരാഹി സിഞ്ചമാനാ വിയ പസാരിതസുവണ്ണപടപരിക്ഖിത്താ വിയ വേരമ്ഭവാതസമുട്ഠിതകിംസുകകണികാരപുപ്ഫചുണ്ണസമാകിണ്ണാ വിയ ച വിപ്പകാസന്തി.
ഭഗവതോപി അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാദ്വത്തിംസവരലക്ഖണസമുജ്ജലം സരീരം സമുഗ്ഗതതാരകം വിയ ഗഗനതലം, വികസിതമിവ പദുമവനം, സബ്ബപാലിഫുല്ലോ വിയ യോജനസതികോ പാരിച്ഛത്തകോ പടിപാടിയാ ഠപിതാനം ദ്വത്തിംസചന്ദാനം ദ്വത്തിംസസൂരിയാനം ദ്വത്തിംസചക്കവത്തിരാജാനം ദ്വത്തിംസദേവരാജാനം ദ്വത്തിംസമഹാബ്രഹ്മാനം സിരിയാ സിരിം അഭിഭവമാനം വിയ വിരോചതി. പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ ഭിക്ഖൂപി സബ്ബേവ അപ്പിച്ഛാ സന്തുട്ഠാ പവിവിത്താ അസംസട്ഠാ ആരദ്ധവീരിയാ വത്താരോ വചനക്ഖമാ ചോദകാ പാപഗരഹിനോ സീലസമ്പന്നാ സമാധിസമ്പന്നാ പഞ്ഞാവിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനസമ്പന്നാ. തേഹി പരിവാരിതോ ഭഗവാ രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ, രത്തപദുമവനസണ്ഡമജ്ഝഗതാ വിയ സുവണ്ണനാവാ, പവാളവേദികാപരിക്ഖിത്തോ വിയ സുവണ്ണപാസാദോ വിരോചിത്ഥ.
അസീതിമഹാഥേരാപി നം മേഘവണ്ണം പംസുകൂലം പാരുപിത്വാ മണിവമ്മവമ്മിതാ വിയ മഹാനാഗാ പരിവാരയിംസു വന്തരാഗാ ഭിന്നകിലേസാ വിജടിതജടാ ഛിന്നബന്ധനാ കുലേ വാ ഗണേ വാ അലഗ്ഗാ. ഇതി ഭഗവാ സയം വീതരാഗോ വീതരാഗേഹി, വീതദോസോ വീതദോസേഹി, വീതമോഹോ വീതമോഹേഹി, നിത്തണ്ഹോ നിത്തണ്ഹേഹി, നിക്കിലേസോ നിക്കിലേസേഹി, സയം ബുദ്ധോ ബഹുസ്സുതബുദ്ധേഹി പരിവാരിതോ പത്തപരിവാരിതം വിയ കേസരം, കേസരപരിവാരിതാ വിയ കണ്ണികാ, അട്ഠനാഗസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ഛദ്ദന്തോ നാഗരാജാ, നവുതിഹംസസഹസ്സപരിവാരിതോ വിയ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ, സേനങ്ഗപരിവാരിതോ വിയ ചക്കവത്തിരാജാ, മരുഗണപരിവാരിതോ വിയ സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മഗണപരിവാരിതോ വിയ ഹാരിതോ മഹാബ്രഹ്മാ, അസമേന ബുദ്ധവേസേന അപരിമാണേന ബുദ്ധവിലാസേന തസ്സം പരിസതി നിസിന്നോ പാവേയ്യകേ മല്ലേ ബഹുദേവ രത്തിം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേത്വാ ഉയ്യോജേസി.
ഏത്ഥ ച ധമ്മികഥാ നാമ സന്ധാഗാരഅനുമോദനപ്പടിസംയുത്താ പകിണ്ണകകഥാ വേദിതബ്ബാ. തദാ ഹി ഭഗവാ ആകാസഗങ്ഗം ഓതാരേന്തോ വിയ പഥവോജം ആകഡ്ഢന്തോ വിയ മഹാജമ്ബും മത്ഥകേ ഗഹേത്വാ ചാലേന്തോ വിയ യോജനിയമധുഗണ്ഡം ചക്കയന്തേന പീളേത്വാ മധുപാനം പായമാനോ വിയ ച പാവേയ്യകാനം മല്ലാനം ഹിതസുഖാവഹം പകിണ്ണകകഥം കഥേസി.
൩൦൦. തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂതന്തി യം യം ദിസം അനുവിലോകേതി, തത്ഥ തത്ഥ തുണ്ഹീഭൂതമേവ. അനുവിലോകേത്വാതി മംസചക്ഖുനാ ദിബ്ബചക്ഖുനാതി ദ്വീഹി ചക്ഖൂഹി തതോ തതോ വിലോകേത്വാ. മംസചക്ഖുനാ ഹി നേസം ബഹിദ്ധാ ഇരിയാപഥം പരിഗ്ഗഹേസി. തത്ഥ ഏകഭിക്ഖുസ്സാപി നേവ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം ന പാദകുക്കുച്ചം അഹോസി, ന കോചി സീസമുക്ഖിപി, ന കഥം കഥേസി, ന നിദ്ദായന്തോ നിസീദി. സബ്ബേപി തീഹി സിക്ഖാഹി സിക്ഖിതാ നിവാതേ പദീപസിഖാ വിയ നിച്ചലാ നിസീദിംസു. ഇതി നേസം ഇമം ഇരിയാപഥം മംസചക്ഖുനാ പരിഗ്ഗഹേസി. ആലോകം പന വഡ്ഢയിത്വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ഹദയരൂപം ദിസ്വാ അബ്ഭന്തരഗതം സീലം ഓലോകേസി. സോ അനേകസതാനം ഭിക്ഖൂനം അന്തോകുമ്ഭിയം ജലമാനം പദീപം വിയ അരഹത്തുപഗം സീലം അദ്ദസ. ആരദ്ധവിപസ്സകാ ഹി തേ ഭിക്ഖൂ. ഇതി നേസം സീലം ദിസ്വാ ‘‘ഇമേപി ഭിക്ഖൂ മയ്ഹം അനുച്ഛവികാ, അഹമ്പി ഇമേസം അനുച്ഛവികോ’’തി ചക്ഖുതലേസു നിമിത്തം ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഓലോകേത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി ‘‘പിട്ഠി മേ ആഗിലായതീ’’തി. കസ്മാ ആഗിലായതി? ഭഗവതോ ഹി ഛബ്ബസ്സാനി മഹാപധാനം പദഹന്തസ്സ മഹന്തം കായദുക്ഖം അഹോസി. അഥസ്സ അപരഭാഗേ മഹല്ലകകാലേ പിട്ഠിവാതോ ഉപ്പജ്ജി.
സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാതി സന്ധാഗാരസ്സ കിര ഏകപസ്സേ തേ രാജാനോ കപ്പിയമഞ്ചകം പഞ്ഞപേസും ‘‘അപ്പേവ നാമ സത്ഥാ നിപജ്ജേയ്യാ’’തി. സത്ഥാപി ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി പരിഭുത്തം ഇമേസം മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീതി തത്ഥ സങ്ഘാടിം പഞ്ഞാപേത്വാ നിപജ്ജി.
ഭിന്നനിഗണ്ഠവത്ഥുവണ്ണനാ
൩൦൧. തസ്സ കാലങ്കിരിയായാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.
൩൦൨. ആമന്തേസീതി ഭണ്ഡനാദിവൂപസമകരം സ്വാഖ്യാതം ധമ്മം ദേസേതുകാമോ ആമന്തേസി.
ഏകകവണ്ണനാ
൩൦൩. തത്ഥാതി തസ്മിം ധമ്മേ. സങ്ഗായിതബ്ബന്തി സമഗ്ഗേഹി ഗായിതബ്ബം, ഏകവചനേഹി അവിരുദ്ധവചനേഹി ഭണിതബ്ബം. ന വിവദിതബ്ബന്തി അത്ഥേ വാ ബ്യഞ്ജനേ വാ വിവാദോ ന കാതബ്ബോ. ഏകോ ധമ്മോതി ഏകകദുകതികാദിവസേന ബഹുധാ സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ ‘‘ഏകോ ധമ്മോ’’തി ആഹ. സബ്ബേ സത്താതി കാമഭവാദീസു സഞ്ഞാഭവാദീസു ഏകവോകാരഭവാദീസു ച സബ്ബഭവേസു സബ്ബേ സത്താ. ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഹാരതോ ഠിതി ഏതേസന്തി ആഹാരട്ഠിതികാ. ഇതി സബ്ബസത്താനം ഠിതി ഹേതു ആഹാരോ നാമ ഏകോ ധമ്മോ അമ്ഹാകം സത്ഥാരാ യാഥാവതോ ഞത്വാ സമ്മദക്ഖാതോ ആവുസോതി ദീപേതി.
നനു ച ഏവം സന്തേ യം വുത്തം ‘‘അസഞ്ഞസത്താ ദേവാ അഹേതുകാ അനാഹാരാ അഫസ്സകാ’’തിആദി, (വിഭ. ൧൦൧൭) തം വചനം വിരുജ്ഝതീതി, ന വിരുജ്ഝതി. തേസഞ്ഹി ഝാനം ആഹാരോ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരാ ഭൂതാനം വാ സത്താനം ഠിതിയാ സമ്ഭവേസീനം വാ അനുഗ്ഗഹായ. കതമേ ചത്താരോ? കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓളാരികോ വാ സുഖുമോ വാ, ഫസ്സോ ദുതിയോ, മനോസഞ്ചേതനാ തതിയാ, വിഞ്ഞാണം ചതുത്ഥ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൧) ഇദമ്പി വിരുജ്ഝതീതി, ഇദമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. ഏതസ്മിഞ്ഹി സുത്തേ നിപ്പരിയായേന ആഹാരലക്ഖണാവ ധമ്മാ ആഹാരാതി വുത്താ. ഇധ പന പരിയായേന പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തോ. സബ്ബധമ്മാനഞ്ഹി പച്ചയോ ലദ്ധും വട്ടതി. സോ ച യം യം ഫലം ജനേതി, തം തം ആഹരതി നാമ, തസ്മാ ആഹാരോതി വുച്ചതി. തേനേവാഹ ‘‘അവിജ്ജമ്പാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരം വദാമി, നോ അനാഹാരം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജായ ആഹാരോ? പഞ്ചനീവരണാതിസ്സ വചനീയം. പഞ്ചനീവരണേപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സാഹാരേ വദാമി, നോ അനാഹാരേ. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചന്നം നീവരണാനം ആഹാരോ? അയോനിസോമനസികാരോതിസ്സ വചനീയ’’ന്തി (അ. നി. ൧൦.൬൧). അയം ഇധ അധിപ്പേതോ.
ഏതസ്മിഞ്ഹി പച്ചയാഹാരേ ഗഹിതേ പരിയായാഹാരോപി നിപ്പരിയായാഹാരോപി സബ്ബോ ഗഹിതോവ ഹോതി. തത്ഥ അസഞ്ഞഭവേ പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. അനുപ്പന്നേ ഹി ബുദ്ധേ തിത്ഥായതനേ പബ്ബജിതാ വായോകസിണേ പരികമ്മം കത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ തതോ വുട്ഠായ ധീ ചിത്തം, ധിബ്ബതേതം ചിത്തം ചിത്തസ്സ നാമ അഭാവോയേവ സാധു, ചിത്തഞ്ഹി നിസ്സായേവ വധബന്ധാദിപച്ചയം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തേ അസതി നത്ഥേതന്തി ഖന്തിം രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനാ കാലങ്കത്വാ അസഞ്ഞഭവേ നിബ്ബത്തന്തി. യോ യസ്സ ഇരിയാപഥോ മനുസ്സലോകേ പണിഹിതോ അഹോസി, സോ തേന ഇരിയാപഥേന നിബ്ബത്തിത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി ഠിതോ വാ നിസിന്നോ വാ നിപന്നോ വാ ഹോതി. ഏവരൂപാനമ്പി സത്താനം പച്ചയാഹാരോ ലബ്ഭതി. തേ ഹി യം ഝാനം ഭാവേത്വാ നിബ്ബത്താ, തദേവ നേസം പച്ചയോ ഹോതി. യഥാ ജിയാവേഗേന ഖിത്തസരോ യാവ ജിയാവേഗോ അത്ഥി, താവ ഗച്ഛതി, ഏവം യാവ ഝാനപച്ചയോ അത്ഥി, താവ തിട്ഠന്തി. തസ്മിം നിട്ഠിതേ ഖീണവേഗോ സരോ വിയ പതന്തി. യേ പന തേ നേരയികാ നേവ ഉട്ഠാനഫലൂപജീവീ ന പുഞ്ഞഫലൂപജീവീതി വുത്താ, തേസം കോ ആഹാരോതി? തേസം കമ്മമേവ ആഹാരോ. കിം പഞ്ച ആഹാരാ അത്ഥീതി ചേ. പഞ്ച, ന പഞ്ചാതി ഇദം ന വത്തബ്ബം. നനു പച്ചയോ ആഹാരോതി വുത്തമേതം. തസ്മാ യേന കമ്മേന തേ നിരയേ നിബ്ബത്താ, തദേവ തേസം ഠിതിപച്ചയത്താ ആഹാരോ ഹോതി. യം സന്ധായ ഇദം വുത്തം ‘‘ന ച താവ കാലങ്കരോതി, യാവ ന തം പാപകമ്മം ബ്യന്തീ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦).
കബളീകാരം ആഹാരം ആരബ്ഭ ചേത്ഥ വിവാദോ ന കാതബ്ബോ. മുഖേ ഉപ്പന്നോ ഖേളോപി ഹി തേസം ആഹാരകിച്ചം സാധേതി. ഖേളോപി ഹി നിരയേ ദുക്ഖവേദനിയോ ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹോതി, സഗ്ഗേ സുഖവേദനിയോ. ഇതി കാമഭവേ നിപ്പരിയായേന ചത്താരോ ആഹാരാ. രൂപാരൂപഭവേസു ഠപേത്വാ അസഞ്ഞം സേസാനം തയോ. അസഞ്ഞാനഞ്ചേവ അവസേസാനഞ്ച പച്ചയാഹാരോതി ഇമിനാ ആഹാരേന ‘‘സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ’’തി ഏതം പഞ്ഹം കഥേത്വാ ‘‘അയം ഖോ ആവുസോ’’തി ഏവം നിയ്യാതനമ്പി ‘‘അത്ഥി ഖോ ആവുസോ’’തി പുന ഉദ്ധരണമ്പി അകത്വാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ സങ്ഖാരട്ഠിതികാ’’തി ദുതിയപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസി.
കസ്മാ പന ന നിയ്യാതേസി ന ഉദ്ധരിത്ഥ? തത്ഥ തത്ഥ നിയ്യാതിയമാനേപി ഉദ്ധരിയമാനേപി പരിയാപുണിതും വാചേതും ദുക്ഖം ഹോതി, തസ്മാ ദ്വേ ഏകാബദ്ധേ കത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. ഇമസ്മിമ്പി വിസ്സജ്ജനേ ഹേട്ഠാ വുത്തപച്ചയോവ അത്തനോ ഫലസ്സ സങ്ഖരണതോ സങ്ഖാരോതി വുത്തോ. ഇതി ഹേട്ഠാ ആഹാരപച്ചയോ കഥിതോ, ഇധ സങ്ഖാരപച്ചയോതി അയമേത്ഥ ഹേട്ഠിമതോ വിസേസോ. ‘‘ഹേട്ഠാ നിപ്പരിയായാഹാരോ ഗഹിതോ, ഇധ പരിയായാഹാരോതി ഏവം ഗഹിതേ വിസേസോ പാകടോ ഭവേയ്യ, നോ ച ഗണ്ഹിംസൂ’തി മഹാസീവത്ഥേരോ ആഹ. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസ്സപി ഹി അനിന്ദ്രിയബദ്ധസ്സപി പച്ചയോ ലദ്ധും വട്ടതി. വിനാ പച്ചയേന ധമ്മോ നാമ നത്ഥി. തത്ഥ അനിന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ തിണരുക്ഖലതാദിനോ പഥവീരസോ ആപോരസോ ച പച്ചയോ ഹോതി. ദേവേ അവസ്സന്തേ ഹി തിണാദീനി മിലായന്തി, വസ്സന്തേ ച പന ഹരിതാനി ഹോന്തി. ഇതി തേസം പഥവീരസോ ആപോരസോ ച പച്ചയോ ഹോതി. ഇന്ദ്രിയബദ്ധസ്സ അവിജ്ജാ തണ്ഹാ കമ്മം ആഹാരോതി ഏവമാദയോ പച്ചയാ, ഇതി ഹേട്ഠാ പച്ചയോയേവ ആഹാരോതി കഥിതോ, ഇധ സങ്ഖാരോതി. അയമേവേത്ഥ വിസേസോ.
