൬. പാസാദികസുത്തവണ്ണനാ

നിഗണ്ഠനാടപുത്തകാലങ്കിരിയവണ്ണനാ

൧൬൪. ഏവം മേ സുതന്തി പാസാദികസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – വേധഞ്ഞാ നാമ സക്യാതി ധനുമ്ഹി കതസിക്ഖാ വേധഞ്ഞനാമകാ ഏകേ സക്യാ. തേസം അമ്ബവനേ പാസാദേതി തേസം അമ്ബവനേ സിപ്പം ഉഗ്ഗണ്ഹത്ഥായ കതോ ദീഘപാസാദോ അത്ഥി, തത്ഥ വിഹരതി. അധുനാ കാലങ്കതോതി സമ്പതി കാലങ്കതോ. ദ്വേധികജാതാതി ദ്വേജ്ഝജാതാ, ദ്വേഭാഗാ ജാതാ. ഭണ്ഡനാദീസു ഭണ്ഡനം പുബ്ബഭാഗകലഹോ, തം ദണ്ഡാദാനാദിവസേന പണ്ണത്തിവീതിക്കമവസേന ച വഡ്ഢിതം കലഹോ. ‘‘ന ത്വം ഇമം ധമ്മവിനയം ആജാനാസീ’’തിആദിനാ നയേന വിരുദ്ധവചനം വിവാദോ. വിതുദന്താതി വിജ്ഝന്താ. സഹിതം മേതി മമ വചനം അത്ഥസഞ്ഹിതം. അധിചിണ്ണം തേ വിപരാവത്തന്തി യം തവ അധിചിണ്ണം ചിരകാലാസേവനവസേന പഗുണം, തം മമ വാദം ആഗമ്മ നിവത്തം. ആരോപിതോ തേ വാദോതി തുയ്ഹം ഉപരി മയാ ദോസോ ആരോപിതോ. ചര വാദപ്പമോക്ഖായാതി ഭത്തപുടം ആദായ തം തം ഉപസങ്കമിത്വാ വാദപ്പമോക്ഖത്ഥായ ഉത്തരി പരിയേസമാനോ വിചര. നിബ്ബേഠേഹി വാതി അഥ വാ മയാ ആരോപിതദോസതോ അത്താനം മോചേഹി. സചേ പഹോസീതി സചേ സക്കോസി. വധോയേവാതി മരണമേവ. നാടപുത്തിയേസൂതി നാടപുത്തസ്സ അന്തേവാസികേസു. നിബ്ബിന്നരൂപാതി ഉക്കണ്ഠിതസഭാവാ അഭിവാദനാദീനിപി ന കരോന്തി. വിരത്തരൂപാതി വിഗതപേമാ. പടിവാനരൂപാതി തേസം സക്കച്ചകിരിയതോ നിവത്തനസഭാവാ. യഥാ തന്തി യഥാ ദുരക്ഖാതാദിസഭാവേ ധമ്മവിനയേ നിബ്ബിന്നവിരത്തപ്പടിവാനരൂപേഹി ഭവിതബ്ബം, തഥേവ ജാതാതി അത്ഥോ. ദുരക്ഖാതേതി ദുക്കഥിതേ. ദുപ്പവേദിതേതി ദുവിഞ്ഞാപിതേ. അനുപസമസംവത്തനികേതി രാഗാദീനം ഉപസമം കാതും അസമത്ഥേ. ഭിന്നഥൂപേതി ഭിന്ദപ്പതിട്ഠേ. ഏത്ഥ ഹി നാടപുത്തോവ നേസം പതിട്ഠട്ഠേന ഥൂപോ. സോ പന ഭിന്നോ മതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഭിന്നഥൂപേ’’തി. അപ്പടിസരണേതി തസ്സേവ അഭാവേന പടിസരണവിരഹിതേ.

നനു ചായം നാടപുത്തോ നാളന്ദവാസികോ, സോ കസ്മാ പാവായം കാലങ്കതോതി? സോ കിര ഉപാലിനാ ഗഹപതിനാ പടിവിദ്ധസച്ചേന ദസഹി ഗാഥാഹി ഭാസിതേ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ ഉണ്ഹം ലോഹിതം ഛഡ്ഡേസി. അഥ നം അഫാസുകം ഗഹേത്വാ പാവം അഗമംസു. സോ തത്ഥ കാലമകാസി. കാലം കുരുമാനോ ച ചിന്തേസി – ‘‘മമ ലദ്ധി അനിയ്യാനികാ സാരവിരഹിതാ, മയം താവ നട്ഠാ, അവസേസജനോപി മാ അപായപൂരകോ അഹോസി, സചേ പനാഹം ‘മമ സാസനം അനിയ്യാനിക’ന്തി വക്ഖാമി, ന സദ്ദഹിസ്സന്തി, യംനൂനാഹം ദ്വേപി ജനേ ന ഏകനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേയ്യം, തേ മമച്ചയേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവദിസ്സന്തി, സത്ഥാ തം വിവാദം പടിച്ച ഏകം ധമ്മകഥം കഥേസ്സതി, തതോ തേ സാസനസ്സ മഹന്തഭാവം ജാനിസ്സന്തീ’’തി.