അയം ഖോ, ആവുസോതി ആവുസോ അമ്ഹാകം സത്ഥാരാ മഹാബോധിമണ്ഡേ നിസീദിത്വാ സയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സച്ഛികത്വാ അയം ഏകധമ്മോ ദേസിതോ. തത്ഥ ഏകധമ്മേ തുമ്ഹേഹി സബ്ബേഹേവ സങ്ഗായിതബ്ബം ന വിവദിതബ്ബം. യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയന്തി യഥാ സങ്ഗായമാനാനം തുമ്ഹാകം ഇദം സാസനബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ. ഏകേന ഹി ഭിക്ഖുനാ ‘‘അത്ഥി, ഖോ ആവുസോ, ഏകോ ധമ്മോ സമ്മദക്ഖാതോ. കതമോ ഏകോ ധമ്മോ? സബ്ബേ സത്താ ആഹാരട്ഠിതികാ. സബ്ബേ സത്താ സങ്ഖാരട്ഠിതികാ’’തി കഥിതേ തസ്സ കഥം സുത്വാ അഞ്ഞോ കഥേസ്സതി. തസ്സപി അഞ്ഞോതി ഏവം പരമ്പരകഥാനിയമേന ഇദം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരം തിട്ഠമാനം സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അത്ഥായ ഹിതായ ഭവിസ്സതീതി ഏകകവസേന ധമ്മസേനാപതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേസീതി.
ഏകകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ദുകവണ്ണനാ
൩൦൪. ഇതി ഏകകവസേന സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദുകവസേന ദസ്സേതും പുന ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ നാമരൂപദുകേ നാമന്തി ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ നിബ്ബാനഞ്ച. തത്ഥ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമനട്ഠേന നാമം. നാമനട്ഠേനാതി നാമകരണട്ഠേന. യഥാ ഹി മഹാജനസമ്മതത്താ മഹാസമ്മതസ്സ ‘‘മഹാസമ്മതോ’’തി നാമം അഹോസി, യഥാ മാതാപിതരോ ‘‘അയം തിസ്സോ നാമ ഹോതു, ഫുസ്സോ നാമ ഹോതൂ’’തി ഏവം പുത്തസ്സ കിത്തിമനാമം കരോന്തി, യഥാ വാ ‘‘ധമ്മകഥികോ വിനയധരോ’’തി ഗുണതോ നാമം ആഗച്ഛതി, ന ഏവം വേദനാദീനം. വേദനാദയോ ഹി മഹാപഥവീആദയോ വിയ അത്തനോ നാമം കരോന്താവ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേസു ഉപ്പന്നേസു തേസം നാമം ഉപ്പന്നമേവ ഹോതി. ന ഹി വേദനം ഉപ്പന്നം ‘‘ത്വം വേദനാ നാമ ഹോഹീ’’തി, കോചി ഭണതി, ന ചസ്സാ യേന കേനചി കാരണേന നാമഗ്ഗഹണകിച്ചം അത്ഥി, യഥാ പഥവിയാ ഉപ്പന്നായ ‘‘ത്വം പഥവീ നാമ ഹോഹീ’’തി നാമഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, ചക്കവാളസിനേരുമ്ഹി ചന്ദിമസൂരിയനക്ഖത്തേസു ഉപ്പന്നേസു ‘‘ത്വം ചക്കവാളം നാമ, ത്വം നക്ഖത്തം നാമ ഹോഹീ’’തി നാമഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, നാമം ഉപ്പന്നമേവ ഹോതി, ഓപപാതികാ പഞ്ഞത്തി നിപതതി, ഏവം വേദനായ ഉപ്പന്നായ ‘‘ത്വം വേദനാ നാമ ഹോഹീ’’തി നാമഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, തായ ഉപ്പന്നായ വേദനാതി നാമം ഉപ്പന്നമേവ ഹോതി. സഞ്ഞാദീസുപി ഏസേവ നയോ അതീതേപി ഹി വേദനാ വേദനായേവ. സഞ്ഞാ. സങ്ഖാരാ. വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണമേവ. അനാഗതേപി. പച്ചുപ്പന്നേപി. നിബ്ബാനം പന സദാപി നിബ്ബാനമേവാതി. നാമനട്ഠേന നാമം. നമനട്ഠേനാപി ചേത്ഥ ചത്താരോ ഖന്ധാ നാമം. തേ ഹി ആരമ്മണാഭിമുഖം നമന്തി. നാമനട്ഠേന സബ്ബമ്പി നാമം. ചത്താരോ ഹി ഖന്ധാ ആരമ്മണേ അഞ്ഞമഞ്ഞം നാമേന്തി, നിബ്ബാനം ആരമ്മണാധിപതിപച്ചയതായ അത്തനി അനവജ്ജധമ്മേ നാമേതി.
രൂപന്തി ചത്താരോ ച മഹാഭൂതാ ചതുന്നഞ്ച മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ രൂപം, തം സബ്ബമ്പി രുപ്പനട്ഠേന രൂപം. തസ്സ വിത്ഥാരകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.
അവിജ്ജാതി ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം. അയമ്പി വിത്ഥാരതോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ കഥിതായേവ. ഭവതണ്ഹാതി ഭവപത്ഥനാ. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ’’തിആദി (ധ. സ. ൧൩൧൯).
ഭവദിട്ഠീതി ഭവോ വുച്ചതി സസ്സതം, സസ്സതവസേന ഉപ്പജ്ജനകദിട്ഠി. സാ ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവദിട്ഠി? ‘ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’തി യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൨൦) നയേന അഭിധമ്മേ വിത്ഥാരിതാ. വിഭവദിട്ഠീതി വിഭവോ വുച്ചതി ഉച്ഛേദം, ഉച്ഛേദവസേന ഉപ്പജ്ജനകദിട്ഠി. സാപി ‘‘തത്ഥ കതമാ വിഭവദിട്ഠി? ‘ന ഭവിസ്സതി അത്താ ച ലോകോ ചാ’തി (ധ. സ. ൨൮൫). യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൨൧) നയേന തത്ഥേവ വിത്ഥാരിതാ.
അഹിരികന്തി ‘‘യം ന ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൨൮) ഏവം വിത്ഥാരിതാ നില്ലജ്ജതാ. അനോത്തപ്പന്തി ‘‘യം ന ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൨൯) ഏവം വിത്ഥാരിതോ അഭായനകആകാരോ.
ഹിരീ ച ഓത്തപ്പഞ്ചാതി ‘‘യം ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേന, ഓത്തപ്പതി ഓത്തപ്പിതബ്ബേനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൦-൩൧) ഏവം വിത്ഥാരിതാനി ഹിരിഓത്തപ്പാനി. അപി ചേത്ഥ അജ്ഝത്തസമുട്ഠാനാ ഹിരീ, ബഹിദ്ധാസമുട്ഠാനം ഓത്തപ്പം. അത്താധിപതേയ്യാ ഹിരീ, ലോകാധിപതേയ്യം ഓത്തപ്പം. ലജ്ജാസഭാവസണ്ഠിതാ ഹിരീ, ഭയസഭാവസണ്ഠിതം ഓത്തപ്പം. വിത്ഥാരകഥാ പനേത്ഥ സബ്ബാകാരേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്താ.
ദോവചസ്സതാതി ദുക്ഖം വചോ ഏതസ്മിം വിപ്പടികൂലഗാഹിമ്ഹി വിപച്ചനീകസാതേ അനാദരേ പുഗ്ഗലേതി ദുബ്ബചോ, തസ്സ കമ്മം ദോവചസ്സം, തസ്സ ഭാവോ ദോവചസ്സതാ. വിത്ഥാരതോ പനേസാ ‘‘തത്ഥ കതമാ ദോവചസ്സതാ? സഹധമ്മികേ വുച്ചമാനേ ദോവചസ്സായ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൩൨) അഭിധമ്മേ ആഗതാ. സാ അത്ഥതോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ ഹോതി. ‘‘ചതുന്നഞ്ച ഖന്ധാനം ഏതേനാകാരേന പവത്താനം ഏതം അധിവചന’’ന്തി വദന്തി. പാപമിത്തതാതി പാപാ അസ്സദ്ധാദയോ പുഗ്ഗലാ ഏതസ്സ മിത്താതി പാപമിത്തോ, തസ്സ ഭാവോ പാപമിത്തതാ. വിത്ഥാരതോ പനേസാ – ‘‘തത്ഥ കതമാ പാപമിത്തതാ? യേ തേ പുഗ്ഗലാ അസ്സദ്ധാ ദുസ്സീലാ അപ്പസ്സുതാ മച്ഛരിനോ ദുപ്പഞ്ഞാ. യാ തേസം സേവനാ നിസേവനാ സംസേവനാ ഭജനാ സംഭജനാ ഭത്തി സംഭത്തി തംസമ്പവങ്കതാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൩) ഏവം ആഗതാ. സാപി അത്ഥതോ ദോവചസ്സതാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ.
സോവചസ്സതാ ച കല്യാണമിത്തതാ ച വുത്തപ്പടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബാ. ഉഭോപി പനേതാ ഇധ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാ.
ആപത്തികുസലതാതി ‘‘പഞ്ചപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ, സത്തപി ആപത്തിക്ഖന്ധാ ആപത്തിയോ. യാ താസം ആപത്തീനം ആപത്തികുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൬) ഏവം വുത്തോ ആപത്തികുസലഭാവോ.
ആപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാതി ‘‘യാ താഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാനകുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൭) ഏവം വുത്താ സഹ കമ്മവാചായ ആപത്തീഹി വുട്ഠാനപരിച്ഛേദജാനനാ പഞ്ഞാ.
സമാപത്തികുസലതാതി ‘‘അത്ഥി സവിതക്കസവിചാരാ സമാപത്തി, അത്ഥി അവിതക്കവിചാരമത്താ സമാപത്തി, അത്ഥി അവിതക്കഅവിചാരാ സമാപത്തി. യാ താസം സമാപത്തീനം കുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൮) ഏവം വുത്താ സഹ പരികമ്മേന അപ്പനാപരിച്ഛേദജാനനാ പഞ്ഞാ. സമാപത്തിവുട്ഠാനകുസലതാതി ‘‘യാ താഹി സമാപത്തീഹി വുട്ഠാനകുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൩൯) ഏവം വുത്താ യഥാപരിച്ഛിന്നസമയവസേനേവ സമാപത്തിതോ വുട്ഠാനസമത്ഥാ ‘‘ഏത്തകം ഗതേ സൂരിയേ ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി വുട്ഠാനകാലപരിച്ഛേദകാ പഞ്ഞാ.
ധാതുകുസലതാതി ‘‘അട്ഠാരസ ധാതുയോ ചക്ഖുധാതു…പേ… മനോവിഞ്ഞാണധാതു. യാ താസം ധാതൂനം കുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൦) ഏവം വുത്താ അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം സഭാവപരിച്ഛേദകാ സവനധാരണസമ്മസനപടിവേധപഞ്ഞാ. മനസികാരകുസലതാതി ‘‘യാ താസം ധാതൂനം മനസികാരകുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൧) ഏവം വുത്താ താസംയേവ ധാതൂനം സമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണപഞ്ഞാ.
ആയതനകുസലതാതി ‘‘ദ്വാദസായതനാനി ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മായതനം. യാ തേസം ആയതനാനം ആയതനകുസലതാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൨) ഏവം വുത്താ ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം ഉഗ്ഗഹമനസികാരപജാനനാ പഞ്ഞാ. അപിച ധാതുകുസലതാപി ഉഗ്ഗഹമനസികാരസവനസമ്മസനപടിവേധപച്ചവേക്ഖണേസു വത്തതി മനസികാരകുസലതാപി ആയതനകുസലതാപി. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ, സവനഉഗ്ഗഹപച്ചവേക്ഖണാ ലോകിയാ, പടിവേധോ ലോകുത്തരോ, സമ്മസനമനസികാരാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ. പടിച്ചസമുപ്പാദകുസലതാതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… സമുദയോ ഹോതീതി യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൩) ഏവം വുത്താ ദ്വാദസന്നം പച്ചയാകാരാനം ഉഗ്ഗഹാദിവസേന പവത്താ പഞ്ഞാ.
ഠാനകുസലതാതി ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പാദായ തം തം ഠാനന്തി യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൪) ഏവം വുത്താ ‘‘ചക്ഖും വത്ഥും കത്വാ രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പന്നസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ചക്ഖുരൂപം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൪൪) ഠാനഞ്ചേവ കാരണഞ്ചാ’’തി ഏവം ഠാനപരിച്ഛിന്ദനസമത്ഥാ പഞ്ഞാ. അട്ഠാനകുസലതാതി ‘‘യേ യേ ധമ്മാ യേസം യേസം ധമ്മാനം ന ഹേതൂ ന പച്ചയാ ഉപ്പാദായ തം തം അട്ഠാനന്തി യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൫) ഏവം വുത്താ ‘‘ചക്ഖും വത്ഥും കത്വാ രൂപം ആരമ്മണം കത്വാ സോതവിഞ്ഞാണാദീനി നുപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ തേസം ചക്ഖുരൂപം ന ഠാനം ന കാരണ’’ന്തി ഏവം അട്ഠാനപരിച്ഛിന്ദനസമത്ഥാ പഞ്ഞാ അപിച ഏതസ്മിം ദുകേ ‘‘കിത്താവതാ പന, ഭന്തേ, ഠാനാഠാനകുസലോ ഭിക്ഖൂതി അലം വചനായാതി. ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു അട്ഠാനമേതം അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീതി പജാനാതി. ഠാനഞ്ച ഖോ ഏതം വിജ്ജതി, യം പുഥുജ്ജനോ കഞ്ചി സങ്ഖാരം നിച്ചതോ ഉപഗച്ഛേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൭) ഇമിനാപി സുത്തേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
അജ്ജവന്തി ഗോമുത്തവങ്കതാ ചന്ദവങ്കതാ നങ്ഗലകോടിവങ്കതാതി തയോ അനജ്ജവാ. ഏകച്ചോ ഹി ഭിക്ഖു പഠമവയേ ഏകവീസതിയാ അനേസനാസു ഛസു ച അഗോചരേസു ചരതി, മജ്ഝിമപച്ഛിമവയേസു ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, അയം ഗോമുത്തവങ്കതാ നാമ. ഏകോ പഠമവയേപി പച്ഛിമവയേപി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, മജ്ഝിമവയേ പുരിമസദിസോ, അയം ചന്ദവങ്കതാ നാമ. ഏകോ പഠമവയേപി മജ്ഝിമവയേപി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം പൂരേതി, ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി, പച്ഛിമവയേ പുരിമസദിസോ അയം നങ്ഗലകോടിവങ്കതാ നാമ. ഏകോ സബ്ബമേതം വങ്കതം പഹായ തീസുപി വയേസു പേസലോ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ ഹോതി. തസ്സ യോ സോ ഉജുഭാവോ, ഇദം അജ്ജവം നാമ. അഭിധമ്മേപി വുത്തം – ‘‘തത്ഥ കതമോ അജ്ജവോ. യാ അജ്ജവതാ അജിമ്ഹതാ അവങ്കതാ അകുടിലതാ, അയം വുച്ചതി അജ്ജവോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൬). ലജ്ജവന്തി ‘‘തത്ഥ കതമോ ലജ്ജവോ? യോ ഹിരീയതി ഹിരീയിതബ്ബേന ഹിരീയതി പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. അയം വുച്ചതി ലജ്ജവോ’’തി ഏവം വുത്തോ ലജ്ജീഭാവോ.