അഥ നം ഏകോ അന്തേവാസികോ ഉപസങ്കമിത്വാ ആഹ – ‘‘ഭന്തേ തുമ്ഹേ ദുബ്ബലാ, മയ്ഹമ്പി ഇമസ്മിം ധമ്മേ സാരം ആചിക്ഖഥ, ആചരിയപ്പമാണ’’ന്തി. ‘‘ആവുസോ, ത്വം മമച്ചയേന സസ്സതന്തി ഗണ്ഹേയ്യാസീ’’തി. അപരോപി ഉപസങ്കമി, തം ഉച്ഛേദം ഗണ്ഹാപേസി. ഏവം ദ്വേപി ജനേ ഏകലദ്ധികേ അകത്വാ ബഹൂ നാനാനീഹാരേന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേത്വാ കാലമകാസി. തേ തസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ സന്നിപതിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം പുച്ഛിംസു – ‘‘കസ്സാവുസോ, ആചരിയോ സാരം ആചിക്ഖീ’’തി? ഏകോ ഉട്ഠഹിത്വാ മയ്ഹന്തി ആഹ. കിം ആചിക്ഖീതി? സസ്സതന്തി. അപരോ തം പടിബാഹിത്വാ ‘‘മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖീ’’തി ആഹ. ഏവം സബ്ബേ ‘‘മയ്ഹം സാരം ആചിക്ഖി, അഹം ജേട്ഠകോ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാദം വഡ്ഢേത്വാ അക്കോസേ ചേവ പരിഭാസേ ച ഹത്ഥപാദപ്പഹാരാദീനി ച പവത്തേത്വാ ഏകമഗ്ഗേന ദ്വേ അഗച്ഛന്താ നാനാദിസാസു പക്കമിംസു.

൧൬൫. അഥ ഖോ ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോതി അയം ഥേരോ ധമ്മസേനാപതിസ്സ കനിട്ഠഭാതികോ. തം ഭിക്ഖൂ അനുപസമ്പന്നകാലേ ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി സമുദാചരിത്വാ ഥേരകാലേപി തഥേവ സമുദാചരിംസു. തേന വുത്തം – ‘‘ചുന്ദോ സമണുദ്ദേസോ’’തി.

‘‘പാവായം വസ്സംവുട്ഠോ യേന സാമഗാമോ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമീ’’തി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? നാടപുത്തേ കിര കാലങ്കതേ ജമ്ബുദീപേ മനുസ്സാ തത്ഥ തത്ഥ കഥം പവത്തയിംസു ‘‘നിഗണ്ഠോ നാടപുത്തോ ഏകോ സത്ഥാതി പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്സ കാലങ്കിരിയായ സാവകാനം ഏവരൂപോ വിവാദോ ജാതോ. സമണോ പന ഗോതമോ ജമ്ബുദീപേ ചന്ദോ വിയ സൂരിയോ വിയ ച പാകടോ, സാവകാപിസ്സ പാകടായേവ. കീദിസോ നു ഖോ സമണേ ഗോതമേ പരിനിബ്ബുതേ സാവകാനം വിവാദോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഥേരോ തം കഥം സുത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘ഇമം കഥം ഗഹേത്വാ ദസബലസ്സ ആരോചേസ്സാമി, സത്ഥാ ഏതം അട്ഠുപ്പത്തിം കത്വാ ഏകം ദേസനം കഥേസ്സതീ’’തി. സോ നിക്ഖമിത്വാ യേന സാമഗാമോ, യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി.

സാമഗാമോതി സാമാകാനം ഉസ്സന്നത്താ തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. യേനായസ്മാ ആനന്ദോതി ഉജുമേവ ഭഗവതോ സന്തികം അഗന്ത്വാ യേനസ്സ ഉപജ്ഝായോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി.

ബുദ്ധകാലേ കിര സാരിപുത്തത്ഥേരോ ച ആനന്ദത്ഥേരോ ച അഞ്ഞമഞ്ഞം മമായിംസു. സാരിപുത്തത്ഥേരോ ‘‘മയാ കാതബ്ബം സത്ഥു ഉപട്ഠാനം കരോതീ’’തി ആനന്ദത്ഥേരം മമായി. ആനന്ദത്ഥേരോ ‘‘ഭഗവതോ സാവകാനം അഗ്ഗോ’’തി സാരിപുത്തത്ഥേരം മമായി. കുലദാരകേ ച പബ്ബാജേത്വാ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികേ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാപേസി. സാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ അകാസി. ഏവം ഏകമേകേന അത്തനോ പത്തചീവരം ദത്വാ പബ്ബാജേത്വാ ഉപജ്ഝം ഗണ്ഹാപിതാനി പഞ്ച പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി അഹേസും. ആയസ്മാ ആനന്ദോ പണീതാനി ചീവരാദീനിപി ലഭിത്വാ ഥേരസ്സ അദാസി.

ധമ്മരതനപൂജാ

ഏകോ കിര ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസി – ‘‘ബുദ്ധരതനസ്സ ച സങ്ഘരതനസ്സ ച പൂജാ പഞ്ഞായതി, കഥം നു ഖോ ധമ്മരതനം പൂജിതം ഹോതീ’’തി? സോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. ഭഗവാ ആഹ – ‘‘സചേപി ബ്രാഹ്മണ ധമ്മരതനം പൂജേതുകാമോ, ഏകം ബഹുസ്സുതം പൂജേഹീ’’തി. ബഹുസ്സുതം, ഭന്തേ, ആചിക്ഖഥാതി. ഭിക്ഖുസങ്ഘം പുച്ഛാതി. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ബഹുസ്സുതം, ഭന്തേ, ആചിക്ഖഥാ’’തി ആഹ. ആനന്ദത്ഥേരോ ബ്രാഹ്മണാതി. ബ്രാഹ്മണോ ഥേരം സഹസ്സഗ്ഘനികേന തിചീവരേന പൂജേസി. ഥേരോ തം ഗഹേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം അഗമാസി. ഭഗവാ ‘‘കുതോ, ആനന്ദ, ലദ്ധ’’ന്തി ആഹ? ഏകേന, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണേന ദിന്നം, ഇദം പനാഹം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ദാതുകാമോതി. ദേഹി, ആനന്ദാതി. ചാരികം പക്കന്തോ ഭന്തേതി. ആഗതകാലേ ദേഹീതി, സിക്ഖാപദം ഭന്തേ, പഞ്ഞത്തന്തി. കദാ പന സാരിപുത്തോ ആഗമിസ്സതീതി? ദസാഹമത്തേന ഭന്തേതി. ‘‘അനുജാനാമി, ആനന്ദ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം നിക്ഖിപിതു’’ന്തി സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസി.