ഖന്തീതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ഖന്തി? യാ ഖന്തി ഖമനതാ അധിവാസനതാ അചണ്ഡിക്കം അനസ്സുരോപോ അത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തി (ധ. സ. ൧൩൪൮) ഏവം വുത്താ അധിവാസനഖന്തി. സോരച്ചന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സോരച്ചം? യോ കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. ഇദം വുച്ചതി സോരച്ചം. സബ്ബോപി സീലസംവരോ സോരച്ച’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൪൯) ഏവം വുത്തോ സുരതഭാവോ.
സാഖല്യന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യം? യാ സാ വാചാ അണ്ഡകാ കക്കസാ പരകടുകാ പരാഭിസജ്ജനീ കോധസാമന്താ അസമാധിസംവത്തനികാ, തഥാരൂപിം വാചം പഹായ യാ സാ വാചാ നേളാ കണ്ണസുഖാ പേമനീയാ ഹദയങ്ഗമാ പോരീ ബഹുജനകന്താ ബഹുജനമനാപാ, തഥാരൂപിം വാചം ഭാസിതാ ഹോതി. യാ തത്ഥ സണ്ഹവാചതാ സഖിലവാചതാ അഫരുസവാചതാ. ഇദം വുച്ചതി സാഖല്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൧൩൫൦) ഏവം വുത്തോ സമ്മോദകമുദുകഭാവോ. പടിസന്ഥാരോതി അയം ലോകസന്നിവാസോ ആമിസേന ധമ്മേന ചാതി ദ്വീഹി ഛിദ്ദോ, തസ്സ തം ഛിദ്ദം യഥാ ന പഞ്ഞായതി, ഏവം പീഠസ്സ വിയ പച്ചത്ഥരണേന ആമിസേന ധമ്മേന ച പടിസന്ഥരണം. അഭിധമ്മേപി വുത്തം ‘‘തത്ഥ കതമോ പടിസന്ഥാരോ? ആമിസപടിസന്ഥാരോ ച ധമ്മപടിസന്ഥാരോ ച. ഇധേകച്ചോ പടിസന്ഥാരകോ ഹോതി ആമിസപടിസന്ഥാരേന വാ ധമ്മപടിസന്ഥാരേന വാ. അയം വുച്ചതി പടിസന്ഥാരോ’’തി (ധ. സ. ൧൩൫൧). ഏത്ഥ ച ആമിസേന സങ്ഗഹോ ആമിസപടിസന്ഥാരോ നാമ. തം കരോന്തേന മാതാപിതൂനം ഭിക്ഖുഗതികസ്സ വേയ്യാവച്ചകരസ്സ രഞ്ഞോ ചോരാനഞ്ച അഗ്ഗം അഗ്ഗഹേത്വാപി ദാതും വട്ടതി. ആമസിത്വാ ദിന്നേ ഹി രാജാനോ ച ചോരാ ച അനത്ഥമ്പി കരോന്തി ജീവിതക്ഖയമ്പി പാപേന്തി, അനാമസിത്വാ ദിന്നേ അത്തമനാ ഹോന്തി. ചോരനാഗവത്ഥുആദീനി ചേത്ഥ വത്ഥൂനി കഥേതബ്ബാനി. താനി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൧൮൫-൭) വിത്ഥാരിതാനി. സക്കച്ചം ഉദ്ദേസദാനം പാളിവണ്ണനാ ധമ്മകഥാകഥനന്തി ഏവം ധമ്മേന സങ്ഗഹോ ധമ്മപടിസന്ഥാരോ നാമ.
അവിഹിംസാതി കരുണാപി കരുണാപുബ്ബഭാഗോപി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിഹിംസാ? യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി, അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാ’’തി. സോചേയ്യന്തി മേത്തായ ച മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ ച വസേന സുചിഭാവോ. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തത്ഥ കതമം സോചേയ്യം? യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി, ഇദം വുച്ചതി സോചേയ്യ’’ന്തി.
മുട്ഠസ്സച്ചന്തി സതിവിപ്പവാസോ, യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമം മുട്ഠസ്സച്ചം? യാ അസതി അനനുസ്സതി അപ്പടിസ്സതി അസ്സരണതാ അധാരണതാ പിലാപനതാ സമ്മുസ്സനതാ, ഇദം വുച്ചതി മുട്ഠസ്സച്ചം’’ (ധ. സ. ൧൩൫൬). അസമ്പജഞ്ഞന്തി, ‘‘തത്ഥ കതമം അസമ്പജഞ്ഞം? യം അഞ്ഞാണം അദസ്സനം അവിജ്ജാലങ്ഗീ മോഹോ അകുസലമൂല’’ന്തി ഏവം വുത്താ അവിജ്ജായേവ. സതി സതിയേവ. സമ്പജഞ്ഞം ഞാണം.
ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൩൫൨) നയേന വിത്ഥാരിതോ ഇന്ദ്രിയസംവരഭേദോ. ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ അപ്പടിസങ്ഖാ അയോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി ദവായ മദായ മണ്ഡനായ വിഭൂസനായ. യാ തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ അമത്തഞ്ഞുതാ അപ്പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ’’തി ഏവം ആഗതോ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുഭാവോ. അനന്തരദുകോ വുത്തപ്പടിപക്ഖനയേന വേദിതബ്ബോ.
പടിസങ്ഖാനബലന്തി ‘‘തത്ഥ കതമം പടിസങ്ഖാനബലം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി ഏവം വിത്ഥാരിതം അപ്പടിസങ്ഖായ അകമ്പനഞാണം. ഭാവനാബലന്തി ഭാവേന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ബലം. അത്ഥതോ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസീസേന സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ഹോന്തി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘തത്ഥ കതമം ഭാവനാബലം? യാ കുസലാനം ധമ്മാനം ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മം, ഇദം വുച്ചതി ഭാവനാബലം. സത്തബോജ്ഝങ്ഗാ ഭാവനാബല’’ന്തി.
സതിബലന്തി അസ്സതിയാ അകമ്പനവസേന സതിയേവ. സമാധിബലന്തി ഉദ്ധച്ചേ അകമ്പനവസേന സമാധിയേവ. സമഥോ സമാധി. വിപസ്സനാ പഞ്ഞാ. സമഥോവ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ പുന പവത്തേതബ്ബസ്സ സമഥസ്സ നിമിത്തവസേന സമഥനിമിത്തം പഗ്ഗാഹനിമിത്തേപി ഏസേവ നയോ. പഗ്ഗാഹോ വീരിയം. അവിക്ഖേപോ ഏകഗ്ഗതാ. ഇമേഹി പന സതി ച സമ്പജഞ്ഞഞ്ച പടിസങ്ഖാനബലഞ്ച ഭാവനാബലഞ്ച സതിബലഞ്ച സമാധിബലഞ്ച സമഥോ ച വിപ്പസ്സനാ ച സമഥനിമിത്തഞ്ച പഗ്ഗാഹനിമിത്തഞ്ച പഗ്ഗാഹോ ച അവിക്ഖേപോ ചാതി ഛഹി ദുകേഹി പരതോ സീലദിട്ഠിസമ്പദാദുകേന ച ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ ധമ്മാ കഥിതാ.
സീലവിപത്തീതി ‘‘തത്ഥ കതമാ സീലവിപത്തി? കായികോ വീതിക്കമോ…പേ… സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം സീലവിപത്തീ’’തി ഏവം വുത്തോ സീലവിനാസകോ അസംവരോ. ദിട്ഠിവിപത്തീതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിവിപത്തി? നത്ഥി ദിന്നം നത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തി ഏവം ആഗതാ സമ്മാദിട്ഠിവിനാസികാ മിച്ഛാദിട്ഠി.
സീലസമ്പദാതി ‘‘തത്ഥ കതമാ സീലസമ്പദാ? കായികോ അവീതിക്കമോ’’തി ഏവം പുബ്ബേ വുത്തസോരച്ചമേവ സീലസ്സ സമ്പാദനതോ പരിപൂരണതോ ‘‘സീലസമ്പദാ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബോപി സീലസംവരോ സീലസമ്പദാ’’തി ഇദം മാനസികപരിയാദാനത്ഥം വുത്തം. ദിട്ഠിസമ്പദാതി ‘‘തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിസമ്പദാ? അത്ഥി ദിന്നം അത്ഥി യിട്ഠം…പേ… സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീതി യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തി ഏവം ആഗതം ദിട്ഠിപാരിപൂരിഭൂതം ഞാണം.
സീലവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥം സീലം. അഭിധമ്മേ പനായം ‘‘തത്ഥ കതമാ സീലവിസുദ്ധി? കായികോ അവീതിക്കമോ വാചസികോ അവീതിക്കമോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ, അയം വുച്ചതി സീലവിസുദ്ധീ’’തി ഏവം വിഭത്താ. ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി വിസുദ്ധിം പാപേതും സമത്ഥം ദസ്സനം. അഭിധമ്മേ പനായം ‘‘തത്ഥ കതമാ ദിട്ഠിവിസുദ്ധി? കമ്മസ്സകതഞാണം സച്ചാനുലോമികഞാണം മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സഞാണം ഫലസമങ്ഗിസ്സഞാണ’’ന്തി ഏവം വുത്താ. ഏത്ഥ ച തിവിധം ദുച്ചരിതം അത്തനാ കതമ്പി പരേന കതമ്പി സകം നാമ ന ഹോതി അത്ഥഭഞ്ജനതോ. സുചരിതം സകം നാമ അത്ഥജനനതോതി ഏവം ജാനനം കമ്മസ്സകതഞാണം നാമ. തസ്മിം ഠത്വാ ബഹും വട്ടഗാമികമ്മം ആയൂഹിത്വാ സുഖതോ സുഖേനേവ അരഹത്തം പത്താ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. വിപസ്സനാഞാണം പന വചീസച്ചഞ്ച അനുലോമേതി, പരമത്ഥസച്ചഞ്ച ന വിലോമേതീതി സച്ചാനുലോമികം ഞാണന്തി വുത്തം.
‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പന യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാന’’ന്തി ഏത്ഥ ദിട്ഠിവിസുദ്ധീതി ഞാണദസ്സനം കഥിതം. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി തംസമ്പയുത്തമേവ വീരിയം. അപി ച പുരിമപദേന ചതുമഗ്ഗഞാണം. പച്ഛിമപദേന തംസമ്പയുത്തം വീരിയം. അഭിധമ്മേ പന ‘‘ദിട്ഠിവിസുദ്ധി ഖോ പനാതി യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി. യഥാദിട്ഠിസ്സ ച പധാനന്തി യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ സമ്മാവായാമോ’’തി ഏവം അയം ദുകോ വിഭത്തോ.
‘‘സംവേഗോ ച സംവേജനീയേസു ഠാനേസൂ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സംവേഗോതി ജാതിഭയം ജരാഭയം ബ്യാധിഭയം മരണഭയ’’ന്തി ഏവം ജാതിആദീനി ഭയതോ ദസ്സനഞാണം. സംവേജനീയം ഠാനന്തി ജാതിജരാബ്യാധിമരണം. ഏതാനി ഹി ചത്താരി ജാതി ദുക്ഖാ, ജരാ ദുക്ഖാ, ബ്യാധി ദുക്ഖോ, മരണം ദുക്ഖന്തി ഏവം സംവേഗുപ്പത്തികാരണത്താ സംവേജനീയം ഠാനന്തി വുത്താനി. സംവിഗ്ഗസ്സ ച യോനിസോ പധാനന്തി ഏവം സംവേഗജാതസ്സ ഉപായപധാനം. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായ ഛന്ദം ജനേതീ’’തി ഏവം ആഗതവീരിയസ്സേതം അധിവചനം.
അസന്തുട്ഠിതാ ച കുസലേസു ധമ്മേസൂതി യാ കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ അസന്തുട്ഠസ്സ ഭിയ്യോകമ്യതാ, തായ ഹി സമങ്ഗീഭൂതോ പുഗ്ഗലോ സീലം പൂരേത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേതി. ഝാനം ലഭിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭതി. ആരദ്ധവിപസ്സകോ അരഹത്തം അഗഹേത്വാ അന്തരാ വോസാനം നാപജ്ജതി. അപ്പടിവാനിതാ ച പധാനസ്മിന്തി ‘‘കുസലാനം ധമ്മാനം ഭാവനായ സക്കച്ചകിരിയതാ സാതച്ചകിരിയതാ അട്ഠിതകിരിയതാ അനോലീനവുത്തിതാ അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ ആസേവനാ ഭാവനാ ബഹുലീകമ്മ’’ന്തി ഏവം വുത്താ രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ ജാഗരിയാനുയോഗവസേന ആരദ്ധേ പധാനസ്മിം അരഹത്തം അപത്വാ അനിവത്തനതാ.
വിജ്ജാതി തിസ്സോ വിജ്ജാ. വിമുത്തീതി ദ്വേ വിമുത്തിയോ, ചിത്തസ്സ ച അധിമുത്തി, നിബ്ബാനഞ്ച. ഏത്ഥ ച അട്ഠ സമാപത്തിയോ നീവരണാദീഹി സുട്ഠു മുത്തത്താ അധിമുത്തി നാമ. നിബ്ബാനം സബ്ബസങ്ഖതതോ മുത്തത്താ വിമുത്തീതി വേദിതബ്ബം.
ഖയേ ഞാണന്തി കിലേസക്ഖയകരേ അരിയമഗ്ഗേ ഞാണം. അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി പടിസന്ധിവസേന അനുപ്പാദഭൂതേ തംതംമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസാനം വാ അനുപ്പാദപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നേ അരിയഫലേ ഞാണം. തേനേവാഹ ‘‘ഖയേ ഞാണന്തി മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം. അനുപ്പാദേ ഞാണന്തി ഫലസമങ്ഗിസ്സ ഞാണ’’ന്തി. ഇമേ ഖോ, ആവുസോതിആദി ഏകകേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ഇതി പഞ്ചതിംസായ ദുകാനം വസേന ഥേരോ സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേസീതി.
ദുകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
തികവണ്ണനാ
൩൦൫. ഇതി ദുകവസേന സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തികവസേന ദസ്സേതും പുന ആരഭി. തത്ഥ ലുബ്ഭതീതി ലോഭോ. അകുസലഞ്ച തം മൂലഞ്ച, അകുസലാനം വാ മൂലന്തി അകുസലമൂലം. ദുസ്സതീതി ദോസോ. മുയ്ഹതീതി മോഹോ. തേസം പടിപക്ഖനയേന അലോഭാദയോ വേദിതബ്ബാ.
ദുട്ഠു ചരിതാനി, വിരൂപാനി വാ ചരിതാനീതി ദുച്ചരിതാനി. കായേന ദുച്ചരിതം, കായതോ വാ പവത്തം ദുച്ചരിതന്തി കായദുച്ചരിതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. സുട്ഠു ചരിതാനി, സുന്ദരാനി വാ ചരിതാനീതി സുചരിതാനി. ദ്വേപി ചേതേ തികാ പണ്ണത്തിയാ വാ കമ്മപഥേഹി വാ കഥേതബ്ബാ. പഞ്ഞത്തിയാ താവ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ കായദുച്ചരിതം. അവീതിക്കമോ കായസുചരിതം. വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ വചീദുച്ചരിതം, അവീതിക്കമോ വചീസുചരിതം. ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞത്തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോവ മനോദുച്ചരിതം, അവീതിക്കമോ മനോസുചരിതം. അയം പണ്ണത്തികഥാ. പാണാതിപാതാദയോ പന തിസ്സോ ചേതനാ കായദ്വാരേപി വചീദ്വാരേപി ഉപ്പന്നാ കായദുച്ചരിതം. ചതസ്സോ മുസാവാദാദിചേതനാ വചീദുച്ചരിതം. അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി തയോ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോദുച്ചരിതം. പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ തിസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി കായസുചരിതം. മുസാവാദാദീഹി വിരമന്തസ്സ ചതസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി വചീസുചരിതം. അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ സമ്മാദിട്ഠീതി തയോ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോസുചരിതന്തി അയം കമ്മപഥകഥാ.
കാമപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ കാമവിതക്കോ. ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ ബ്യാപാദവിതക്കോ. വിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ വിഹിംസാവിതക്കോ. തേസു ദ്വേ സത്തേസുപി സങ്ഖാരേസുപി ഉപ്പജ്ജന്തി. കാമവിതക്കോ ഹി പിയേ മനാപേ സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ വിതക്കേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി. ബ്യാപാദവിതക്കോ അപ്പിയേ അമനാപേ സത്തേ വാ സങ്ഖാരേ വാ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകനകാലതോ പട്ഠായ യാവ വിനാസനാ ഉപ്പജ്ജതി. വിഹിംസാവിതക്കോ സങ്ഖാരേസു നുപ്പജ്ജതി. സങ്ഖാരോ ഹി ദുക്ഖാപേതബ്ബോ നാമ നത്ഥി. ഇമേ സത്താ ഹഞ്ഞന്തു വാ ഉച്ഛിജ്ജന്തു വാ വിനസ്സന്തു വാ മാ വാ അഹേസുന്തി ചിന്തനകാലേ പന സത്തേസു ഉപ്പജ്ജതി.
നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ നേക്ഖമ്മവിതക്കോ. സോ അസുഭപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ ഹോതി. അസുഭജ്ഝാനേ രൂപാവചരോ. തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അബ്യാപാദവിതക്കോ. സോ മേത്താപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ ഹോതി. മേത്താഝാനേ രൂപാവചരോ. തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ വിതക്കോ അവിഹിംസാവിതക്കോ. സോ കരുണാപുബ്ബഭാഗേ കാമാവചരോ. കരുണാഝാനേ രൂപാവചരോ. തം ഝാനം പാദകം കത്വാ ഉപ്പന്നമഗ്ഗഫലകാലേ ലോകുത്തരോ. യദാ അലോഭോ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഭവന്തി. യദാ മേത്താ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഭവന്തി. യദാ കരുണാ സീസം ഹോതി, തദാ ഇതരേ ദ്വേ തദന്വായികാ ഭവന്തീതി. കാമസങ്കപ്പാദയോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. ദേസനാമത്തമേവ ഹേതം. അത്ഥതോ പന കാമവിതക്കാദീനഞ്ച കാമസങ്കപ്പാദീനഞ്ച നാനാകരണം നത്ഥി.
കാമപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ കാമസഞ്ഞാ. ബ്യാപാദപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ ബ്യാപാദസഞ്ഞാ. വിഹിംസാപടിസംയുത്താ സഞ്ഞാ വിഹിംസാസഞ്ഞാ. താസമ്പി കാമവിതക്കാദീനം വിയ ഉപ്പജ്ജനാകാരോ വേദിതബ്ബോ. തംസമ്പയുത്തായേവ ഹി ഏതാ. നേക്ഖമ്മസഞ്ഞാദയോപി നേക്ഖമ്മവിതക്കാദിസമ്പയുത്തായേവ. തസ്മാ താസമ്പി തഥേവ കാമാവചരാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ.
കാമധാതുആദീസു ‘‘കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. അയം വുച്ചതി കാമധാതു. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതൂ’’തി അയം കാമധാതു. ‘‘ബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. അയം വുച്ചതി ബ്യാപാദധാതു. ദസസു ആഘാതവത്ഥൂസു ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സാ’’തി അയം ബ്യാപാദധാതു. ‘‘വിഹിംസാ പടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. അയം വുച്ചതി വിഹിംസാധാതു. ഇധേകച്ചോ പാണിനാ വാ ലേഡ്ഡുനാ വാ ദണ്ഡേന വാ സത്ഥേന വാ രജ്ജുയാ വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ സത്തേ വിഹേഠേതീ’’തി അയം വിഹിംസാധാതു. തത്ഥ ദ്വേ കഥാ സബ്ബസങ്ഗാഹികാ ച അസമ്ഭിന്നാ ച. തത്ഥ കാമധാതുയാ ഗഹിതായ ഇതരാ ദ്വേ ഗഹിതാവ ഹോന്തി, തതോ പന നീഹരിത്വാ അയം ബ്യാപാദധാതു അയം വിഹിംസാധാതൂതി ദസ്സേതീതി അയം സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ നാമ. കാമധാതും കഥേന്തോ പന ഭഗവാ ബ്യാപാദധാതും ബ്യാപാദധാതുട്ഠാനേ, വിഹിംസാധാതും വിഹിംസാധാതുട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അവസേസം കാമധാതു നാമാതി കഥേസീതി അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ നാമ.
നേക്ഖമ്മധാതുആദീസു ‘‘നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്തോ തക്കോ വിതക്കോ സമ്മാസങ്കപ്പോ. അയം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മധാതു. സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി അയം നേക്ഖമ്മധാതു. ‘‘അബ്യാപാദപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അബ്യാപാദധാതു. യാ സത്തേസു മേത്തി…പേ… മേത്താചേതോവിമുത്തീ’’തി അയം അബ്യാപാദധാതു. ‘‘അവിഹിംസാപടിസംയുത്തോ തക്കോ…പേ… അയം വുച്ചതി അവിഹിംസാധാതു. യാ സത്തേസു കരുണാ…പേ… കരുണാചേതോവിമുത്തീ’’തി അയം അവിഹിംസാധാതു. ഇധാപി വുത്തനയേനേവ ദ്വേ കഥാ വേദിതബ്ബാ.
അപരാപി തിസ്സോ ധാതുയോതി അഞ്ഞാപി സുഞ്ഞതട്ഠേന തിസ്സോ ധാതുയോ. താസു ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കരിത്വാ’’തി ഏവം വിത്ഥാരിതോ കാമഭവോ കാമധാതു നാമ. ‘‘ഹേട്ഠതോ ബ്രഹ്മലോകം പരിയന്തം കരിത്വാ ആകാസാനഞ്ചായതനുപഗേ ദേവേ പരിയന്തം കരിത്വാ’’തി ഏവം വിത്ഥാരിതാ പന രൂപാരൂപഭവാ ഇതരാ ദ്വേ ധാതുയോ. ധാതുയാ ആഗതട്ഠാനമ്ഹി ഹി ഭവേന പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. ഭവസ്സ ആഗതട്ഠാനേ ധാതുയാ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. ഇധ ഭവേന പരിച്ഛേദോ കഥിതോ. രൂപധാതുആദീസു രൂപാരൂപധാതുയോ രൂപാരൂപഭവായേവ. നിരോധധാതുയാ നിബ്ബാനം കഥിതം.
ഹീനാദീസു ഹീനാ ധാതൂതി ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ. അവസേസാ തേഭൂമകധമ്മാ മജ്ഝിമധാതു. നവ ലോകുത്തരധമ്മാ പണീതധാതു.
കാമതണ്ഹാതി പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ. രൂപാരൂപഭവേസു പന രാഗോ ഝാനനികന്തിസസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ ഭവവസേന പത്ഥനാ ഭവതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ വിഭവതണ്ഹാ. അപിച ഠപേത്വാ പച്ഛിമം തണ്ഹാദ്വയം സേസതണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ നാമ. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവതണ്ഹാ? ഭവദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ. അയം വുച്ചതി ഭവതണ്ഹാ. തത്ഥ കതമാ വിഭവതണ്ഹാ? ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ, അയം വുച്ചതി വിഭവതണ്ഹാ. അവസേസാ തണ്ഹാ കാമതണ്ഹാ’’തി. പുന കാമതണ്ഹാദീസു പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമതണ്ഹാ. രൂപാരൂപഭവേസു ഛന്ദരാഗോ ഇതരാ ദ്വേ തണ്ഹാ. അഭിധമ്മേ പനേതാ ‘‘കാമധാതുപടിസംയുത്തോ…പേ… അരൂപധാതുപടിസംയുത്തോ’’തി ഏവം വിത്ഥാരിതാ. ഇമിനാ വാരേന കിം ദസ്സേതി? സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ രജനീയട്ഠേന തണ്ഹാവത്ഥുകാതി സബ്ബതണ്ഹാ കാമതണ്ഹായ പരിയാദിയിത്വാ തതോ നീഹരിത്വാ ഇതരാ ദ്വേ തണ്ഹാ ദസ്സേതി. രൂപതണ്ഹാദീസു രൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ രൂപതണ്ഹാ. അരൂപഭവേ ഛന്ദരാഗോ അരൂപതണ്ഹാ. ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ നിരോധതണ്ഹാ.
സംയോജനത്തികേ വട്ടസ്മിം സംയോജയന്തി ബന്ധന്തീതി സംയോജനാനി. സതി രൂപാദിഭേദേ കായേ ദിട്ഠി, വിജ്ജമാനാ വാ കായേ ദിട്ഠീതി സക്കായദിട്ഠി. വിചിനന്തോ ഏതായ കിച്ഛതി, ന സക്കോതി സന്നിട്ഠാനം കാതുന്തി വിചികിച്ഛാ. സീലഞ്ച വതഞ്ച പരാമസതീതി സീലബ്ബതപരാമാസോ. അത്ഥതോ പന ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ നയേന ആഗതാ വീസതിവത്ഥുകാ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി നാമ. ‘‘സത്ഥരി കങ്ഖതീ’’തിആദിനാ നയേന ആഗതാ അട്ഠവത്ഥുകാ വിമതി വിചികിച്ഛാ നാമ. ‘‘ഇധേകച്ചോ സീലേന സുദ്ധി വതേന സുദ്ധി സീലബ്ബതേന സുദ്ധീതി സീലം പരാമസതി, വതം പരാമസതി, സീലബ്ബതം പരാമസതി. യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഗതോ വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ സീലബ്ബതപരാമാസോ നാമ.
തയോ ആസവാതി ഏത്ഥ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന വാ ആസവനട്ഠേന വാ ആസവാ. തത്ഥ ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ, ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’’തി, ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായ ഭവദിട്ഠിയാ, ഇതോ പുബ്ബേ ഭവദിട്ഠി നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’’തി ഏവം താവ ചിരപാരിവാസിയട്ഠേന ആസവാ വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുതോ രൂപേ സവതി ആസവതി സന്ദതി പവത്തതി. സോതതോ സദ്ദേ. ഘാനതോ ഗന്ധേ. ജിവ്ഹാതോ രസേ. കായതോ ഫോട്ഠബ്ബേ. മനതോ ധമ്മേ സവതി ആസവതി സന്ദതി പവത്തതീതി ഏവം ആസവനട്ഠേന ആസവാതി വേദിതബ്ബാ.
പാളിയം പന കത്ഥചി ദ്വേ ആസവാ ആഗതാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികാ ച ആസവാ സമ്പരായികാ ച ആസവാ’’തി, കത്ഥചി ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ. കാമാസവോ ഭവാസവോ അവിജ്ജാസവോ’’തി തയോ. അഭിധമ്മേ തേയേവ ദിട്ഠാസവേന സദ്ധിം ചത്താരോ. നിബ്ബേധികപരിയായേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ നിരയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ തിരച്ഛാനയോനിഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ പേത്തിവിസയഗാമിനിയാ, അത്ഥി ആസവാ മനുസ്സലോകഗാമിനിയാ അത്ഥി ആസവാ ദേവലോകഗാമിനിയാ’’തി ഏവം പഞ്ച. ഛക്കനിപാതേ ആഹുനേയ്യസുത്തേ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാ സംവരാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ പടിസേവനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ പരിവജ്ജനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ അധിവാസനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ വിനോദനാ പഹാതബ്ബാ, അത്ഥി ആസവാ ഭാവനാ പഹാതബ്ബാ’’തി ഏവം ഛ. സബ്ബാസവപരിയായേ തേയേവ ദസ്സനാപഹാതബ്ബേഹി സദ്ധിം സത്ത. ഇമസ്മിം പന സങ്ഗീതിസുത്തേ തയോ. തത്ഥ ‘‘യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ’’തി ഏവം വുത്തോ പഞ്ചകാമഗുണികോ രാഗോ കാമാസവോ നാമ. ‘‘യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ’’തി ഏവം വുത്തോ സസ്സതദിട്ഠിസഹഗതോ രാഗോ, ഭവവസേന വാ പത്ഥനാ ഭവാസവോ നാമ. ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ നയേന ആഗതാ അവിജ്ജാ അവിജ്ജാസവോ നാമാതി. കാമഭവാദയോ കാമധാതുആദിവസേന വുത്തായേവ.
കാമേസനാദീസു ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? യോ കാമേസു കാമച്ഛന്ദോ കാമജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ’’തി ഏവം വുത്തോ കാമഗവേസനരാഗോ കാമേസനാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? യോ ഭവേസു ഭവച്ഛന്ദോ ഭവജ്ഝോസാനം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ’’തി ഏവം വുത്തോ ഭവഗവേസനരാഗോ ഭവേസനാ നാമ. ‘‘തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? സസ്സതോ ലോകോതി വാ…പേ… നേവ ഹോതി ന നഹോതി തഥാഗതോ പരമ്മരണാതി വാ, യാ ഏവരൂപാ ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതം വിപരിയേസഗ്ഗാഹോ, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി ഏവം വുത്താ ദിട്ഠിഗതികസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഗവേസനദിട്ഠി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ നാമ. ന കേവലഞ്ച ഭവരാഗദിട്ഠിയോവ, തദേകട്ഠം കമ്മമ്പി ഏസനായേവ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമേസനാ? കാമരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി കാമേസനാ. തത്ഥ കതമാ ഭവേസനാ? ഭവരാഗോ തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ഭവേസനാ. തത്ഥ കതമാ ബ്രഹ്മചരിയേസനാ? അന്തഗ്ഗാഹികാ ദിട്ഠി തദേകട്ഠം അകുസലം കായകമ്മം വചീകമ്മം മനോകമ്മം, അയം വുച്ചതി ബ്രഹ്മചരിയേസനാ’’തി.
വിധാസു ‘‘കഥംവിധം സീലവന്തം വദന്തി, കഥംവിധം പഞ്ഞവന്തം വദന്തീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൯൫) ആകാരസണ്ഠാനം വിധാ നാമ. ‘‘ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു ദുവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൫൧) കോട്ഠാസോ. ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീതി വിധാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൯൨൦) മാനോ വിധാ നാമ. ഇധ സോ അധിപ്പേതോ. മാനോ ഹി സേയ്യാദിവസേന വിദഹനതോ വിധാതി വുച്ചതി. സേയ്യോഹമസ്മീതി ഇമിനാ സേയ്യസദിസഹീനാനം വസേന തയോ മാനാ വുത്താ. സദിസഹീനേസുപി ഏസേവ നയോ.
അയഞ്ഹി മാനോ നാമ സേയ്യസ്സ തിവിധോ, സദിസസ്സ തിവിധോ, ഹീനസ്സ തിവിധോതി നവവിധോ ഹോതി. തത്ഥ ‘‘സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനോ രാജൂനഞ്ചേവ പബ്ബജിതാനഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി.
രാജാ ഹി രട്ഠേന വാ ധനവാഹനേഹി വാ ‘‘കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി സീലധുതങ്ഗാദീഹി ‘‘കോ മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തി ഏതം മാനം കരോതി. ‘‘സേയ്യസ്സ സദിസോഹമസ്മീ’’തി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. രാജാ ഹി രട്ഠേന വാ ധനവാഹനേഹി വാ അഞ്ഞരാജൂഹി സദ്ധിം മയ്ഹം കിം നാനാകരണന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി സീലധുതങ്ഗാദീഹിപി അഞ്ഞേന ഭിക്ഖുനാ മയ്ഹം കിം നാനാകരണന്തി ഏതം മാനം കരോതി. ‘‘സേയ്യസ്സ ഹീനോഹമസ്മീ’’തി മാനോപി ഏതേസംയേവ ഉപ്പജ്ജതി. യസ്സ ഹി രഞ്ഞോ രട്ഠം വാ ധനവാഹനാദീനി വാ നാതിസമ്പന്നാനി ഹോന്തി, സോ മയ്ഹം രാജാതി വോഹാരമുഖമത്തമേവ, കിം രാജാ നാമ അഹന്തി ഏതം മാനം കരോതി. പബ്ബജിതോപി അപ്പലാഭസക്കാരോ അഹം ധമ്മകഥികോ ബഹുസ്സുതോ മഹാഥേരോതി കഥാമത്തകമേവ, കിം ധമ്മകഥികോ നാമാഹം കിം ബഹുസ്സുതോ കിം മഹാഥേരോ യസ്സ മേ ലാഭസക്കാരോ നത്ഥീതി ഏതം മാനം കരോതി.