സാരിപുത്തത്ഥേരോപി തഥേവ യംകിഞ്ചി മനാപം ലഭതി, തം ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ദേതി. സോ ഇമമ്പി അത്തനോ കനിട്ഠഭാതികം ഥേരസ്സേവ സദ്ധിവിഹാരികം അദാസി. തേന വുത്തം – ‘‘യേനസ്സ ഉപജ്ഝായോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമീ’’തി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ മഹാപഞ്ഞോ, സോ ഇമം കഥം സത്ഥു ആരോചേസ്സതി, അഥ സത്ഥാ തദനുരൂപം ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി. കഥാപാഭതന്തി കഥായ മൂലം. മൂലഞ്ഹി ‘‘പാഭത’’ന്തി വുച്ചതി. യഥാഹ –

‘‘അപ്പകേനാപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

ഭഗവന്തം ദസ്സനായാതി ഭഗവന്തം ദസ്സനത്ഥായ. കിം പനാനേന ഭഗവാ ന ദിട്ഠപുബ്ബോതി? നോ ന ദിട്ഠപുബ്ബോ. അയഞ്ഹി ആയസ്മാ ദിവാ നവ വാരേ, രത്തിം നവ വാരേതി ഏകാഹം അട്ഠാരസ വാരേ ഉപട്ഠാനമേവ ഗച്ഛതി. ദിവസസ്സ പന സതവാരം വാ സഹസ്സവാരം വാ ഗന്തുകാമോ സമാനോപി ന അകാരണാ ഗച്ഛതി, ഏകം പഞ്ഹുദ്ധാരം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛതി. സോ തം ദിവസം തേന കഥാപാഭതേന ഗന്തുകാമോ ഏവമാഹ.

അസമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതധമ്മവിനയവണ്ണനാ

൧൬൬. ഏവഞ്ഹേതം, ചുന്ദ, ഹോതീതി ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരേന ആരോചിതേപി യസ്മാ ന ആനന്ദത്ഥേരോ ഇമിസ്സാ കഥായ സാമികോ, ചുന്ദത്ഥേരോ പന സാമികോ. സോവ തസ്സാ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം ജാനാതി. തസ്മാ ഭഗവാ തേന സദ്ധിം കഥേന്തോ ‘‘ഏവഞ്ഹേതം, ചുന്ദ, ഹോതീ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – ചുന്ദ ഏവഞ്ഹേതം ഹോതി ദുരക്ഖാതാദിസഭാവേ ധമ്മവിനയേ സാവകാ ദ്വേധികജാതാ ഭണ്ഡനാദീനി കത്വാ മുഖസത്തീഹി വിതുദന്താ വിഹരന്തി.

ഇദാനി യസ്മാ അനിയ്യാനികസാസനേനേവ നിയ്യാനികസാസനം പാകടം ഹോതി, തസ്മാ ആദിതോ അനിയ്യാനികസാസനമേവ ദസ്സേന്തോ ഇധ ചുന്ദ സത്ഥാ ച ഹോതി അസമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ വോക്കമ്മ ച തമ്ഹാ ധമ്മാ വത്തതീതി ന നിരന്തരം പൂരേതി, ഓക്കമിത്വാ ഓക്കമിത്വാ അന്തരന്തരം കത്വാ വത്തതീതി അത്ഥോ. തസ്സ തേ, ആവുസോ, ലാഭാതി തസ്സ തുയ്ഹം ഏതേ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപത്തിആദയോ ലാഭാ. സുലദ്ധന്തി മനുസ്സത്തമ്പി തേ സുലദ്ധം. തഥാ പടിപജ്ജതൂതി ഏവം പടിപജ്ജതു. യഥാ തേ സത്ഥാരാ ധമ്മോ ദേസിതോതി യേന തേ ആകാരേന സത്ഥാരാ ധമ്മോ കഥിതോ. യോ ച സമാദപേതീതി യോ ച ആചരിയോ സമാദപേതി. യഞ്ച സമാദപേതീതി യം അന്തേവാസിം സമാദപേതി. യോ ച സമാദപിതോതി യോ ച ഏവം സമാദപിതോ അന്തേവാസികോ. യഥാ ആചരിയേന സമാദപിതം, തഥത്ഥായ പടിപജ്ജതി. സബ്ബേ തേതി തയോപി തേ. ഏത്ഥ ഹി ആചരിയോ സമാദപിതത്താ അപുഞ്ഞം പസവതി, സമാദിന്നന്തേവാസികോ സമാദിന്നത്താ, പടിപന്നകോ പടിപന്നത്താ. തേന വുത്തം – ‘‘സബ്ബേ തേ ബഹും അപുഞ്ഞം പസവന്തീ’’തി. ഏതേനുപായേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൬൭. അപിചേത്ഥ ഞായപ്പടിപന്നോതി കാരണപ്പടിപന്നോ. ഞായമാരാധേസ്സതീതി കാരണം നിപ്ഫാദേസ്സതി. വീരിയം ആരഭതീതി അത്തനോ ദുക്ഖനിബ്ബത്തകം വീരിയം കരോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ദുരക്ഖാതേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേ യോ ആരദ്ധവീരിയോ, സോ ദുക്ഖം വിഹരതി. യോ കുസീതോ, സോ സുഖം വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൮).