‘‘സദിസസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനാദയോ അമച്ചാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. അമച്ചോ വാ ഹി രട്ഠിയോ വാ ഭോഗയാനവാഹനാദീഹി കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ രാജപുരിസോ അത്ഥീതി വാ മയ്ഹം അഞ്ഞേഹി സദ്ധിം കിം നാനാകരണന്തി വാ അമച്ചോതി നാമമേവ മയ്ഹം, ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി മേ നത്ഥി, കിം അമച്ചോ നാമാഹന്തി വാ ഏതേ മാനേ കരോതി.
‘‘ഹീനസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീ’’തി മാനാദയോ ദാസാദീനം ഉപ്പജ്ജന്തി. ദാസോ ഹി മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ കോ മയാ സദിസോ അഞ്ഞോ ദാസോ നാമ അത്ഥി, അഞ്ഞേ ജീവിതും അസക്കോന്താ കുച്ഛിഹേതു ദാസാ ജാതാ, അഹം പന പവേണീആഗതത്താ സേയ്യോതി വാ പവേണീആഗതഭാവേന ഉഭതോസുദ്ധികദാസത്തേന അസുകദാസേന നാമ സദ്ധിം കിം മയ്ഹം നാനാകരണന്തി വാ കുച്ഛിവസേനാഹം ദാസബ്യ ഉപഗതോ, മാതാപിതുകോടിയാ പന മേ ദാസട്ഠാനം നത്ഥി, കിം ദാസോ നാമ അഹന്തി വാ ഏതേ മാനേ കരോതി. യഥാ ച ദാസോ, ഏവം പുക്കുസചണ്ഡാലാദയോപി ഏതേ മാനേ കരോന്തിയേവ.
ഏത്ഥ ച സേയ്യസ്സ സേയ്യോഹമസ്മീതി, ച സദിസസ്സ സദിസോഹമസ്മീതി ച ഹീനസ്സ ഹീനോഹമസ്മീതി ച ഇമേ തയോ മാനാ യാഥാവമാനാ നാമ അരഹത്തമഗ്ഗവജ്ഝാ. സേസാ ഛ മാനാ അയാഥാവമാനാ നാമ പഠമമഗ്ഗവജ്ഝാ.
തയോ അദ്ധാതി തയോ കാലാ. അതീതോ അദ്ധാതിആദീസു ദ്വേപരിയായാ സുത്തന്തപരിയായോ ച അഭിധമ്മപരിയായോ ച. സുത്തന്തപരിയായേന പടിസന്ധിതോ പുബ്ബേ അതീതോ അദ്ധാ നാമ. ചുതിതോ പച്ഛാ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ. സഹ ചുതിപടിസന്ധീഹി തദന്തരം പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ. അഭിധമ്മപരിയായേന തീസു ഖണേസു ഭങ്ഗതോ ഉദ്ധം അതീതോ അദ്ധാ നാമ. ഉപ്പാദതോ പുബ്ബേ അനാഗതോ അദ്ധാ നാമ. ഖണത്തയേ പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാ നാമ. അതീതാദിഭേദോ ച നാമ അയം ധമ്മാനം ഹോതി, ന കാലസ്സ. അതീതാദിഭേദേ പന ധമ്മേ ഉപാദായ ഇധ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി കാലോ തേനേവ വോഹാരേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.
തയോ അന്താതി തയോ കോട്ഠാസാ. ‘‘കായബന്ധനസ്സ അന്തോ ജീരതീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. ൨൭൮) ഹി അന്തോയേവ അന്തോ. ‘‘ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) പരഭാഗോ അന്തോ. ‘‘അന്തമിദം, ഭിക്ഖവേ, ജീവികാന’’ന്തി (സം. നി. ൩.൮൦) ഏത്ഥ ലാമകഭാവോ അന്തോ. ‘‘സക്കായോ ഖോ, ആവുസോ, പഠമോ അന്തോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൬.൬൧) കോട്ഠാസോ അന്തോ. ഇധ കോട്ഠാസോ അധിപ്പേതോ. സക്കായോതി പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ. സക്കായസമുദയോതി തേസം നിബ്ബത്തികാ പുരിമതണ്ഹാ. സക്കായനിരോധോതി ഉഭിന്നം അപ്പവത്തിഭൂതം നിബ്ബാനം. മഗ്ഗോ പന നിരോധാധിഗമസ്സ ഉപായത്താ നിരോധേ ഗഹിതേ ഗഹിതോവാതി വേദിതബ്ബോ.
ദുക്ഖദുക്ഖതാതി ദുക്ഖഭൂതാ ദുക്ഖതാ. ദുക്ഖവേദനായേതം നാമം. സങ്ഖാരദുക്ഖതാതി സങ്ഖാരഭാവേന ദുക്ഖതാ. അദുക്ഖമസുഖാവേദനായേതം നാമം. സാ ഹി സങ്ഖതത്താ ഉപ്പാദജരാഭങ്ഗപീളിതാ, തസ്മാ അഞ്ഞദുക്ഖസഭാവവിരഹതോ സങ്ഖാരദുക്ഖതാതി വുത്താ. വിപരിണാമദുക്ഖതാതി വിപരിണാമേ ദുക്ഖതാ. സുഖവേദനായേതം നാമം. സുഖസ്സ ഹി വിപരിണാമേ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ സുഖം വിപരിണാമദുക്ഖതാതി വുത്തം. അപിച ഠപേത്വാ ദുക്ഖവേദനം സുഖവേദനഞ്ച സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ ദുക്ഖാ’’തി വചനതോ സങ്ഖാരദുക്ഖതാതി വേദിതബ്ബാ.
മിച്ഛത്തനിയതോതി മിച്ഛാസഭാവോ ഹുത്വാ നിയതോ. നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിയാ സദ്ധിം ആനന്തരിയകമ്മസ്സേതം നാമം. സമ്മാസഭാവേ നിയതോ സമ്മത്തനിയതോ. ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനമേതം നാമം. ന നിയതോതി അനിയതോ. അവസേസാനം ധമ്മാനമേതം നാമം.
തയോ തമാതി ‘‘തമന്ധകാരോ സമ്മോഹോ അവിജ്ജോഘോ മഹാഭയോ’’തി വചനതോ അവിജ്ജാ തമോ നാമ. ഇധ പന അവിജ്ജാസീസേന വിചികിച്ഛാ വുത്താ. ആരബ്ഭാതി ആഗമ്മ. കങ്ഖതീതി കങ്ഖം ഉപ്പാദേതി. വിചികിച്ഛതീതി വിചിനന്തോ കിച്ഛം ആപജ്ജതി, സന്നിട്ഠാതും ന സക്കോതി. നാധിമുച്ഛതീതി തത്ഥ അധിമുച്ഛിതും ന സക്കോതി. ന സമ്പസീദതീതി തം ആരബ്ഭ പസാദം ആരോപേതും ന സക്കോതി.
അരക്ഖേയ്യാനീതി ന രക്ഖിതബ്ബാനി. തീസു ദ്വാരേസു പച്ചേകം രക്ഖണകിച്ചം നത്ഥി, സബ്ബാനി സതിയാ ഏവ രക്ഖിതാനീതി ദീപേതി. നത്ഥി തഥാഗതസ്സാതി. ‘‘ഇദം നാമ മേ സഹസാ ഉപ്പന്നം കായദുച്ചരിതം, ഇമാഹം യഥാ മേ പരോ ന ജാനാതി, തഥാ രക്ഖാമി, പടിച്ഛാദേമീ’’തി ഏവം രക്ഖിതബ്ബം നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. കിം പന സേസഖീണാസവാനം കായസമാചാരാദയോ അപരിസുദ്ധാതി? നോ അപരിസുദ്ധാ. ന പന തഥാഗതസ്സ വിയ പരിസുദ്ധാ. അപ്പസ്സുതഖീണാസവോ ഹി കിഞ്ചാപി ലോകവജ്ജം നാപജ്ജതി, പണ്ണത്തിയം പന അകോവിദത്താ വിഹാരകാരം കുടികാരം സഹഗാരം സഹസേയ്യന്തി ഏവരൂപാ കായദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി. സഞ്ചരിത്തം പദസോധമ്മം ഉത്തരിഛപ്പഞ്ചവാചം ഭൂതാരോചനന്തി ഏവരൂപാ വചീദ്വാരേ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതി. ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനവസേന മനോദ്വാരേ രൂപിയപ്പടിഗ്ഗാഹണാപത്തിം ആപജ്ജതി, ധമ്മസേനാപതിസദിസസ്സാപി ഹി ഖീണാസവസ്സ മനോദ്വാരേ സഉപാരമ്ഭവസേന മനോദുച്ചരിതം ഉപ്പജ്ജതി ഏവ.
ചാതുമവത്ഥുസ്മിഞ്ഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാനം പണാമിതകാലേ തേസം അത്ഥായ ചാതുമേയ്യകേഹി സക്യേഹി ഭഗവതി ഖമാപിതേ ഥേരോ ഭഗവതാ ‘‘കിന്തി തേ സാരിപുത്ത അഹോസി മയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പണാമിതേ’’തി പുട്ഠോ അഹം പരിസായ അബ്യത്തഭാവേന സത്ഥാരാ പണാമിതോ. ഇതോ ദാനി പട്ഠായ പരം ന ഓവദിസ്സാമീതി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ആഹ ‘‘ഏവം ഖോ മേ, ഭന്തേ, അഹോസി ഭഗവതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പണാമിതോ, അപ്പോസ്സുക്കോ ദാനി ഭഗവാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്തോ വിഹരിസ്സതി, മയമ്പി ദാനി അപ്പോസ്സുക്കാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം അനുയുത്താ വിഹരിസ്സാമാ’’തി.
അഥസ്സ തസ്മിം മനോദുച്ചരിതേ ഉപാരമ്ഭം ആരോപേന്തോ സത്ഥാ ആഹ – ‘‘ആഗമേഹി ത്വം, സാരിപുത്ത ന ഖോ തേ, സാരിപുത്ത, പുനപി ഏവരൂപം ചിത്തം ഉപ്പാദേതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം പരം ന ഓവദിസ്സാമി നാനുസാസിസ്സാമീതി വിതക്കിതമത്തമ്പി ഥേരസ്സ മനോദുച്ചരിതം നാമ ജാതം. ഭഗവതോ പന ഏത്തകം നാമ നത്ഥി, അനച്ഛരിയഞ്ചേതം. സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തസ്സ ദുച്ചരിതം ന ഭവേയ്യ. ബോധിസത്തഭൂമിയം ഠിതസ്സ ഛബ്ബസ്സാനി പധാനം അനുയുഞ്ജന്തസ്സാപി പനസ്സ നാഹോസി. ഉദരച്ഛവിയാ പിട്ഠികണ്ടകം അല്ലീനായ ‘‘കാലങ്കതോ സമണോ ഗോതമോ’’തി ദേവതാനം വിമതിയാ ഉപ്പജ്ജമാനായപി ‘‘സിദ്ധത്ഥ കസ്മാ കിലമസി? സക്കാ ഭോഗേ ച ഭുഞ്ജിതും പുഞ്ഞാനി ച കാതു’’ന്തി മാരേന പാപിമതാ വുച്ചമാനസ്സ ‘‘ഭോഗേ ഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി വിതക്കമത്തമ്പി നുപ്പജ്ജതി. അഥ നം മാരോ ബോധിസത്തകാലേ ഛബ്ബസ്സാനി ബുദ്ധകാലേ ഏകം വസ്സം അനുബന്ധിത്വാ കിഞ്ചി വജ്ജം അപസ്സിത്വാ ഇദം വത്വാ പക്കാമി –
‘‘സത്തവസ്സാനി ഭഗവന്തം, അനുബന്ധിം പദാപദം;
ഓതാരം നാധിഗച്ഛിസ്സം, സമ്ബുദ്ധസ്സ സതീമതോ’’തി. (സു. നി. ൪൪൮);
അപിച അട്ഠാരസന്നം ബുദ്ധധമ്മാനം വസേനാപി ഭഗവതോ ദുച്ചരിതാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ നാമ നത്ഥി തഥാഗതസ്സ കായദുച്ചരിതം, നത്ഥി വചീദുച്ചരിതം, നത്ഥി മനോദുച്ചരിതം, അതീതേ ബുദ്ധസ്സ അപ്പടിഹതഞാണം, അനാഗതേ, പച്ചുപ്പന്നേ ബുദ്ധസ്സ അപ്പടിഹതഞാണം, സബ്ബം കായകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി, സബ്ബം വചീകമ്മം, സബ്ബം മനോകമ്മം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഞാണാനുപരിവത്തി, നത്ഥി ഛന്ദസ്സ ഹാനി, നത്ഥി വീരിയസ്സ ഹാനി, നത്ഥി സതിയാ ഹാനി, നത്ഥി ദവാ, നത്ഥി രവാ, നത്ഥി ചലിതം നത്ഥി സഹസാ, നത്ഥി അബ്യാവടോ മനോ, നത്ഥി അകുസലചിത്തന്തി.
കിഞ്ചനാതി പലിബോധാ. രാഗോ കിഞ്ചനന്തി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ ബന്ധതി പലിബുന്ധതി തസ്മാ കിഞ്ചനന്തി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ.
അഗ്ഗീതി അനുദഹനട്ഠേന അഗ്ഗി. രാഗഗ്ഗീതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജമാനോ സത്തേ അനുദഹതി ഝാപേതി, തസ്മാ അഗ്ഗീതി വുച്ചതി. ഇതരേസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ വത്ഥൂനി ഏകാ ദഹരഭിക്ഖുനീ ചിത്തലപബ്ബതവിഹാരേ ഉപോസഥാഗാരം ഗന്ത്വാ ദ്വാരപാലരൂപകം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ. അഥസ്സാ അന്തോ രാഗോ ഉപ്പന്നോ. സാ തേനേവ ഝായിത്വാ കാലമകാസി. ഭിക്ഖുനിയോ ഗച്ഛമാനാ ‘‘അയം ദഹരാ ഠിതാ, പക്കോസഥ, ന’’ന്തി ആഹംസു. ഏകാ ഗന്ത്വാ കസ്മാ ഠിതാസീതി ഹത്ഥേ ഗണ്ഹി. ഗഹിതമത്താ പരിവത്തിത്വാ പപതാ. ഇദം താവ രാഗസ്സ അനുദഹനതായ വത്ഥു. ദോസസ്സ പന അനുദഹനതായ മനോപദോസികാ ദേവാ. മോഹസ്സ അനുദഹനതായ ഖിഡ്ഡാപദോസികാ ദേവാ ദട്ഠബ്ബാ. മോഹവസേന ഹി താസം സതിസമ്മോസോ ഹോതി. തസ്മാ ഖിഡ്ഡാവസേന ആഹാരകാലം അതിവത്തിത്വാ കാലങ്കരോന്തി.
ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതിആദീസു ആഹുനം വുച്ചതി സക്കാരോ, ആഹുനം അരഹന്തീതി ആഹുനേയ്യാ. മാതാപിതരോ ഹി പുത്താനം ബഹൂപകാരതായ ആഹുനം അരഹന്തി. തേസു വിപ്പടിപജ്ജമാനാ പുത്താ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി മാതാപിതരോ നാനുദഹന്തി, അനുദഹനസ്സ പന പച്ചയാ ഹോന്തി. ഇതി അനുദഹനട്ഠേന ആഹുനേയ്യഗ്ഗീതി വുച്ചന്തി. സ്വായമത്ഥോ മിത്തവിന്ദകവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോ –
മിത്തവിന്ദകോ ഹി മാതരാ ‘‘താത, അജ്ജ ഉപോസഥികോ ഹുത്വാ വിഹാരേ സബ്ബരത്തിം ധമ്മസ്സവനം സുണ, സഹസ്സം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തോ ധനലോഭേന ഉപോസഥം സമാദായ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഇദം ഠാനം അകുതോഭയന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ ധമ്മാസനസ്സ ഹേട്ഠാ നിപന്നോ സബ്ബരത്തിം നിദ്ദായിത്വാ ഘരം അഗമാസി. മാതാ പാതോവ യാഗും പചിത്വാ ഉപനാമേസി. സോ സഹസ്സം ഗഹേത്വാവ പിവി. അഥസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ധനം സംഹരിസ്സാമീ’’തി. സോ നാവായ സമുദ്ദം പക്ഖന്ദിതുകാമോ അഹോസി. അഥ നം മാതാ ‘‘താത, ഇമസ്മിം കുലേ ചത്താലീസകോടിധനം അത്ഥി, അലം ഗമനേനാ’’തി നിവാരേസി. സോ തസ്സാ വചനം അനാദിയിത്വാ ഗച്ഛതി ഏവ. മാതാ പുരതോ അട്ഠാസി. അഥ നം കുജ്ഝിത്വാ ‘‘അയം മയ്ഹം പുരതോ തിട്ഠതീ’’തി പാദേന പഹരിത്വാ പതിതം അന്തരം കത്വാ അഗമാസി.
മാതാ ഉട്ഠഹിത്വാ ‘‘മാദിസായ മാതരി ഏവരൂപം കമ്മം കത്വാ ഗതസ്സ തേ ഗതട്ഠാനേ സുഖം ഭവിസ്സതീതി ഏവംസഞ്ഞീ നാമ ത്വം പുത്താ’’തി ആഹ. തസ്സ നാവം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛതോ സത്തമേ ദിവസേ നാവാ അട്ഠാസി. അഥ തേ മനുസ്സാ ‘‘അദ്ധാ ഏത്ഥ പാപപുരിസോ അത്ഥി സലാകം ദേഥാ’’തി ആഹംസു. സലാകാ ദിയ്യമാനാ തസ്സേവ തിക്ഖത്തും പാപുണാതി. തേ തസ്സ ഉളുമ്പം ദത്വാ തം സമുദ്ദേ പക്ഖിപിംസു. സോ ഏകം ദീപം ഗന്ത്വാ വിമാനപേതീഹി സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവന്തോ താഹി ‘‘പുരതോ പുരതോ മാ അഗമാസീ’’തി വുച്ചമാനോപി തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണം സമ്പത്തിം പസ്സന്തോ അനുപുബ്ബേന ഖുരചക്കധരം ഏകം അദ്ദസ. തസ്സ തം ചക്കം പദുമപുപ്ഫം വിയ ഉപട്ഠാസി. സോ തം ആഹ – ‘‘അമ്ഭോ, ഇദം തയാ പിളന്ധിതം പദുമം മയ്ഹം ദേഹീ’’തി. ‘‘ന ഇദം സാമി പദുമം, ഖുരചക്കം ഏത’’ന്തി. സോ ‘‘വഞ്ചേസി മം, ത്വം കിം മയാ പദുമം അദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ത്വം ലോഹിതചന്ദനം വിലിമ്പിത്വാ പിളന്ധനം പദുമപുപ്ഫം മയ്ഹം ന ദാതുകാമോതി ആഹ. സോ ചിന്തേസി ‘‘അയമ്പി മയാ കതസദിസം കമ്മം കത്വാ തസ്സ ഫലം അനുഭവിതുകാമോ’’തി. അഥ നം ‘‘ഹന്ദ രേ’’തി വത്വാ തസ്സ മത്ഥകേ ചക്കം പക്ഖിപി. തേന വുത്തം –
‘‘ചതുബ്ഭി അട്ഠജ്ഝഗമാ, അട്ഠാഹിപി ച സോളസ;
സോളസാഹി ച ബാത്തിംസ, അത്രിച്ഛം ചക്കമാസദോ;
ഇച്ഛാഹതസ്സ പോസസ്സ, ചക്കം ഭമതി മത്ഥകേ’’തി. (ജാ. ൧.൧.൧൦൪).
ഗഹപതീതി പന ഗേഹസാമികോ വുച്ചതി. സോ മാതുഗാമസ്സ സയനവത്ഥാലങ്കാരാദിഅനുപ്പദാനേന ബഹൂപകാരോ. തം അതിചരന്തോ മാതുഗാമോ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുദഹനട്ഠേന ഗഹപതഗ്ഗീതി വുത്തോ.
തത്ഥ വത്ഥു – കസ്സപബുദ്ധസ്സ കാലേ സോതാപന്നസ്സ ഉപാസകസ്സ ഭരിയാ അതിചാരിനീ അഹോസി. സോ തം പച്ചക്ഖതോ ദിസ്വാ ‘‘കസ്മാ ത്വം ഏവം കരോസീ’’തി ആഹ. സാ ‘‘സചാഹം ഏവരൂപം കരോമി, അയം മേ സുനഖോ വിലുപ്പമാനോ ഖാദതൂ’’തി വത്വാ കാലങ്കത്വാ കണ്ണമുണ്ഡകദഹേ വേമാനികപേതീ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ. ദിവാ സമ്പത്തിം അനുഭവതി, രത്തിം ദുക്ഖം. തദാ ബാരാണസീരാജാ മിഗവം ചരന്തോ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ അനുപുബ്ബേന കണ്ണമുണ്ഡകദഹം സമ്പത്തോ തായ സദ്ധിം സമ്പത്തിം അനുഭവതി. സാ തം വഞ്ചേത്വാ രത്തിം ദുക്ഖം അനുഭവതി. സോ ഞത്വാ ‘‘കത്ഥ നു ഖോ ഗച്ഛതീ’’തി പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ ഗന്ത്വാ അവിദൂരേ ഠിതോ കണ്ണമുണ്ഡകദഹതോ നിക്ഖമിത്വാ തം ‘‘പടപട’’ന്തി ഖാദമാനം ഏകം സുനഖം ദിസ്വാ അസിനാ ദ്വിധാ ഛിന്ദി. ദ്വേ അഹേസും. പുന ഛിന്നേ ചത്താരോ. പുന ഛിന്നേ അട്ഠ. പുന ഛിന്നേ സോളസ അഹേസും. സാ ‘‘കിം കരോസി സാമീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘കിം ഇദ’’ന്തി ആഹ. സാ ‘‘ഏവം അകത്വാ ഖേളപിണ്ഡം ഭൂമിയം നിട്ഠുഭിത്വാ പാദേന ഘംസാഹീ’’തി ആഹ. സോ തഥാ അകാസി. സുനഖാ അന്തരധായിംസു. തം ദിവസം തസ്സാ കമ്മം ഖീണം. രാജാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ഗന്തും ആരദ്ധോ. സാ ‘‘മയ്ഹം, സാമി, കമ്മം ഖീണം മാ അഗമാ’’തി ആഹ. രാജാ അസുത്വാവ ഗതോ.
ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി ഏത്ഥ പന ദക്ഖിണാതി ചത്താരോ പച്ചയാ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ദക്ഖിണേയ്യോ. സോ ഗിഹീനം തീസു സരണേസു പഞ്ചസു സീലേസു ദസസു സീലേസു മാതാപിതുഉപട്ഠാനേ ധമ്മികസമണബ്രാഹ്മണഉപട്ഠാനേതി ഏവമാദീസു കല്യാണധമ്മേസു നിയോജനേന ബഹൂപകാരോ, തസ്മിം മിച്ഛാപടിപന്നാ ഗിഹീ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അക്കോസിത്വാ പരിഭാസിത്വാ നിരയാദീസു നിബ്ബത്തന്തി, തസ്മാ സോപി പുരിമനയേനേവ അനുദഹനട്ഠേന ദക്ഖിണേയ്യഗ്ഗീതി വുത്തോ. ഇമസ്സ പനത്ഥസ്സ വിഭാവനത്ഥം വിമാനവത്ഥുസ്മിം രേവതീവത്ഥു വിത്ഥാരേതബ്ബം.
‘‘തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോ’’തി ഏത്ഥ തിവിധേനാതി തീഹി കോട്ഠാസേഹി. സങ്ഗഹോതി ജാതിസഞ്ജാതികിരിയഗണനവസേന ചതുബ്ബിധോ സങ്ഗഹോ. തത്ഥ സബ്ബേ ഖത്തിയാ ആഗച്ഛന്തൂതിആദികോ (മ. നി. ൧.൪൬൨) ജാതിസങ്ഗഹോ. സബ്ബേ കോസലകാതിആദികോ സഞ്ജാതിസങ്ഗഹോ. സബ്ബേ ഹത്ഥാരോഹാതിആദികോ കിരിയസങ്ഗഹോ. ചക്ഖായതനം കതമം ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി? ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധഗണനം ഗച്ഛതീതി. ഹഞ്ചി ചക്ഖായതനം രൂപക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹിതന്തി അയം ഗണനസങ്ഗഹോ, സോ ഇധ അധിപ്പേതോ. തസ്മാ തിവിധേന രൂപസങ്ഗഹോതി തീഹി കോട്ഠാസേഹി രൂപഗണനാതി അത്ഥോ.
സനിദസ്സനാദീസു അത്താനം ആരബ്ഭ പവത്തേന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേന സഹ നിദസ്സനേനാതി സനിദസ്സനം. ചക്ഖുപടിഹനനസമത്ഥതോ സഹ പടിഘേനാതി സപ്പടിഘം. തം അത്ഥതോ രൂപായതനമേവ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതം നാസ്സ നിദസ്സനന്തി അനിദസ്സനം. സോതാദിപടിഹനനസമത്ഥതോ സഹ പടിഘേനാതി സപ്പടിഘം. തം അത്ഥതോ ചക്ഖായതനാദീനി നവ ആയതനാനി. വുത്തപ്പകാരം നാസ്സ നിദസ്സനന്തി അനിദസ്സനം. നാസ്സ പടിഘോതി അപ്പടിഘം. തം അത്ഥതോ ഠപേത്വാ ദസായതനാനി അവസേസം സുഖുമരൂപം.
തയോ സങ്ഖാരാതി സഹജാതധമ്മേ ചേവ സമ്പരായേ ഫലധമ്മേ ച സങ്ഖരോന്തി രാസീ കരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. അഭിസങ്ഖരോതീതി അഭിസങ്ഖാരോ. പുഞ്ഞോ അഭിസങ്ഖാരോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ.
‘‘തത്ഥ കതമോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ? കുസലാ ചേതനാ കാമാവചരാ രൂപാവചരാ ദാനമയാ സീലമയാ ഭാവനാമയാ’’തി ഏവം വുത്താനം അട്ഠന്നം കാമാവചരകുസലമഹാചിത്തചേതനാനം, പഞ്ചന്നം രൂപാവചരകുസലചേതനാനഞ്ചേതം അധിവചനം. ഏത്ഥ ച ദാനസീലമയാ അട്ഠേവ ചേതനാ ഹോന്തി. ഭാവനാമയാ തേരസാപി. യഥാ ഹി പഗുണം ധമ്മം സജ്ഝായമാനോ ഏകം ദ്വേ അനുസന്ധിം ഗതോപി ന ജാനാതി, പച്ഛാ ആവജ്ജന്തോ ജാനാതി, ഏവമേവ കസിണപരികമ്മം കരോന്തസ്സ പഗുണജ്ഝാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഞാണവിപ്പയുത്താപി ഭാവനാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഭാവനാമയാ തേരസാപീ’’തി.
തത്ഥ ദാനമയാദീസു ‘‘ദാനം ആരബ്ഭ ദാനമധികിച്ച യാ ഉപ്പജ്ജതി ചേതനാ സഞ്ചേതനാ ചേതയിതത്തം, അയം വുച്ചതി ദാനമയോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. സീലം ആരബ്ഭ, ഭാവനം ആരബ്ഭ, ഭാവനമധികിച്ച യാ ഉപ്പജ്ജതി ചേതനാ സഞ്ചേതനാ ചേതയിതത്തം, അയം വുച്ചതി ഭാവനാമയോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ’’തി അയം സങ്ഖേപദേസനാ.
ചീവരാദീസു പന ചതൂസു പച്ചയേസു രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു തം തം ദേന്തസ്സ തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ, പരിച്ചാഗകാലേ, പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണേ ചാതി തീസു കാലേസു പവത്താ ചേതനാ ദാനമയാ നാമ. സീലപൂരണത്ഥായ പന പബ്ബജിസ്സാമീതി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ, പബ്ബജന്തസ്സ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ പബ്ബജിതോ വതമ്ഹി സാധു സാധൂതി ആവജ്ജന്തസ്സ, പാതിമോക്ഖം സംവരന്തസ്സ, ചീവരാദയോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ, ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ, ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലമയാ നാമ.
പടിസമ്ഭിദായം വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ…പേ… മനം. രൂപേ. ധമ്മേ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം. ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം. രൂപസഞ്ഞം, ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ പവത്താ ചേതനാ ഭാവനാമയാ നാമാ’’തി അയം വിത്ഥാരകഥാ.
അപുഞ്ഞോ ച സോ അഭിസങ്ഖാരോ ചാതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. ദ്വാദസഅകുസലചിത്തസമ്പയുത്താനം ചേതനാനം ഏതം അധിവചനം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘തത്ഥ കതമോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ? അകുസലചേതനാ കാമാവചരാ, അയം വുച്ചതി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ’’തി. ആനേഞ്ജം നിച്ചലം സന്തം വിപാകഭൂതം അരൂപമേവ അഭിസങ്ഖരോതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. ചതുന്നം അരൂപാവചരകുസലചേതനാനം ഏതം അധിവചനം. യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമോ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ? കുസലചേതനാ അരൂപാവചരാ, അയം വുച്ചതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ’’തി.
പുഗ്ഗലത്തികേ സത്തവിധോ പുരിസപുഗ്ഗലോ, തിസ്സോ സിക്ഖാ സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ. ഖീണാസവോ സിക്ഖിതസിക്ഖത്താ പുന ന സിക്ഖിസ്സതീതി അസേക്ഖോ. പുഥുജ്ജനോ സിക്ഖാഹി പരിബാഹിയത്താ നേവസേക്ഖോ നാസേക്ഖോ.
ഥേരത്തികേ ജാതിമഹല്ലകോ ഗിഹീ ജാതിത്ഥേരോ നാമ. ‘‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരകരണാ ധമ്മാ. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഥേരോ സീലവാ ഹോതി, ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, ചതുന്നം ഝാനാനം ലാഭീ ഹോതി, ആസവാനം ഖയാ ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, ചതുന്നം ഝാനാനം ലാഭീ ഹോതി, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ഥേരകരണാ ധമ്മാ’’തി (അ. നി. ൪.൨൨). ഏവം വുത്തേസു ധമ്മേസു ഏകേന വാ അനേകേഹി വാ സമന്നാഗതോ ധമ്മഥേരോ നാമ. അഞ്ഞതരോ ഥേരനാമകോ ഭിക്ഖൂതി ഏവം ഥേരനാമകോ വാ, യം വാ പന മഹല്ലകകാലേ പബ്ബജിതം സാമണേരാദയോ ദിസ്വാ ഥേരോ ഥേരോതി വദന്തി, അയം സമ്മുതിഥേരോ നാമ.
പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂസു ദാനമേവ ദാനമയം. പുഞ്ഞകിരിയാ ച സാ തേസം തേസം ആനിസംസാനം വത്ഥു ചാതി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. ഇതരേസുപി ദ്വീസു ഏസേവ നയോ. അത്ഥതോ പന പുബ്ബേ വുത്തദാനമയചേതനാദിവസേനേവ സദ്ധിം പുബ്ബഭാഗഅപരഭാഗചേതനാഹി ഇമാനി തീണി പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി വേദിതബ്ബാനി. ഏകമേകഞ്ചേത്ഥ പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ കായേന കരോന്തസ്സ കായകമ്മം ഹോതി. തദത്ഥം വാചം നിച്ഛാരേന്തസ്സ വചീകമ്മം. കായങ്ഗവാചങ്ഗം അചോപേത്വാ മനസാ ചിന്തേന്തസ്സ മനോകമ്മം. അന്നാദീനി ദേന്തസ്സ ചാപി അന്നദാനാദീനി ദേമീതി വാ ദാനപാരമിം ആവജ്ജേത്വാ വാ ദാനകാലേ ദാനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി. വത്തസീസേ ഠത്വാ ദദതോ സീലമയം. ഖയതോ വയതോ സമ്മസനം പട്ഠപേത്വാ ദദതോ ഭാവനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു ഹോതി.
അപരാനിപി സത്ത പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി അപചിതിസഹഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു, വേയ്യാവച്ചസഹഗതം, പത്താനുപ്പദാനം, പത്തബ്ഭനുമോദനം, ദേസനാമയം, സവനമയം, ദിട്ഠിജുഗതം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂതി. തത്ഥ മഹല്ലകം ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനപത്തചീവരപ്പടിഗ്ഗഹണഅഭിവാദനമഗ്ഗസമ്പദാനാദിവസേന അപചിതിസഹഗതം വേദിതബ്ബം. വുഡ്ഢതരാനം വത്തപ്പടിപത്തികരണവസേന, ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഗാമേ ഭിക്ഖം സമാദപേത്വാ ഉപസംഹരണവസേന, ‘‘ഗച്ഛ ഭിക്ഖൂനം പത്തം ആഹരാ’’തി സുത്വാ വേഗേന ഗന്ത്വാ പത്താഹരണാദിവസേന ച വേയ്യാവച്ചസഹഗതം വേദിതബ്ബം. ചത്താരോ പച്ചയേ ദത്വാ സബ്ബസത്താനം പത്തി ഹോതൂതി പവത്തനവസേന പത്താനുപ്പദാനം വേദിതബ്ബം. പരേഹി ദിന്നായ പത്തിയാ സാധു സുട്ഠൂതി അനുമോദനാവസേന പത്തബ്ഭനുമോദനം വേദിതബ്ബം. ഏകോ ‘‘ഏവം മം ‘ധമ്മകഥികോ’തി ജാനിസ്സന്തീ’’തി ഇച്ഛായ ഠത്വാ ലാഭഗരുകോ ഹുത്വാ ദേസേതി, തം ന മഹപ്ഫലം. ഏകോ അത്തനോ പഗുണധമ്മം അപച്ചാസീസമാനോ പരേസം ദേസേതി, ഇദം ദേസനാമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു നാമ. ഏകോ സുണന്തോ ‘‘ഇതി മം ‘സദ്ധോ’തി ജാനിസ്സന്തീ’’തി സുണാതി, തം ന മഹപ്ഫലം. ഏകോ ‘‘ഏവം മേ മഹപ്ഫലം ഭവിസ്സതീ’’തി ഹിതപ്ഫരണേന മുദുചിത്തേന ധമ്മം സുണാതി, ഇദം സവനമയം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു. ദിട്ഠിജുഗതം പന സബ്ബേസം നിയമലക്ഖണം. യംകിഞ്ചി പുഞ്ഞം കരോന്തസ്സ ഹി ദിട്ഠിയാ ഉജുഭാവേനേവ മഹപ്ഫലം ഹോതി.
ഇതി ഇമേസം സത്തന്നം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനം പുരിമേഹേവ തീഹി സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി അപചിതിവേയ്യാവച്ചാനി സീലമയേ. പത്തിദാനപത്തബ്ഭനുമോദനാനി ദാനമയേ. ദേസനാസവനാനി ഭാവനാമയേ. ദിട്ഠിജുഗതം തീസുപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.
ചോദനാവത്ഥൂനീതി ചോദനാകാരണാനി. ദിട്ഠേനാതി മംസചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ വീതിക്കമം ദിസ്വാ ചോദേതി. സുതേനാതി പകതിസോതേന വാ ദിബ്ബസോതേന വാ പരസ്സ സദ്ദം സുത്വാ ചോദേതി. പരിസങ്കായ വാതി ദിട്ഠപരിസങ്കിതേന വാ സുതപരിസങ്കിതേന വാ മുതപരിസങ്കിതേന വാ ചോദേതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.
കാമൂപപത്തിയോതി കാമൂപസേവനാ കാമപ്പടിലാഭാ വാ. പച്ചുപട്ഠിതകാമാതി നിബദ്ധകാമാ നിബദ്ധാരമ്മണാ. സേയ്യഥാപി മനുസ്സാതി യഥാ മനുസ്സാ. മനുസ്സാ ഹി നിബദ്ധേയേവ വത്ഥുസ്മിം വസം വത്തേന്തി. യത്ഥ പടിബദ്ധചിത്താ ഹോന്തി, സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ദത്വാ മാതുഗാമം ആനേത്വാ നിബദ്ധഭോഗം ഭുഞ്ജന്തി. ഏകച്ചേ ദേവാ നാമ ചതുദേവലോകവാസിനോ. തേപി നിബദ്ധവത്ഥുസ്മിംയേവ വസം വത്തേന്തി. ഏകച്ചേ വിനിപാതികാ നാമ നേരയികേ ഠപേത്വാ അവസേസാ മച്ഛകച്ഛപാദയോപി ഹി നിബദ്ധവത്ഥുസ്മിംയേവ വസം വത്തേന്തി. മച്ഛോ അത്തനോ മച്ഛിയാ കച്ഛപോ കച്ഛപിയാതി. നിമ്മിനിത്വാ നിമ്മിനിത്വാതി നീലപീതാദിവസേന യാദിസം യാദിസം അത്തനോ രൂപം ഇച്ഛന്തി, താദിസം താദിസം നിമ്മിനിത്വാ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ പുരതോ മനാപകായികാ ദേവതാ വിയ. നിമ്മാനരതീതി ഏവം സയം നിമ്മിതേ നിമ്മിതേ നിമ്മാനേ രതി ഏതേസന്തി നിമ്മാനരതീ. പരനിമ്മിതകാമാതി പരേഹി നിമ്മിതകാമാ. തേസഞ്ഹി മനം ഞത്വാ പരേ യഥാരുചിതം കാമഭോഗം നിമ്മിനന്തി, തേ തത്ഥ വസം വത്തേന്തി. കഥം പരസ്സ മനം ജാനന്തീതി? പകതിസേവനവസേന. യഥാ ഹി കുസലോ സൂദോ രഞ്ഞോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ യം യം സോ ബഹും ഗണ്ഹാതി, തം തം തസ്സ രുച്ചതീതി ജാനാതി, ഏവം പകതിയാ അഭിരുചിതാരമ്മണം ഞത്വാ താദിസകംയേവ നിമ്മിനന്തി. തേ തത്ഥ വസം വത്തേന്തി, മേഥുനം സേവന്തി. കേചി പന ഥേരാ ‘‘ഹസിതമത്തേന ഓലോകിതമത്തേന ആലിങ്ഗിതമത്തേന ച തേസം കാമകിച്ചം ഇജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏതം പന നത്ഥീ’’തി പടിക്ഖിത്തം. ന ഹി കായേന അഫുസന്തസ്സ ഫോട്ഠബ്ബം കാമകിച്ചം സാധേതി. ഛന്നമ്പി ഹി കാമാവചരാനം കാമാ പാകതികാ ഏവ. വുത്തമ്പി ചേതം –
‘‘ഛ ഏതേ കാമാവചരാ, സബ്ബകാമസമിദ്ധിനോ;
സബ്ബേസം ഏകസങ്ഖാതം, ആയു ഭവതി കിത്തക’’ന്തി. (വിഭ. ൧൦൨൩);
സുഖൂപപത്തിയോതി സുഖപ്പടിലാഭാ. ഉപ്പാദേത്വാ ഉപ്പാദേത്വാ സുഖം വിഹരന്തീതി തേ ഹേട്ഠാ പഠമജ്ഝാനസുഖം നിബ്ബത്തേത്വാ ഉപരി വിപാകജ്ഝാനസുഖം അനുഭവന്തീതി അത്ഥോ. സുഖേന അഭിസന്നാതി ദുതിയജ്ഝാനസുഖേന തിന്താ. പരിസന്നാതി സമന്തതോ തിന്താ. പരിപൂരാതി പരിപുണ്ണാ. പരിപ്ഫുടാതി തസ്സേവ വേവചനം. ഇദമ്പി വിപാകജ്ഝാനസുഖമേവ സന്ധായ വുത്തം. അഹോസുഖം അഹോസുഖന്തി തേസം കിര ഭവലോഭോ മഹാ ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മാ കദാചി കരഹചി ഏവം ഉദാനം ഉദാനേന്തി. സന്തമേവാതി പണീതമേവ. തുസിതാതി തതോ ഉത്തരിം സുഖസ്സ അപത്ഥനതോ സന്തുട്ഠാ ഹുത്വാ. സുഖം പടിവേദേന്തീതി തതിയജ്ഝാനസുഖം അനുഭവന്തി.
സേക്ഖാ പഞ്ഞാതി സത്ത അരിയപഞ്ഞാ. അരഹതോ പഞ്ഞാ അസേക്ഖാ. അവസേസാ പഞ്ഞാ നേവസേക്ഖാനാസേക്ഖാ.
ചിന്താമയാദീസു അയം വിത്ഥാരോ – ‘‘തത്ഥ കതമാ ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ? യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ സിപ്പായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ വിജ്ജാട്ഠാനേസു കമ്മസ്സകതം വാ സച്ചാനുലോമികം വാ രൂപം അനിച്ചന്തി വാ…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി വാ യം ഏവരൂപം അനുലോമികം ഖന്തിം ദിട്ഠിം രുചിം മുത്തിം പേക്ഖം ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം പരതോ അസുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുതമയാ പഞ്ഞാ? യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു…പേ… ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം പരതോ സുത്വാ പടിലഭതി, അയം വുച്ചതി സുതമയാ പഞ്ഞാ. (തത്ഥ കതമാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ?) സബ്ബാപി സമാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൭൬൮-൬൯).
സുതാവുധന്തി സുതമേവ ആവുധം. തം അത്ഥതോ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം. തഞ്ഹി നിസ്സായ ഭിക്ഖു പഞ്ഞാവുധം നിസ്സായ സൂരോ യോധോ അവികമ്പമാനോ മഹാകന്താരം വിയ സംസാരകന്താരം അതിക്കമതി അവിഹഞ്ഞമാനോ. തേനേവ വുത്തം – ‘‘സുതാവുധോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അകുസലം പജഹതി, കുസലം ഭാവേതി, സാവജ്ജം പജഹതി, അനവജ്ജം ഭാവേതി, സുദ്ധമത്താനം പരിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൭.൬൭).
പവിവേകാവുധന്തി ‘‘കായവിവേകോ ചിത്തവിവേകോ ഉപധിവിവേകോ’’തി അയം തിവിധോപി വിവേകോവ ആവുധം. തസ്സ നാനാകരണം കായവിവേകോ വിവേകട്ഠകായാനം നേക്ഖമ്മാഭിരതാനം. ചിത്തവിവേകോ ച പരിസുദ്ധചിത്താനം പരമവോദാനപ്പത്താനം. ഉപധിവിവേകോ ച നിരുപധീനം പുഗ്ഗലാനം. ഇമസ്മിഞ്ഹി തിവിധേ വിവേകേ അഭിരതോ, ന കുതോചി ഭായതി. തസ്മാ അയമ്പി അവസ്സയട്ഠേന ആവുധന്തി വുത്തോ. ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാവ ആവുധം പഞ്ഞാവുധം. യസ്സ സാ അത്ഥി, സോ ന കുതോചി ഭായതി, ന ചസ്സ കോചി ഭായതി. തസ്മാ സാപി അവസ്സയട്ഠേനേവ ആവുധന്തി വുത്താ.
അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയന്തി ഇതോ പുബ്ബേ അനഞ്ഞാതം അവിദിതം ധമ്മം ജാനിസ്സാമീതി പടിപന്നസ്സ ഉപ്പന്നം ഇന്ദ്രിയം. സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഞിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാഭൂതം ആജാനനഭൂതം ഇന്ദ്രിയം. സോതാപത്തിഫലതോ പട്ഠായ ഛസു ഠാനേസു ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയന്തി അഞ്ഞാതാവീസു ജാനനകിച്ചപരിയോസാനപ്പത്തേസു ധമ്മേസു ഇന്ദ്രിയം. അരഹത്തഫലഞാണസ്സേതം അധിവചനം.
മംസചക്ഖു ചക്ഖുപസാദോ. ദിബ്ബചക്ഖു ആലോകനിസ്സിതം ഞാണം. പഞ്ഞാചക്ഖു ലോകിയലോകുത്തരപഞ്ഞാ.
അധിസീലസിക്ഖാദീസു അധിസീലഞ്ച തം സിക്ഖിതബ്ബതോ സിക്ഖാ ചാതി അധിസീലസിക്ഖാ. ഇതരസ്മിം ദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ സീലം അധിസീലം, ചിത്തം അധിചിത്തം, പഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞാതി അയം പഭേദോ വേദിതബ്ബോ –
സീലം നാമ പഞ്ചസീലദസസീലാനി, പാതിമോക്ഖസംവരോ അധിസീലം നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചിത്തം, വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം അധിചിത്തം. കമ്മസ്സകതഞാണം പഞ്ഞാ, വിപസ്സനാപഞ്ഞാ അധിപഞ്ഞാ. അനുപ്പന്നേപി ഹി ബുദ്ധുപ്പാദേ പവത്തതീതി പഞ്ചസീലദസസീലാനി സീലമേവ, പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പവത്തതീതി അധിസീലം. ചിത്തപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തേന സമാദിന്നം പഞ്ചസീലമ്പി ദസസീലമ്പി അധിസീലമേവ. സമാപന്നാ അട്ഠ സമാപത്തിയോപി അധിചിത്തമേവ. സബ്ബം വാ ലോകിയം സീലമേവ, ലോകുത്തരം അധിസീലം. ചിത്തപഞ്ഞാസുപി ഏസേവ നയോ.
ഭാവനാസു ഖീണാസവസ്സ പഞ്ചദ്വാരികകായോ കായഭാവനാ നാമ. അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചിത്തഭാവനാ നാമ. അരഹത്തഫലപഞ്ഞാ പഞ്ഞാഭാവനാ നാമ. ഖീണാസവസ്സ ഹി ഏകന്തേനേവ പഞ്ചദ്വാരികകായോ സുഭാവിതോ ഹോതി. അട്ഠ സമാപത്തിയോ ചസ്സ ന അഞ്ഞേസം വിയ ദുബ്ബലാ, തസ്സേവ ച പഞ്ഞാ ഭാവിതാ നാമ ഹോതി പഞ്ഞാവേപുല്ലപത്തിയാ. തസ്മാ ഏവം വുത്തം.
അനുത്തരിയേസു വിപസ്സനാ ദസ്സനാനുത്തരിയം മഗ്ഗോ പടിപദാനുസ്സരിയം. ഫലം വിമുത്താനുത്തരിയം. ഫലം വാ ദസ്സനാനുത്തരിയം. മഗ്ഗോ പടിപദാനുത്തരിയം. നിബ്ബാനം വിമുത്താനുത്തരിയം. നിബ്ബാനം വാ ദസ്സനാനുത്തരിയം, തതോ ഉത്തരിഞ്ഹി ദട്ഠബ്ബം നാമ നത്ഥി. മഗ്ഗോ പടിപദാനുത്തരിയം. ഫലം വിമുത്താനുത്തരിയം. അനുത്തരിയന്തി ഉത്തമം ജേട്ഠകം.
സമാധീസു പഠമജ്ഝാനസമാധി സവിതക്കസവിചാരോ. പഞ്ചകനയേന ദുതിയജ്ഝാനസമാധി അവിതക്കവിചാരമത്തോ. സേസോ അവിതക്കഅവിചാരോ.