സമ്മാസമ്ബുദ്ധപ്പവേദിതധമ്മവിനയാദിവണ്ണനാ

൧൬൮. ഏവം അനിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിയ്യാനികസാസനം ദസ്സേന്തോ ഇധ പന, ചുന്ദ, സത്ഥാ ച ഹോതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതിആദിമാഹ. തത്ഥ നിയ്യാനികോതി മഗ്ഗത്ഥായ ഫലത്ഥായ ച നിയ്യാതി.

൧൬൯. വീരിയം ആരഭതീതി അത്തനോ സുഖനിപ്ഫാദകം വീരിയം ആരഭതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സ്വാക്ഖാതേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മവിനയേ യോ കുസീതോ, സോ ദുക്ഖം വിഹരതി. യോ ആരദ്ധവീരിയോ, സോ സുഖം വിഹരതീ’’തി (അ. നി. ൧.൩൧൯).

൧൭൦. ഇതി ഭഗവാ നിയ്യാനികസാസനേ സമ്മാപടിപന്നസ്സ കുലപുത്തസ്സ പസംസം ദസ്സേത്വാ പുന ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ ഇധ, ചുന്ദ, സത്ഥാ ച ലോകേ ഉദപാദീതിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിഞ്ഞാപിതത്ഥാതി അബോധിതത്ഥാ. സബ്ബസങ്ഗാഹപദകതന്തി സബ്ബസങ്ഗഹപദേഹി കതം, സബ്ബസങ്ഗാഹികം കതം ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹപദഗത’’ന്തിപി പാഠോ, ന സബ്ബസങ്ഗാഹപദേസു ഗതം, ന ഏകസങ്ഗഹജാതന്തി അത്ഥോ. സപ്പാടിഹീരകതന്തി നിയ്യാനികം. യാവ ദേവമനുസ്സേഹീതി ദേവലോകതോ യാവ മനുസ്സലോകാ സുപ്പകാസിതം. അനുതപ്പോ ഹോതീതി അനുതാപകരോ ഹോതി. സത്ഥാ ച നോ ലോകേതി ഇദം തേസം അനുതാപകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. നാനുതപ്പോ ഹോതീതി സത്ഥാരം ആഗമ്മ സാവകേഹി യം പത്തബ്ബം, തസ്സ പത്തത്താ അനുതാപകരോ ന ഹോതി.

൧൭൨. ഥേരോതി ഥിരോ ഥേരകാരകേഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ. ‘‘രത്തഞ്ഞൂ’’തിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. ഏതേഹി ചേ പീതി ഏതേഹി ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി.

൧൭൩. പത്തയോഗക്ഖേമാതി ചതൂഹി യോഗേഹി ഖേമത്താ അരഹത്തം ഇധ യോഗക്ഖേമം നാമ, തം പത്താതി അത്ഥോ. അലം സമക്ഖാതും സദ്ധമ്മസ്സാതി സമ്മുഖാ ഗഹിതത്താ അസ്സ സദ്ധമ്മം സമ്മാ ആചിക്ഖിതും സമത്ഥാ.

൧൭൪. ബ്രഹ്മചാരിനോതി ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസമാനാ അരിയസാവകാ. കാമഭോഗിനോതി ഗിഹിസോതാപന്നാ. ‘‘ഇദ്ധഞ്ചേവാ’’തിആദീനി മഹാപരിനിബ്ബാനേ വിത്ഥാരിതാനേവ. ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപത്തന്തി ലാഭഗ്ഗഞ്ചേവ യസഗ്ഗഞ്ച പത്തം.

൧൭൫. സന്തി ഖോ പന മേ, ചുന്ദ, ഏതരഹി ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സാവകാതി സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാദയോ ഥേരാ. ഭിക്ഖുനിയോതി ഖേമാഥേരീഉപ്പലവണ്ണഥേരീആദയോ. ഉപാസകാ സാവകാ ഗിഹീ ഓദാതവത്ഥവസനാ ബ്രഹ്മചാരിനോതി ചിത്തഗഹപതിഹത്ഥകആളവകാദയോ. കാമഭോഗിനോതി ചൂളഅനാഥപിണ്ഡികമഹാഅനാഥപിണ്ഡികാദയോ. ബ്രഹ്മചാരിനിയോതി നന്ദമാതാദയോ. കാമഭോഗിനിയോതി ഖുജ്ജുത്തരാദയോ.

൧൭൬. സബ്ബാകാരസമ്പന്നന്തി സബ്ബകാരണസമ്പന്നം. ഇദമേവ തന്തി ഇദമേവ ബ്രഹ്മചരിയം, ഇമമേവ ധമ്മം സമ്മാ ഹേതുനാ നയേന വദമാനോ വദേയ്യ. ഉദകാസ്സുദന്തി ഉദകോ സുദം. പസ്സം ന പസ്സതീതി പസ്സന്തോ ന പസ്സതി. സോ കിര ഇമം പഞ്ഹം മഹാജനം പുച്ഛി. തേഹി ‘‘ന ജാനാമ, ആചരിയ, കഥേഹി നോ’’തി വുത്തോ സോ ആഹ – ‘‘ഗമ്ഭീരോ അയം പഞ്ഹോ ആഹാരസപ്പായേ സതി ഥോകം ചിന്തേത്വാ സക്കാ കഥേതു’’ന്തി. തതോ തേഹി ചത്താരോ മാസേ മഹാസക്കാരേ കതേ തം പഞ്ഹം കഥേന്തോ കിഞ്ച പസ്സം ന പസ്സതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ സാധുനിസിതസ്സാതി സുട്ഠുനിസിതസ്സ തിഖിണസ്സ, സുനിസിതഖുരസ്സ കിര തലം പഞ്ഞായതി, ധാരാ ന പഞ്ഞായതീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ.

സങ്ഗായിതബ്ബധമ്മാദിവണ്ണനാ

൧൭൭. സങ്ഗമ്മ സമാഗമ്മാതി സങ്ഗന്ത്വാ സമാഗന്ത്വാ. അത്ഥേന അത്ഥം, ബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനന്തി അത്ഥേന സഹ അത്ഥം, ബ്യഞ്ജനേനപി സഹ ബ്യഞ്ജനം സമാനേന്തേഹീതി അത്ഥോ. സങ്ഗായിതബ്ബന്തി വാചേതബ്ബം സജ്ഝായിതബ്ബം. യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയന്തി യഥാ ഇദം സകലം സാസനബ്രഹ്മചരിയം.

൧൭൮. തത്ര ചേതി തത്ര സങ്ഘമജ്ഝേ, തസ്സ വാ ഭാസിതേ. അത്ഥഞ്ചേവ മിച്ഛാ ഗണ്ഹാതി, ബ്യഞ്ജനാനി ച മിച്ഛാ രോപേതീതി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ഏത്ഥ ആരമ്മണം ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി അത്ഥം ഗണ്ഹാതി. ‘‘സതിപട്ഠാനാനീ’’തി ബ്യഞ്ജനം രോപേതി. ഇമസ്സ നു ഖോ, ആവുസോ, അത്ഥസ്സാതി ‘‘സതിയേവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി. അത്ഥസ്സ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി കിം നു ഖോ ഇമാനി ബ്യഞ്ജനാനി, ഉദാഹു ചത്താരി സതിപട്ഠാനാനീ’’തി ഏതാനി വാ ബ്യഞ്ജനാനി. കതമാനി ഓപായികതരാനീതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ കതമാനി ബ്യഞ്ജനാനി ഉപപന്നതരാനി അല്ലീനതരാനി. ഇമേസഞ്ച ബ്യഞ്ജനാനന്തി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ബ്യഞ്ജനാനം ‘‘സതിയേവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി കിം നു ഖോ അയം അത്ഥോ, ഉദാഹു ‘‘ആരമ്മണം സതിപട്ഠാന’’ന്തി ഏസോ അത്ഥോതി? ഇമസ്സ ഖോ, ആവുസോ, അത്ഥസ്സാതി ‘‘ആരമ്മണം സതിപട്ഠാന’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ. യാ ചേവ ഏതാനീതി യാനി ചേവ ഏതാനി മയാ വുത്താനി. യാ ചേവ ഏസോതി യോ ചേവ ഏസ മയാ വുത്തോ. സോ നേവ ഉസ്സാദേതബ്ബോതി തുമ്ഹേഹി താവ സമ്മാ അത്ഥേ ച സമ്മാ ബ്യഞ്ജനേ ച ഠാതബ്ബം. സോ പന നേവ ഉസ്സാദേതബ്ബോ, ന അപസാദേതബ്ബോ. സഞ്ഞാപേതബ്ബോതി ജാനാപേതബ്ബോ. തസ്സ ച അത്ഥസ്സാതി ‘‘സതിയേവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി അത്ഥസ്സ ച. തേസഞ്ച ബ്യഞ്ജനാനന്തി ‘‘സതിപട്ഠാനാ’’തി ബ്യഞ്ജനാനം. നിസന്തിയാതി നിസാമനത്ഥം ധാരണത്ഥം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൧൮൧. താദിസന്തി തുമ്ഹാദിസം. അത്ഥുപേതന്തി അത്ഥേന ഉപേതം അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാതാരം. ബ്യഞ്ജനുപേതന്തി ബ്യഞ്ജനേഹി ഉപേതം ബ്യഞ്ജനാനം വിഞ്ഞാതാരം. ഏവം ഏതം ഭിക്ഖും പസംസഥ. ഏസോ ഹി ഭിക്ഖു ന തുമ്ഹാകം സാവകോ നാമ, ബുദ്ധോ നാമ ഏസ ചുന്ദാതി. ഇതി ഭഗവാ ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും അത്തനോ ഠാനേ ഠപേസി.

പച്ചയാനുഞ്ഞാതകാരണാദിവണ്ണനാ

൧൮൨. ഇദാനി തതോപി ഉത്തരിതരം ദേസനം വഡ്ഢേന്തോ ന വോ അഹം, ചുന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികാ ആസവാ നാമ ഇധലോകേ പച്ചയഹേതു ഉപ്പജ്ജനകാ ആസവാ. സമ്പരായികാ ആസവാ നാമ പരലോകേ ഭണ്ഡനഹേതു ഉപ്പജ്ജനകാ ആസവാ. സംവരായാതി യഥാ തേ ന പവിസന്തി, ഏവം പിദഹനായ. പടിഘാതായാതി മൂലഘാതേന പടിഹനനായ. അലം വോ തം യാവദേവ സീതസ്സ പടിഘാതായാതി തം തുമ്ഹാകം സീതസ്സ പടിഘാതായ സമത്ഥം. ഇദം വുത്തം ഹോതി, യം വോ മയാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, തം പാരുപിത്വാ ദപ്പം വാ മാനം വാ കുരുമാനാ വിഹരിസ്സഥാതി ന അനുഞ്ഞാതം, തം പന പാരുപിത്വാ സീതപ്പടിഘാതാദീനി കത്വാ സുഖം സമണധമ്മം യോനിസോ മനസികാരം കരിസ്സഥാതി അനുഞ്ഞാതം. യഥാ ച ചീവരം, ഏവം പിണ്ഡപാതാദയോപി. അനുപദസംവണ്ണനാ പനേത്ഥ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

സുഖല്ലികാനുയോഗാദിവണ്ണനാ

൧൮൩. സുഖല്ലികാനുയോഗന്തി സുഖല്ലിയനാനുയോഗം, സുഖസേവനാധിമുത്തന്തി അത്ഥോ. സുഖേതീതി സുഖിതം കരോതി. പീണേതീതി പീണിതം ഥൂലം കരോതി.

൧൮൬. അട്ഠിതധമ്മാതി നട്ഠിതസഭാവാ. ജിവ്ഹാ നോ അത്ഥീതി യം യം ഇച്ഛന്തി, തം തം കഥേന്തി, കദാചി മഗ്ഗം കഥേന്തി, കദാചി ഫലം കദാചി നിബ്ബാനന്തി അധിപ്പായോ. ജാനതാതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനന്തേന. പസ്സതാതി പഞ്ചഹി ചക്ഖൂഹി പസ്സന്തേന. ഗമ്ഭീരനേമോതി ഗമ്ഭീരഭൂമിം അനുപവിട്ഠോ. സുനിഖാതോതി സുട്ഠു നിഖാതോ. ഏവമേവ ഖോ, ആവുസോതി ഏവം ഖീണാസവോ അഭബ്ബോ നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും. തസ്മിം അനജ്ഝാചാരോ അചലോ അസമ്പവേധീ. തത്ഥ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപനാദീസു സോതാപന്നാദയോപി അഭബ്ബാ. സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതുന്തി വത്ഥുകാമേ ച കിലേസകാമേ ച സന്നിധിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും. സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരികഭൂതോതി യഥാ പുബ്ബേ ഗിഹിഭൂതോ പരിഭുഞ്ജതി, ഏവം പരിഭുഞ്ജിതും അഭബ്ബോ.

പഞ്ഹബ്യാകരണവണ്ണനാ

൧൮൭. അഗാരമജ്ഝേ വസന്താ ഹി സോതാപന്നാദയോ യാവജീവം ഗിഹിബ്യഞ്ജനേന തിട്ഠന്തി. ഖീണാസവോ പന അരഹത്തം പത്വാവ മനുസ്സഭൂതോ പരിനിബ്ബാതി വാ പബ്ബജതി വാ. ചാതുമഹാരാജികാദീസു കാമാവചരദേവേസു മുഹുത്തമ്പി ന തിട്ഠതി. കസ്മാ? വിവേകട്ഠാനസ്സ അഭാവാ. ഭുമ്മദേവത്തഭാവേ പന ഠിതോ അരഹത്തം പത്വാപി തിട്ഠതി. തസ്സ വസേന അയം പഞ്ഹോ ആഗതോ. ഭിന്നദോസത്താ പനസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അതീരകന്തി അതീരം അപരിച്ഛേദം മഹന്തം. നോ ച ഖോ അനാഗതന്തി അനാഗതം പന അദ്ധാനം ആരബ്ഭ ഏവം ന പഞ്ഞപേതി, അതീതമേവ മഞ്ഞേ സമണോ ഗോതമോ ജാനാതി, ന അനാഗതം. തഥാ ഹിസ്സ അതീതേ അഡ്ഢഛട്ഠസതജാതകാനുസ്സരണം പഞ്ഞായതി. അനാഗതേ ഏവം ബഹും അനുസ്സരണം ന പഞ്ഞായതീതി ഇമമത്ഥം മഞ്ഞമാനാ ഏവം വദേയ്യും. തയിദം കിം സൂതി അനാഗതേ അപഞ്ഞാപനം കിം നു ഖോ? കഥംസൂതി കേന നു ഖോ കാരണേന അജാനന്തോയേവ നു ഖോ അനാഗതം നാനുസ്സരതി, അനനുസ്സരിതുകാമതായ നാനുസ്സരതീതി. അഞ്ഞവിഹിതകേന ഞാണദസ്സനേനാതി പച്ചക്ഖം വിയ കത്വാ ദസ്സനസമത്ഥതായ ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന അഞ്ഞത്ഥവിഹിതകേന ഞാണേന അഞ്ഞം ആരബ്ഭ പവത്തേന, അഞ്ഞവിഹിതകം അഞ്ഞം ആരബ്ഭ പവത്തമാനം ഞാണദസ്സനം സങ്ഗാഹേതബ്ബം പഞ്ഞാപേതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. തേ ഹി ചരതോ ച തിട്ഠതോ ച സുത്തസ്സ ച ജാഗരസ്സ ച സതതം സമിതം ഞാണദസ്സനം പച്ചുപട്ഠിതം മഞ്ഞന്തി, താദിസഞ്ച ഞാണം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ യഥരിവ ബാലാ അബ്യത്താ, ഏവം മഞ്ഞന്തീതി വേദിതബ്ബോ.

സതാനുസാരീതി പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിസമ്പയുത്തകം. യാവതകം ആകങ്ഖതീതി യത്തകം ഞാതും ഇച്ഛതി, തത്തകം ജാനിസ്സാമീതി ഞാണം പേസേസി. അഥസ്സ ദുബ്ബലപത്തപുടേ പക്ഖന്ദനാരാചോ വിയ അപ്പടിഹതം അനിവാരിതം ഞാണം ഗച്ഛതി, തേന യാവതകം ആകങ്ഖതി താവതകം അനുസ്സരതി. ബോധിജന്തി ബോധിമൂലേ ജാതം. ഞാണം ഉപ്പജ്ജതീതി ചതുമഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. അയമന്തിമാ ജാതീതി തേന ഞാണേന ജാതിമൂലസ്സ പഹീനത്താ പുന അയമന്തിമാ ജാതി. നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോതി അപരമ്പി ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി. അനത്ഥസംഹിതന്തി ന ഇധലോകത്ഥം വാ പരലോകത്ഥം വാ നിസ്സിതം. ന തം തഥാഗതോ ബ്യാകരോതീതി തം ഭാരതയുദ്ധസീതാഹരണസദിസം അനിയ്യാനികകഥം തഥാഗതോ ന കഥേതി. ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസംഹിതന്തി രാജകഥാദിതിരച്ഛാനകഥം. കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതീതി കാലം ജാനാതി. സഹേതുകം സകാരണം കത്വാ യുത്തപത്തകാലേയേവ കഥേതി.

൧൮൮. തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി യഥാ യഥാ ഗദിതബ്ബം, തഥാ തഥേവ ഗദനതോ ദകാരസ്സ തകാരം കത്വാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠന്തി രൂപായതനം. സുതന്തി സദ്ദായതനം. മുതന്തി മുത്വാ പത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ ഗന്ധായതനം രസായതനം ഫോട്ഠബ്ബായതനം. വിഞ്ഞാതന്തി സുഖദുക്ഖാദിധമ്മായതനം. പത്തന്തി പരിയേസിത്വാ വാ അപരിയേസിത്വാ വാ പത്തം. പരിയേസിതന്തി പത്തം വാ അപത്തം വാ പരിയേസിതം. അനുവിചരിതം മനസാതി ചിത്തേന അനുസഞ്ചരിതം. ‘‘തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധ’’ന്തി ഇമിനാ ഏതം ദസ്സേതി, യഞ്ഹി അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ നീലം പീതകന്തിആദി രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ രൂപാരമ്മണം ദിസ്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോതിആദി സദ്ദാരമ്മണം സോതദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. മൂലഗന്ധോ തചഗന്ധോതിആദി ഗന്ധാരമ്മണം ഘാനദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. മൂലരസോ ഖന്ധരസോതിആദി രസാരമ്മണം ജിവ്ഹാദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. കക്ഖളം മുദുകന്തിആദി പഥവീധാതുതേജോധാതുവായോധാതുഭേദം ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം കായദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇമം നാമ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഫുസിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം. തഥാ യം അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ സുഖദുക്ഖാദിഭേദം ധമ്മാരമ്മണം മനോദ്വാരസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛതി, ‘‘അയം സത്തോ ഇമസ്മിം ഖണേ ഇദം നാമ ധമ്മാരമ്മണം വിജാനിത്വാ സുമനോ വാ ദുമ്മനോ വാ മജ്ഝത്തോ വാ ജാതോ’’തി സബ്ബം തം തഥാഗതസ്സ ഏവം അഭിസമ്ബുദ്ധം.

യഞ്ഹി, ചുന്ദ, ഇമേസം സത്താനം ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം തത്ഥ തഥാഗതേന അദിട്ഠം വാ അസുതം വാ അമുതം വാ അവിഞ്ഞാതം വാ നത്ഥി. ഇമസ്സ മഹാജനസ്സ പരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, പരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി. അപരിയേസിത്വാ പത്തമ്പി അത്ഥി, അപരിയേസിത്വാ അപ്പത്തമ്പി അത്ഥി. സബ്ബമ്പി തം തഥാഗതസ്സ അപ്പത്തം നാമ നത്ഥി, ഞാണേന അസച്ഛികതം നാമ. ‘‘തസ്മാ തഥാഗതോതി വുച്ചതീ’’തി. യം യഥാ ലോകേന ഗതം തസ്സ തഥേവ ഗതത്താ ‘‘തഥാഗതോ’’തി വുച്ചതി. പാളിയം പന അഭിസമ്ബുദ്ധന്തി വുത്തം, തം ഗതസദ്ദേന ഏകത്ഥം. ഇമിനാ നയേന സബ്ബവാരേസു ‘‘തഥാഗതോ’’തി നിഗമനസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, തസ്സ യുത്തി ബ്രഹ്മജാലേ തഥാഗതസദ്ദവിത്ഥാരേ വുത്തായേവ.

അബ്യാകതട്ഠാനവണ്ണനാ

൧൮൯. ഏവം അത്തനോ അസമതം അനുത്തരതം സബ്ബഞ്ഞുതം ധമ്മരാജഭാവം കഥേത്വാ ഇദാനി ‘‘പുഥുസമണബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധീസു മയാ അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം നാമ നത്ഥി, സബ്ബം മമ ഞാണസ്സ അന്തോയേവ പരിവത്തതീ’’തി സീഹനാദം നദന്തോ ഠാനം ഖോ പനേതം, ചുന്ദ, വിജ്ജതീതിആദിമാഹ. തത്ഥ തഥാഗതോതി സത്തോ. ന ഹേതം, ആവുസോ, അത്ഥസംഹിതന്തി ഇധലോകപരലോകഅത്ഥസംഹിതം ന ഹോതി. ന ച ധമ്മസംഹിതന്തി നവലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതം ന ഹോതി. ന ആദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതസ്സ സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദിഭൂതം ന ഹോതി.

൧൯൦. ഇദം ദുക്ഖന്തി ഖോതിആദീസു തണ്ഹം ഠപേത്വാ അവസേസാ തേഭുമ്മകാ ധമ്മാ ഇദം ദുക്ഖന്തി ബ്യാകതം. തസ്സേവ ദുക്ഖസ്സ പഭാവികാ ജനികാ തണ്ഹാ ദുക്ഖസമുദയോതി ബ്യാകതം. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി ദുക്ഖനിരോധോതി ബ്യാകതം. ദുക്ഖപരിജാനനോ സമുദയപജഹനോ നിരോധസച്ഛികരണോ അരിയമഗ്ഗോ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി ബ്യാകതം. ‘‘ഏതഞ്ഹി, ആവുസോ, അത്ഥസംഹിത’’ന്തിആദീസു ഏതം ഇധലോകപരലോകഅത്ഥനിസ്സിതം നവലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതം സകലസാസനബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി പധാനം പുബ്ബങ്ഗമന്തി അയമത്ഥോ.

പുബ്ബന്തസഹഗതദിട്ഠിനിസ്സയവണ്ണനാ

൧൯൧. ഇദാനി യം തം മയാ ന ബ്യാകതം, തം അജാനന്തേന ന ബ്യാകതന്തി മാ ഏവം സഞ്ഞമകംസു. ജാനന്തോവ അഹം ഏവം ‘‘ഏതസ്മിം ബ്യാകതേപി അത്ഥോ നത്ഥീ’’തി ന ബ്യാകരിം. യം പന യഥാ ബ്യാകാതബ്ബം, തം മയാ ബ്യാകതമേവാതി സീഹനാദം നദന്തോ പുന യേപി തേ, ചുന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദിട്ഠിയോവ ദിട്ഠിനിസ്സയാ, ദിട്ഠിനിസ്സിതകാ ദിട്ഠിഗതികാതി അത്ഥോ. ഇദമേവ സച്ചന്തി ഇദമേവ ദസ്സനം സച്ചം. മോഘമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞേസം വചനം മോഘം. അസയംകാരോതി അസയം കതോ.

൧൯൨. തത്രാതി തേസു സമണബ്രാഹ്മണേസു. അത്ഥി നു ഖോ ഇദം ആവുസോ വുച്ചതീതി, ആവുസോ, യം തുമ്ഹേഹി സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാതി വുച്ചതി, ഇദമത്ഥി നു ഖോ ഉദാഹു നത്ഥീതി ഏവമഹം തേ പുച്ഛാമീതി അത്ഥോ. യഞ്ച ഖോ തേ ഏവമാഹംസൂതി യം പന തേ ‘‘ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞ’’ന്തി വദന്തി, തം തേസം നാനുജാനാമി. പഞ്ഞത്തിയാതി ദിട്ഠിപഞ്ഞത്തിയാ. സമസമന്തി സമേന ഞാണേന സമം. യദിദം അധിപഞ്ഞത്തീതി യാ അയം അധിപഞ്ഞത്തി നാമ. ഏത്ഥ അഹമേവ ഭിയ്യോ ഉത്തരിതരോ ന മയാ സമോ അത്ഥി. തത്ഥ യഞ്ച വുത്തം ‘‘പഞ്ഞത്തിയാതി യഞ്ച അധിപഞ്ഞത്തീ’’തി ഉഭയമേതം അത്ഥതോ ഏകം. ഭേദതോ ഹി പഞ്ഞത്തി അധിപഞ്ഞത്തീതി ദ്വയം ഹോതി. തത്ഥ പഞ്ഞത്തി നാമ ദിട്ഠിപഞ്ഞത്തി. അധിപഞ്ഞത്തി നാമ ഖന്ധപഞ്ഞത്തി ധാതുപഞ്ഞത്തി ആയതനപഞ്ഞത്തി ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തി സച്ചപഞ്ഞത്തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീതി ഏവം വുത്താ ഛ പഞ്ഞത്തിയോ. ഇധ പന പഞ്ഞത്തിയാതി ഏത്ഥാപി പഞ്ഞത്തി ചേവ അധിപഞ്ഞത്തി ച അധിപ്പേതാ, അധിപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥാപി. ഭഗവാ ഹി പഞ്ഞത്തിയാപി അനുത്തരോ, അധിപഞ്ഞത്തിയാപി അനുത്തരോ. തേനാഹ – ‘‘അഹമേവ തത്ഥ ഭിയ്യോ യദിദം അധിപഞ്ഞത്തീ’’തി.

൧൯൬. പഹാനായാതി പജഹനത്ഥം. സമതിക്കമായാതി തസ്സേവ വേവചനം. ദേസിതാതി കഥിതാ. പഞ്ഞത്താതി ഠപിതാ. സതിപട്ഠാനഭാവനായ ഹി ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ സബ്ബധമ്മേസു യാഥാവതോ ദിട്ഠേസു ‘‘സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം നയിധ സത്തൂപലബ്ഭതീ’’തി സന്നിട്ഠാനതോ സബ്ബദിട്ഠിനിസ്സയാനം പഹാനം ഹോതീതി. തേന വുത്തം. ദിട്ഠിനിസ്സയാനം പഹാനായ സമതിക്കമായ ഏവം മയാ ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ദേസിതാ പഞ്ഞത്താ’’തി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

പാസാദികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.