സുഞ്ഞതാദീസു തിവിധാ കഥാ ആഗമനതോ, സഗുണതോ, ആരമ്മണതോതി. ആഗമനതോ നാമ ഏകോ ഭിക്ഖു അനത്തതോ അഭിനിവിസിത്വാ അനത്തതോ ദിസ്വാ അനത്തതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ വിപസ്സനാ സുഞ്ഞതാ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? അസുഞ്ഞതത്തകാരകാനം കിലേസാനം അഭാവാ. വിപസ്സനാഗമനേന മഗ്ഗസമാധി സുഞ്ഞതോ നാമ ഹോതി. മഗ്ഗാഗമനേന ഫലസമാധി സുഞ്ഞതോ നാമ. അപരോ അനിച്ചതോ അഭിനിവിസിത്വാ അനിച്ചതോ ദിസ്വാ അനിച്ചതോ വുട്ഠാതി. തസ്സ വിപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? നിമിത്തകാരകകിലേസാഭാവാ. വിപസ്സനാഗമനേന മഗ്ഗസമാധി അനിമിത്തോ നാമ ഹോതി. മഗ്ഗാഗമനേന ഫലം അനിമിത്തം നാമ. അപരോ ദുക്ഖതോ അഭിനിവിസിത്വാ ദുക്ഖതോ ദിസ്വാ ദുക്ഖതോ വുട്ഠാതി, തസ്സ വിപസ്സനാ അപ്പണിഹിതാ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? പണിധികാരകകിലേസാഭാവാ. വിപസ്സനാഗമനേന മഗ്ഗസമാധി അപ്പണിഹിതോ നാമ. മഗ്ഗാഗമനേന ഫലം അപ്പണിഹിതം നാമാതി അയം ആഗമനതോ കഥാ. മഗ്ഗസമാധി പന രാഗാദീഹി സുഞ്ഞതത്താ സുഞ്ഞതോ, രാഗനിമിത്താദീനം അഭാവാ അനിമിത്തോ, രാഗപണിധിആദീനം അഭാവാ അപ്പണിഹിതോതി അയം സഗുണതോ കഥാ. നിബ്ബാനം രാഗാദീഹി സുഞ്ഞതത്താ രാഗാദിനിമിത്തപണിധീനഞ്ച അഭാവാ സുഞ്ഞതഞ്ചേവ അനിമിത്തഞ്ച അപ്പണിഹിതഞ്ച. തദാരമ്മണോ മഗ്ഗസമാധി സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോ. അയം ആരമ്മണതോ കഥാ.
സോചേയ്യാനീതി സുചിഭാവകരാ സോചേയ്യപ്പടിപദാ ധമ്മാ. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ‘‘തത്ഥ കതമം കായസോചേയ്യം? പാണാതിപാതാ വേരമണീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്താനം തിണ്ണം സുചരിതാനം വസേന വേദിതബ്ബോ.
മോനേയ്യാനീതി മുനിഭാവകരാ മോനേയ്യപ്പടിപദാ ധമ്മാ. തേസം വിത്ഥാരോ ‘‘തത്ഥ കതമം കായമോനേയ്യം? തിവിധകായദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം കായമോനേയ്യം, തിവിധം കായസുചരിതം കായമോനേയ്യം, കായാരമ്മണേ ഞാണം കായമോനേയ്യം, കായപരിഞ്ഞാ കായമോനേയ്യം, കായപരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ കായമോനേയ്യം, കായസ്മിം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം കായമോനേയ്യം, കായസങ്ഖാരനിരോധാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി കായമോനേയ്യം. തത്ഥ കതമം വചീമോനേയ്യം? ചതുബ്ബിധവചീദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം വചീമോനേയ്യം, ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം വചീമോനേയ്യം, വാചാരമ്മണേ ഞാണം വചീമോനേയ്യം വാചാപരിഞ്ഞാ വചീമോനേയ്യം പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, വാചായ ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, വചീസങ്ഖാരനിരോധാ ദുതിയജ്ഝാനസമാപത്തി വചീമോനേയ്യം. തത്ഥ കതമം മനോമോനേയ്യം? തിവിധമനോദുച്ചരിതസ്സ പഹാനം മനോമോനേയ്യം, തിവിധം മനോസുചരിതം മനോമോനേയ്യം, മനാരമ്മണേ ഞാണം മനോമോനേയ്യം, മനോപരിഞ്ഞാ മനോമോനേയ്യം. പരിഞ്ഞാസഹഗതോ മഗ്ഗോ, മനസ്മിം ഛന്ദരാഗപ്പഹാനം, ചിത്തസങ്ഖാരനിരോധാ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധസമാപത്തി മനോമോനേയ്യ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൪).
കോസല്ലേസു ആയോതി വുഡ്ഢി. അപായോതി അവുഡ്ഢി. തസ്സ തസ്സ കാരണം ഉപായോ. തേസം പജാനനാ കോസല്ലം. വിത്ഥാരോ പന വിഭങ്ഗേ വുത്തോയേവ.
വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘തത്ഥ കതമം ആയകോസല്ലം? ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച അകുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി. ഇമേ വാ പന മേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തീതി, യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി. ഇദം വുച്ചതി ആയകോസല്ലം. തത്ഥ കതമം അപായകോസല്ലം? ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി. ഇമേ വാ പന മേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച അകുസലാ ധമ്മാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തീതി, യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി. ഇദം വുച്ചതി അപായകോസല്ലം. സബ്ബാപി തത്രുപായാ പഞ്ഞാ ഉപായകോസല്ല’’ന്തി (വിഭ. ൭൭൧). ഇദം പന അച്ചായികകിച്ചേ വാ ഭയേ വാ ഉപ്പന്നേ തസ്സ തികിച്ഛനത്ഥം ഠാനുപ്പത്തിയാ കാരണജാനനവസേനേവ വേദിതബ്ബം.
മദാതി മജ്ജനാകാരവസേന പവത്തമാനാ. തേസു ‘‘അഹം നിരോഗോ സട്ഠി വാ സത്തതി വാ വസ്സാനി അതിക്കന്താനി, ന മേ ഹരീതകീഖണ്ഡമ്പി ഖാദിതപുബ്ബം, ഇമേ പനഞ്ഞേ അസുകം നാമ ഠാനം രുജ്ജതി, ഭേസജ്ജം ഖാദാമാതി വിചരന്തി, കോ അഞ്ഞോ മാദിസോ നിരോഗോ നാമാ’’തി ഏവം മാനകരണം ആരോഗ്യമദോ. ‘‘മഹല്ലകകാലേ പുഞ്ഞം കരിസ്സാമ, ദഹരമ്ഹ താവാ’’തി യോബ്ബനേ ഠത്വാ മാനകരണം യോബ്ബനമദോ. ‘‘ചിരം ജീവിം, ചിരം ജീവാമി, ചിരം ജീവിസ്സാമി; സുഖം ജീവിം, സുഖം ജീവാമി, സുഖം ജീവിസ്സാമീ’’തി ഏവം മാനകരണം ജീവിതമദോ.
ആധിപതേയ്യേസു അധിപതിതോ ആഗതം ആധിപതേയ്യം. ‘‘ഏത്തകോമ്ഹി സീലേന സമാധിനാ പഞ്ഞായ വിമുത്തിയാ, ന മേ ഏതം പതിരൂപ’’ന്തി ഏവം അത്താനം അധിപത്തിം ജേട്ഠകം കത്വാ പാപസ്സ അകരണം അത്താധിപതേയ്യം നാമ. ലോകം അധിപതിം കത്വാ അകരണം ലോകാധിപതേയ്യം നാമ. ലോകുത്തരധമ്മം അധിപതിം കത്വാ അകരണം ധമ്മാധിപതേയ്യം നാമ.
കഥാവത്ഥൂനീതി കഥാകാരണാനി. അതീതം വാ അദ്ധാനന്തി അതീതം ധമ്മം, അതീതക്ഖന്ധേതി അത്ഥോ. അപിച ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സങ്ഖാ, ‘അഹോസീ’തി തസ്സ പഞ്ഞത്തി ‘അഹോസീ’തി തസ്സ സമഞ്ഞാ, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘അത്ഥീ’തി, ന തസ്സ സങ്ഖാ ‘ഭവിസ്സതീ’തി (സം. നി. ൩.൬൨) ഏവം ആഗതേന നിരുത്തിപഥസുത്തേനപേത്ഥ അത്ഥോ ദീപേതബ്ബോ.
വിജ്ജാതി തമവിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ. വിദിതകരണട്ഠേനാപി വിജ്ജാ. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണഞ്ഹി ഉപ്പജ്ജമാനം പുബ്ബേനിവാസം ഛാദേത്വാ ഠിതം തമം വിജ്ഝതി, പുബ്ബേനിവാസഞ്ച വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ. ചുതൂപപാതഞാണം ചുതിപടിസന്ധിച്ഛാദകം തമം വിജ്ഝതി, തഞ്ച വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ. ആസവാനം ഖയേ ഞാണം ചതുസച്ചച്ഛാദകം തമം വിജ്ഝതി, ചതുസച്ചധമ്മഞ്ച വിദിതം കരോതീതി വിജ്ജാ.
വിഹാരേസു അട്ഠ സമാപത്തിയോ ദിബ്ബോ വിഹാരോ. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞാ ബ്രഹ്മാ വിഹാരോ. ഫലസമാപത്തി അരിയോ വിഹാരോ.
പാടിഹാരിയാനി കേവട്ടസുത്തേ വിത്ഥാരിതാനേവ.
‘‘ഇമേ ഖോ, ആവുസോ’’തിആദീസു വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ഇതി സമസട്ഠിയാ തികാനം വസേന അസീതിസതപഞ്ഹേ കഥേന്തോ ഥേരോ സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേസീതി.
തികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
ചതുക്കവണ്ണനാ
൩൦൬. ഇതി തികവസേന സാമഗ്ഗിരസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചതുക്കവസേന ദസ്സേതും പുന ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ‘‘സതിപട്ഠാനചതുക്കം’’ പുബ്ബേ വിത്ഥാരിതമേവ.
സമ്മപ്പധാനചതുക്കേ ഛന്ദം ജനേതീതി ‘‘യോ ഛന്ദോ ഛന്ദികതാ കത്തുകമ്യതാ കുസലോ ധമ്മച്ഛന്ദോ’’തി ഏവം വുത്തം കത്തുകമ്യതം ജനേതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി. വീരിയം ആരഭതീതി വീരിയം ജനേതി. ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതീതി ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരോ പന സമ്മപ്പധാനവിഭങ്ഗേ ആഗതോയേവ.
ഇദ്ധിപാദേസു ഛന്ദം നിസ്സായ പവത്തോ സമാധി ഛന്ദസമാധി. പധാനഭൂതാ സങ്ഖാരാ പധാനസങ്ഖാരാ. സമന്നാഗതന്തി തേഹി ധമ്മേഹി ഉപേതം. ഇദ്ധിയാ പാദം, ഇദ്ധിഭൂതം വാ പാദന്തി ഇദ്ധിപാദം. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ഇദ്ധിപാദവിഭങ്ഗേ ആഗതോ ഏവ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പനസ്സ അത്ഥോ ദീപിതോ. ഝാനകഥാപി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാവ.
൩൦൭. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായാതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരത്ഥായ. ഇധ ഫലസമാപത്തിഝാനാനി, ഖീണാസവസ്സ അപരഭാഗേ നിബ്ബത്തിതഝാനാനി ച കഥിതാനി.
ആലോകസഞ്ഞം മനസികരോതീതി ദിവാ വാ രത്തിം വാ സൂരിയചന്ദപജ്ജോതമണിആദീനം ആലോകം ആലോകോതി മനസികരോതി. ദിവാസഞ്ഞം അധിട്ഠാതീതി ഏവം മനസി കത്വാ ദിവാതിസഞ്ഞം ഠപേതി. യഥാ ദിവാ തഥാ രത്തിന്തി യഥാ ദിവാ ദിട്ഠോ ആലോകോ, തഥേവ തം രത്തിം മനസികരോതി. യഥാ രത്തിം തഥാ ദിവാതി യഥാ രത്തിം ആലോകോ ദിട്ഠോ, ഏവമേവ ദിവാ മനസികരോതി. ഇതി വിവടേന ചേതസാതി ഏവം അപിഹിതേന ചിത്തേന. അപരിയോനദ്ധേനാതി സമന്തതോ അനദ്ധേന. സപ്പഭാസന്തി സഓഭാസം. ഞാണദസ്സനപടിലാഭായാതി ഞാണദസ്സനപടിലാഭത്ഥായ. ഇമിനാ കിം കഥിതം? മിദ്ധവിനോദനആലോകോ കഥിതോ പരികമ്മആലോകോ വാ. ഇമിനാ കിം കഥിതം ഹോതി? ഖീണാസവസ്സ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം. തസ്മിം വാ ആഗതേപി അനാഗതേപി പാദകജ്ഝാനസമാപത്തിമേവ സന്ധായ ‘‘സപ്പഭാസം ചിത്തം ഭാവേതീ’’തി വുത്തം.
സതിസമ്പജഞ്ഞായാതി സത്തട്ഠാനികസ്സ സതിസമ്പജഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ. വിദിതാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തീതിആദീസു ഖീണാസവസ്സ വത്ഥു വിദിതം ഹോതി ആരമ്മണം വിദിതം വത്ഥാരമ്മണം വിദിതം. വത്ഥാരമ്മണവിദിതതായ ഏവം വേദനാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം തിട്ഠന്തി, ഏവം നിരുജ്ഝന്തി. ന കേവലഞ്ച വേദനാ ഏവ ഇധ വുത്താ സഞ്ഞാദയോപി, അവുത്താ ചേതനാദയോപി, വിദിതാ ച ഉപ്പജ്ജന്തി ചേവ തിട്ഠന്തി ച നിരുജ്ഝന്തി ച. അപി ച വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി, ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. അവിജ്ജാസമുദയാ വേദനാസമുദയോ, തണ്ഹാസമുദയാ കമ്മസമുദയോ, ഫസ്സസമുദയാ വേദനായസമുദയോ. നിബ്ബത്തിലക്ഖണം പസ്സന്തോപി വേദനാക്ഖന്ധസ്സ സമുദയം പസ്സതി. ഏവം വേദനായ ഉപ്പാദോ വിദിതോ ഹോതി. കഥം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി? അനിച്ചതോ മനസികരോതോ ഖയതൂപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ദുക്ഖതോ മനസികരോതോ ഭയതൂപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. അനത്തതോ മനസികരോതോ സുഞ്ഞതൂപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി. ഏവം വേദനായ ഉപട്ഠാനം വിദിതം ഹോതി, ഖയതോ ഭയതോ സുഞ്ഞതോ ജാനാതി. കഥം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി? അവിജ്ജാനിരോധാ വേദനാനിരോധോ.…പേ… ഏവം വേദനായ അത്ഥങ്ഗമോ വിദിതോ ഹോതി. ഇമിനാപി നയേനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഇതി രൂപന്തിആദി വുത്തനയമേവ. അയം ആവുസോ സമാധിഭാവനാതി അയം ആസവാനം ഖയഞാണസ്സ പാദകജ്ഝാനസമാധിഭാവനാ.
൩൦൮. അപ്പമഞ്ഞാതി പമാണം അഗഹേത്വാ അനവസേസഫരണവസേന അപ്പമഞ്ഞാവ. അനുപദവണ്ണനാ പന ഭാവനാസമാധിവിധാനഞ്ച ഏതാസം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതമേവ. അരൂപകഥാപി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരിതാവ.
അപസ്സേനാനീതി അപസ്സയാനി. സങ്ഖായാതി ഞാണേന ഞത്വാ. പടിസേവതീതി ഞാണേന ഞത്വാ സേവിതബ്ബയുത്തകമേവ സേവതി. തസ്സ ച വിത്ഥാരോ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചീവരം പരിഭുഞ്ജതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. സങ്ഖായേകം അധിവാസേതീതി ഞാണേന ഞത്വാ അധിവാസേതബ്ബയുത്തകമേവ അധിവാസേതി. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ഖമോ ഹോതി സീതസ്സാ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. പരിവജ്ജേതീതി ഞാണേന ഞത്വാ പരിവജ്ജേതും യുത്തമേവ പരിവജ്ജേതി. തസ്സ വിത്ഥാരോ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ചണ്ഡം ഹത്ഥിം പരിവജ്ജേതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ. വിനോദേതീതി ഞാണേന ഞത്വാ വിനോദേതബ്ബമേവ വിനോദേതി, നുദതി നീഹരതി അന്തോ പവിസിതും ന ദേതി. തസ്സ വിത്ഥാരോ ‘‘ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ.