൭. ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ

ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണവണ്ണനാ

൧൯൯. ഏവം മേ സുതന്തി ലക്ഖണസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ. ദ്വത്തിംസിമാനീതി ദ്വത്തിംസ ഇമാനി. മഹാപുരിസലക്ഖണാനീതി മഹാപുരിസബ്യഞ്ജനാനി മഹാപുരിസനിമിത്താനി ‘‘അയം മഹാപുരിസോ’’തി സഞ്ജാനനകാരണാനി. ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സാ’’തിആദി മഹാപദാനേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

‘‘ബാഹിരകാപി ഇസയോ ധാരേന്തി, നോ ച ഖോ ജാനന്തി ‘ഇമസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഇമം ലക്ഖണം പടിലഭതീ’തി’’ കസ്മാ ആഹ? അട്ഠുപ്പത്തിയാ അനുരൂപത്താ. ഇദഞ്ഹി സുത്തം സഅട്ഠുപ്പത്തികം. സാ പനസ്സ അട്ഠുപ്പത്തി കത്ഥ സമുട്ഠിതാ? അന്തോഗാമേ മനുസ്സാനം അന്തരേ. തദാ കിര സാവത്ഥിവാസിനോ അത്തനോ അത്തനോ ഗേഹേസു ച ഗേഹദ്വാരേസു ച സന്ഥാഗാരാദീസു ച നിസീദിത്വാ കഥം സമുട്ഠാപേസും – ‘‘ഭഗവതോ അസീതിഅനുബ്യഞ്ജനാനി ബ്യാമപ്പഭാ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി ച ഭഗവതോ കായോ, സബ്ബഫാലിഫുല്ലോ വിയ പാരിച്ഛത്തകോ, വികസിതമിവ കമലവനം, നാനാരതനവിചിത്തം വിയ സുവണ്ണതോരണം, താരാമരിചിവിരോചമിവ ഗഗനതലം, ഇതോ ചിതോ ച വിധാവമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ മുഞ്ചന്തോ അതിവിയ സോഭതി. ഭഗവതോ ച ഇമിനാ നാമ കമ്മേന ഇദം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തന്തി കഥിതം നത്ഥി, യാഗുഉളുങ്കമത്തമ്പി പന കടച്ഛുഭത്തമത്തം വാ പുബ്ബേ ദിന്നപച്ചയാ ഏവം ഉപ്പജ്ജതീതി ഭഗവതാ വുത്തം. കിം നു ഖോ സത്ഥാ കമ്മം അകാസി, യേനസ്സ ഇമാനി ലക്ഖണാനി നിബ്ബത്തന്തീ’’തി.

അഥായസ്മാ ആനന്ദോ അന്തോഗാമേ ചരന്തോ ഇമം കഥാസല്ലാപം സുത്വാ കതഭത്തകിച്ചോ വിഹാരം ആഗന്ത്വാ സത്ഥു വത്തം കത്വാ വന്ദിത്വാ ഠിതോ ‘‘മയാ, ഭന്തേ, അന്തോഗാമേ ഏകാ കഥാ സുതാ’’തി ആഹ. തതോ ഭഗവതാ ‘‘കിം തേ, ആനന്ദ, സുത’’ന്തി വുത്തേ സബ്ബം ആരോചേസി. സത്ഥാ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേത്വാ ‘‘ദ്വത്തിംസിമാനി, ഭിക്ഖവേ, മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനീ’’തി പടിപാടിയാ ലക്ഖണാനി ദസ്സേത്വാ യേന കമ്മേന യം നിബ്ബത്തം, തസ്സ ദസ്സനത്ഥം ഏവമാഹ.

സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൧. പുരിമം ജാതിന്തിആദീസു പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാ ജാതവസേന ‘‘ജാതീ’’തി വുത്താ. തഥാ ഭവനവസേന ‘‘ഭവോ’’തി, നിവുത്ഥവസേന ആലയട്ഠേന വാ ‘‘നികേതോ’’തി. തിണ്ണമ്പി പദാനം പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധസന്താനേ ഠിതോതി അത്ഥോ. ഇദാനി യസ്മാ തം ഖന്ധസന്താനം ദേവലോകാദീസുപി വത്തതി. ലക്ഖണനിബ്ബത്തനസമത്ഥം പന കുസലകമ്മം തത്ഥ ന സുകരം, മനുസ്സഭൂതസ്സേവ സുകരം. തസ്മാ യഥാഭൂതേന യം കമ്മം കതം, തം ദസ്സേന്തോ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോതി ആഹ. അകാരണം വാ ഏതം. ഹത്ഥിഅസ്സമിഗമഹിംസവാനരാദിഭൂതോപി മഹാപുരിസോ പാരമിയോ പൂരേതിയേവ. യസ്മാ പന ഏവരൂപേ അത്തഭാവേ ഠിതേന കതകമ്മം ന സക്കാ സുഖേന ദീപേതും, മനുസ്സഭാവേ ഠിതേന കതകമ്മം പന സക്കാ സുഖേന ദീപേതും. തസ്മാ ‘‘പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതോ സമാനോ’’തി ആഹ.

ദള്ഹസമാദാനോതി ഥിരഗഹണോ. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ദസകുസലകമ്മപഥേസു. അവത്ഥിതസമാദാനോതി നിച്ചലഗഹണോ അനിവത്തിതഗഹണോ. മഹാസത്തസ്സ ഹി അകുസലകമ്മതോ അഗ്ഗിം പത്വാ കുക്കുടപത്തം വിയ ചിത്തം പടികുടതി, കുസലം പത്വാ വിതാനം വിയ പസാരിയതി. തസ്മാ ദള്ഹസമാദാനോ ഹോതി അവത്ഥിതസമാദാനോ. ന സക്കാ കേനചി സമണേന വാ ബ്രാഹ്മണേന വാ ദേവേന വാ മാരേന വാ ബ്രഹ്മുനാ വാ കുസലസമാദാനം വിസ്സജ്ജാപേതും.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – പുബ്ബേ കിര മഹാപുരിസോ കലന്ദകയോനിയം നിബ്ബത്തി. അഥ ദേവേ വുട്ഠേ ഓഘോ ആഗന്ത്വാ കുലാവകം ഗഹേത്വാ സമുദ്ദമേവ പവേസേസി. മഹാപുരിസോ ‘‘പുത്തകേ നീഹരിസ്സാമീ’’തി നങ്ഗുട്ഠം തേമേത്വാ തേമേത്വാ സമുദ്ദതോ ഉദകം ബഹി ഖിപി. സത്തമേ ദിവസേ സക്കോ ആവജ്ജിത്വാ തത്ഥ ആഗമ്മ ‘‘കിം കരോസീ’’തി പുച്ഛി? സോ തസ്സ ആരോചേസി. സക്കോ മഹാസമുദ്ദതോ ഉദകസ്സ ദുന്നീഹരണീയഭാവം കഥേസി. ബോധിസത്തോ താദിസേന കുസീതേന സദ്ധിം കഥേതുമ്പി ന വട്ടതി. ‘‘മാ ഇധ തിട്ഠാ’’തി അപസാരേസി. സക്കോ ‘‘അനോമപുരിസേന ഗഹിതഗഹണം ന സക്കാ വിസ്സജ്ജാപേതു’’ന്തി തുട്ഠോ തസ്സ പുത്തകേ ആനേത്വാ അദാസി. മഹാജനകകാലേപി മഹാസമുദ്ദം തരമാനോ ‘‘കസ്മാ മഹാസമുദ്ദം തരസീ’’തി ദേവതായ പുട്ഠോ ‘‘പാരം ഗന്ത്വാ കുലസന്തകേ രട്ഠേ രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദാനം ദാതും തരാമീ’’തി ആഹ. തതോ ദേവതായ – ‘‘അയം മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ ചേവ പുഥുലോ ച, കദാ നം തരിസ്സതീ’’തി വുത്തേ സോ ആഹ ‘‘തവേസോ മഹാസമുദ്ദസദിസോ, മയ്ഹം പന അജ്ഝാസയം ആഗമ്മ ഖുദ്ദകമാതികാ വിയ ഖായതി. ത്വംയേവ മം ദക്ഖിസ്സസി സമുദ്ദം തരിത്വാ സമുദ്ദപാരതോ ധനം ആഹരിത്വാ കുലസന്തകം രജ്ജം ഗഹേത്വാ ദാനം ദദമാന’’ന്തി. ദേവതാ ‘‘അനോമപുരിസേന ഗഹിതഗഹണം ന സക്കാ വിസ്സജ്ജാപേതു’’ന്തി ബോധിസത്തം ആലിങ്ഗേത്വാ ഹരിത്വാ ഉയ്യാനേ നിപജ്ജാപേസി. സോ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ ദിവസേ ദിവസേ പഞ്ചസതസഹസ്സപരിച്ചാഗം കത്വാ അപരഭാഗേ നിക്ഖമ്മ പബ്ബജിതോ. ഏവം മഹാസത്തോ ന സക്കാ കേനചി സമണേന വാ…പേ… ബ്രഹ്മുനാ വാ കുസലസമാദാനം വിസ്സജ്ജാപേതും. തേന വുത്തം – ‘‘ദള്ഹസമാദാനോ അഹോസി കുസലേസു ധമ്മേസു അവത്ഥിതസമാദാനോ’’തി.

ഇദാനി യേസു കുസലേസു ധമ്മേസു അവത്ഥിതസമാദാനോ അഹോസി, തേ ദസ്സേതും കായസുചരിതേതിആദിമാഹ. ദാനസംവിഭാഗേതി ഏത്ഥ ച ദാനമേവ ദിയ്യനവസേന ദാനം, സംവിഭാഗകരണവസേന സംവിഭാഗോ. സീലസമാദാനേതി പഞ്ചസീലദസസീലചതുപാരിസുദ്ധിസീലപൂരണകാലേ. ഉപോസഥൂപവാസേതി ചാതുദ്ദസികാദിഭേദസ്സ ഉപോസഥസ്സ ഉപവസനകാലേ. മത്തേയ്യതായാതി മാതുകാതബ്ബവത്തേ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേസു ചാതി അഞ്ഞേസു ച ഏവരൂപേസു. അധികുസലേസൂതി ഏത്ഥ അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അധികുസലാ. സബ്ബേപി കാമാവചരാ കുസലാ കുസലാ നാമ, രൂപാവചരാ അധികുസലാ. ഉഭോപി തേ കുസലാ നാമ, അരൂപാവചരാ അധികുസലാ. സബ്ബേപി തേ കുസലാ നാമ, സാവകപാരമീപടിലാഭപച്ചയാ കുസലാ അധികുസലാ നാമ. തേപി കുസലാ നാമ, പച്ചേകബോധിപടിലാഭപച്ചയാ കുസലാ അധികുസലാ. തേപി കുസലാ നാമ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പടിലാഭപച്ചയാ പന കുസലാ ഇധ ‘‘അധികുസലാ’’തി അധിപ്പേതാ. തേസു അധികുസലേസു ധമ്മേസു ദള്ഹസമാദാനോ അഹോസി അവത്ഥിതസമാദാനോ.

കടത്താ ഉപചിതത്താതി ഏത്ഥ സകിമ്പി കതം കതമേവ, അഭിണ്ഹകരണേന പന ഉപചിതം ഹോതി. ഉസ്സന്നത്താതി പിണ്ഡീകതം രാസീകതം കമ്മം ഉസ്സന്നന്തി വുച്ചതി. തസ്മാ ‘‘ഉസ്സന്നത്താ’’തി വദന്തോ മയാ കതകമ്മസ്സ ചക്കവാളം അതിസമ്ബാധം, ഭവഗ്ഗം അതിനീചം, ഏവം മേ ഉസ്സന്നം കമ്മന്തി ദസ്സേതി. വിപുലത്താതി അപ്പമാണത്താ. ഇമിനാ ‘‘അനന്തം അപരിമാണം മയാ കതം കമ്മ’’ന്തി ദസ്സേതി. അധിഗ്ഗണ്ഹാതീതി അധിഭവതി, അഞ്ഞേഹി ദേവേഹി അതിരേകം ലഭതീതി അത്ഥോ. പടിലഭതീതി അധിഗച്ഛതി.

സബ്ബാവന്തേഹി പാദതലേഹീതി ഇദം ‘‘സമം പാദം ഭൂമിയം നിക്ഖിപതീ’’തി ഏതസ്സ വിത്ഥാരവചനം. തത്ഥ സബ്ബാവന്തേഹീതി സബ്ബപദേസവന്തേഹി, ന ഏകേന പദേസേന പഠമം ഫുസതി, ന ഏകേന പച്ഛാ, സബ്ബേഹേവ പാദതലേഹി സമം ഫുസതി, സമം ഉദ്ധരതി. സചേപി ഹി തഥാഗതോ ‘‘അനേകസതപോരിസം നരകം അക്കമിസ്സാമീ’’തി പാദം അഭിനീഹരതി. താവദേവ നിന്നട്ഠാനം വാതപൂരിതാ വിയ കമ്മാരഭസ്താ ഉന്നമിത്വാ പഥവിസമം ഹോതി. ഉന്നതട്ഠാനമ്പി അന്തോ പവിസതി. ‘‘ദൂരേ അക്കമിസ്സാമീ’’തി അഭിനീഹരന്തസ്സ സിനേരുപ്പമാണോപി പബ്ബതോ സുസേദിതവേത്തങ്കുരോ വിയ ഓനമിത്വാ പാദസമീപം ആഗച്ഛതി. തഥാ ഹിസ്സ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ‘‘യുഗന്ധരപബ്ബതം അക്കമിസ്സാമീ’’തി പാദേ അഭിനീഹടേ പബ്ബതോ ഓനമിത്വാ പാദസമീപം ആഗതോ. സോപി തം അക്കമിത്വാ ദുതിയപാദേന താവതിംസഭവനം അക്കമി. ന ഹി ചക്കലക്ഖണേന പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം വിസമം ഭവിതും സക്കോതി. ഖാണു വാ കണ്ടകോ വാ സക്ഖരാ വാ കഥലാ വാ ഉച്ചാരപസ്സാവഖേളസിങ്ഘാണികാദീനി വാ പുരിമതരം വാ അപഗച്ഛന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ വാ പഥവിം പവിസന്തി. തഥാഗതസ്സ ഹി സീലതേജേന പുഞ്ഞതേജേന ധമ്മതേജേന ദസന്നം പാരമീനം ആനുഭാവേന അയം മഹാപഥവീ സമ്മാ മുദുപുപ്ഫാഭികിണ്ണാ ഹോതി.

൨൦൨. സാഗരപരിയന്തന്തി സാഗരസീമം. ന ഹി തസ്സ രജ്ജം കരോന്തസ്സ അന്തരാ രുക്ഖോ വാ പബ്ബതോ വാ നദീ വാ സീമാ ഹോതി മഹാസമുദ്ദോവ സീമാ. തേന വുത്തം ‘‘സാഗരപരിയന്ത’’ന്തി. അഖിലമനിമിത്തമകണ്ടകന്തി നിച്ചോരം. ചോരാ ഹി ഖരസമ്ഫസ്സട്ഠേന ഖിലാ, ഉപദ്ദവപച്ചയട്ഠേന നിമിത്താ, വിജ്ഝനട്ഠേന കണ്ടകാതി വുച്ചന്തി. ഇദ്ധന്തി സമിദ്ധം. ഫീതന്തി സബ്ബസമ്പത്തിഫാലിഫുല്ലം. ഖേമന്തി നിബ്ഭയം. സിവന്തി നിരുപദ്ദവം. നിരബ്ബുദന്തി അബ്ബുദവിരഹിതം, ഗുമ്ബം ഗുമ്ബം ഹുത്വാ ചരന്തേഹി ചോരേഹി വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. അക്ഖമ്ഭിയോതി അവിക്ഖമ്ഭനീയോ. ന നം കോചി ഠാനതോ ചാലേതും സക്കോതി. പച്ചത്ഥികേനാതി പടിപക്ഖം ഇച്ഛന്തേന. പച്ചാമിത്തേനാതി പടിവിരുദ്ധേന അമിത്തേന. ഉഭയമ്പേതം സപത്തവേവചനം. അബ്ഭന്തരേഹീതി അന്തോ ഉട്ഠിതേഹി രാഗാദീഹി.

ബാഹിരേഹീതി സമണാദീഹി. തഥാ ഹി നം ബാഹിരാ ദേവദത്തകോകാലികാദയോ സമണാപി സോണദണ്ഡകൂടദണ്ഡാദയോ ബ്രാഹ്മണാപി സക്കസദിസാ ദേവതാപി സത്ത വസ്സാനി അനുബന്ധമാനോ മാരോപി ബകാദയോ ബ്രഹ്മാനോപി വിക്ഖമ്ഭേതും നാസക്ഖിംസു.

ഏത്താവതാ ഭഗവതാ കമ്മഞ്ച കമ്മസരിക്ഖകഞ്ച ലക്ഖണഞ്ച ലക്ഖണാനിസംസോ ച വുത്തോ ഹോതി. കമ്മം നാമ സതസഹസ്സകപ്പാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദള്ഹവീരിയേന ഹുത്വാ കതം കമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ ദള്ഹേന ഹുത്വാ കതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ജാനാതൂതി സുപ്പതിട്ഠിതപാദമഹാപുരിസലക്ഖണം. ലക്ഖണം നാമ സുപ്പതിട്ഠിതപാദതാ. ലക്ഖണാനിസംസോ നാമ പച്ചത്ഥികേഹി അവിക്ഖമ്ഭനീയതാ.

൨൦൩. തത്ഥേതം വുച്ചതീതി തത്ഥ വുത്തേ കമ്മാദിഭേദേ അപരമ്പി ഇദം വുച്ചതി, ഗാഥാബന്ധം സന്ധായ വുത്തം. ഏതാ പന ഗാഥാ പോരാണകത്ഥേരാ ‘‘ആനന്ദത്ഥേരേന ഠപിതാ വണ്ണനാഗാഥാ’’തി വത്വാ ഗതാ. അപരഭാഗേ ഥേരാ ‘‘ഏകപദികോ അത്ഥുദ്ധാരോ’’തി ആഹംസു.

തത്ഥ സച്ചേതി വചീസച്ചേ. ധമ്മേതി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മേ. ദമേതി ഇന്ദ്രിയദമനേ. സംയമേതി സീലസംയമേ. ‘‘സോചേയ്യസീലാലയുപോസഥേസു ചാ’’തി ഏത്ഥ കായസോചേയ്യാദി തിവിധം സോചേയ്യം. ആലയഭൂതം സീലമേവ സീലാലയോ. ഉപോസഥകമ്മം ഉപോസഥോ. അഹിംസായാതി അവിഹിംസായ. സമത്തമാചരീതി സകലം അചരി.

അന്വഭീതി അനുഭവി. വേയ്യഞ്ജനികാതി ലക്ഖണപാഠകാ. പരാഭിഭൂതി പരേ അഭിഭവനസമത്ഥോ. സത്തുഭീതി സപത്തേഹി അക്ഖമ്ഭിയോ ഹോതി.

ന സോ ഗച്ഛതി ജാതു ഖമ്ഭനന്തി സോ ഏകംസേനേവ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ വിക്ഖമ്ഭേതബ്ബതം ന ഗച്ഛതി. ഏസാ ഹി തസ്സ ധമ്മതാതി തസ്സ ഹി ഏസാ ധമ്മതാ അയം സഭാവോ.

പാദതലചക്കലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൪. ഉബ്ബേഗഉത്താസഭയന്തി ഉബ്ബേഗഭയഞ്ചേവ ഉത്താസഭയഞ്ച. തത്ഥ ചോരതോ വാ രാജതോ വാ പച്ചത്ഥികതോ വാ വിലോപനബന്ധനാദിനിസ്സയം ഭയം ഉബ്ബേഗോ നാമ, തംമുഹുത്തികം ചണ്ഡഹത്ഥിഅസ്സാദീനി വാ അഹിയക്ഖാദയോ വാ പടിച്ച ലോമഹംസനകരം ഭയം ഉത്താസഭയം നാമ. തം സബ്ബം അപനുദിതാ വൂപസമേതാ. സംവിധാതാതി സംവിദഹിതാ. കഥം സംവിദഹതി? അടവിയം സാസങ്കട്ഠാനേസു ദാനസാലം കാരേത്വാ തത്ഥ ആഗതേ ഭോജേത്വാ മനുസ്സേ ദത്വാ അതിവാഹേതി, തം ഠാനം പവിസിതും അസക്കോന്താനം മനുസ്സേ പേസേത്വാ പവേസേതി. നഗരാദീസുപി തേസു തേസു ഠാനേസു ആരക്ഖം ഠപേതി, ഏവം സംവിദഹതി. സപരിവാരഞ്ച ദാനം അദാസീതി അന്നം പാനന്തി ദസവിധം ദാനവത്ഥും.

തത്ഥ അന്നന്തി യാഗുഭത്തം. തം ദദന്തോ ന ദ്വാരേ ഠപേത്വാ അദാസി, അഥ ഖോ അന്തോനിവേസനേ ഹരിതുപലിത്തട്ഠാനേ ലാജാ ചേവ പുപ്ഫാനി ച വികിരിത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധധൂമാദീഹി സക്കാരം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം നിസീദാപേത്വാ യാഗും അദാസി. യാഗും ദേന്തോ ച സബ്യഞ്ജനം അദാസി. യാഗുപാനാവസാനേ പാദേ ധോവിത്വാ തേലേന മക്ഖേത്വാ നാനപ്പകാരകം അനന്തം ഖജ്ജകം ദത്വാ പരിയോസാനേ അനേകസൂപം അനേകബ്യഞ്ജനം പണീതഭോജനം അദാസി. പാനം ദേന്തോ അമ്ബപാനാദിഅട്ഠവിധം പാനം അദാസി, തമ്പി യാഗുഭത്തം ദത്വാ. വത്ഥം ദേന്തോ ന സുദ്ധവത്ഥമേവ അദാസി, ഏകപട്ടദുപട്ടാദിപഹോനകം പന ദത്വാ സുചിമ്പി അദാസി, സുത്തമ്പി അദാസി, സുത്തം വട്ടേസി, സൂചികമ്മകരണട്ഠാനേ ഭിക്ഖൂനം ആസനാനി, യാഗുഭത്തം, പാദമക്ഖനം, പിട്ഠിമക്ഖനം, രജനം, പണ്ഡുപലാസം, രജനദോണികം, അന്തമസോ ചീവരരജനകം കപ്പിയകാരകമ്പി അദാസി.

യാനന്തി ഉപാഹനം. തം ദദന്തോപി ഉപാഹനത്ഥവികം ഉപാഹനദണ്ഡകം മക്ഖനതേലം ഹേട്ഠാ വുത്താനി ച അന്നാദീനി തസ്സേവ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. മാലം ദേന്തോപി ന സുദ്ധമാലമേവ അദാസി, അഥ ഖോ നം ഗന്ധേഹി മിസ്സേത്വാ ഹേട്ഠിമാനി ചത്താരി തസ്സേവ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. ബോധിചേതിയആസനപോത്ഥകാദിപൂജനത്ഥായ ചേവ ചേതിയഘരധൂപനത്ഥായ ച ഗന്ധം ദേന്തോപി ന സുദ്ധഗന്ധമേവ അദാസി, ഗന്ധപിസനകനിസദായ ചേവ പക്ഖിപനകഭാജനേന ച സദ്ധിം ഹേട്ഠിമാനി പഞ്ച തസ്സ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. ചേതിയപൂജാദീനം അത്ഥായ ഹരിതാലമനോസിലാചീനപിട്ഠാദിവിലേപനം ദേന്തോപി ന സുദ്ധവിലേപനമേവ അദാസി, വിലേപനഭാജനേന സദ്ധിം ഹേട്ഠിമാനി ഛ തസ്സ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. സേയ്യാതി മഞ്ചപീഠം. തം ദേന്തോപി ന സുദ്ധകമേവ അദാസി, കോജവകമ്ബലപച്ചത്ഥരണമഞ്ചപ്പടിപാദകേഹി സദ്ധിം അന്തമസോ മങ്ഗുലസോധനദണ്ഡകം ഹേട്ഠിമാനി ച സത്ത തസ്സ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. ആവസഥം ദേന്തോപി ന ഗേഹമത്തമേവ അദാസി, അഥ ഖോ നം മാലാകമ്മലതാകമ്മപടിമണ്ഡിതം സുപഞ്ഞത്തം മഞ്ചപീഠം കാരേത്വാ ഹേട്ഠിമാനി അട്ഠ തസ്സ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. പദീപേയ്യന്തി പദീപതേലം. തം ദേന്തോ ചേതിയങ്ഗണേ ബോധിയങ്ഗണേ ധമ്മസ്സവനഗ്ഗേ വസനഗേഹേ പോത്ഥകവാചനട്ഠാനേ ഇമിനാ ദീപം ജാലാപേഥാതി ന സുദ്ധതേലമേവ അദാസി, വട്ടി കപല്ലകതേലഭാജനാദീഹി സദ്ധിം ഹേട്ഠിമാനി നവ തസ്സ പരിവാരം കത്വാ അദാസി. സുവിഭത്തന്തരാനീതി സുവിഭത്തഅന്തരാനി.

രാജാനോതി അഭിസിത്താ. ഭോഗിയാതി ഭോജകാ കുമാരാതി രാജകുമാരാ. ഇധ കമ്മം നാമ സപരിവാരം ദാനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ സപരിവാരം കത്വാ ദാനം അദാസീതി ഇമിനാ കാരണേന സദേവകോ ലോകോ ജാനാതൂതി നിബ്ബത്തം ചക്കലക്ഖണം. ലക്ഖണം നാമ തദേവ ചക്കലക്ഖണം. ആനിസംസോ മഹാപരിവാരതാ.

൨൦൫. തത്ഥേതം വുച്ചതീതി ഇമാ തദത്ഥപരിദീപനാ ഗാഥാ വുച്ചന്തി. ദുവിധാ ഹി ഗാഥാ ഹോന്തി – തദത്ഥപരിദീപനാ ച വിസേസത്ഥപരിദീപനാ ച. തത്ഥ പാളിആഗതമേവ അത്ഥം പരിദീപനാ തദത്ഥപരിദീപനാ നാമ. പാളിയം അനാഗതം പരിദീപനാ വിസേസത്ഥപരിദീപനാ നാമ. ഇമാ പന തദത്ഥപരിദീപനാ. തത്ഥ പുരേതി പുബ്ബേ. പുരത്ഥാതി തസ്സേവ വേവചനം. പുരിമാസു ജാതീസൂതി ഇമിസ്സാ ജാതിയാ പുബ്ബേകതകമ്മപടിക്ഖേപദീപനം. ഉബ്ബേഗഉത്താസഭയാപനൂദനോതി ഉബ്ബേഗഭയസ്സ ച ഉത്താസഭയസ്സ ച അപനൂദനോ. ഉസ്സുകോതി അധിമുത്തോ.

സതപുഞ്ഞലക്ഖണന്തി സതേന സതേന പുഞ്ഞകമ്മേന നിബ്ബത്തം ഏകേകം ലക്ഖണം. ഏവം സന്തേ യോ കോചി ബുദ്ധോ ഭവേയ്യാതി ന രോചയിംസു, അനന്തേസു പന ചക്കവാളേസു സബ്ബേ സത്താ ഏകേകം കമ്മം സതക്ഖത്തും കരേയ്യും, ഏത്തകേഹി ജനേഹി കതം കമ്മം ബോധിസത്തോ ഏകോവ ഏകേകം സതഗുണം കത്വാ നിബ്ബത്തോ. തസ്മാ ‘‘സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ’’തി ഇമമത്ഥം രോചയിംസു. മനുസ്സാസുരസക്കരക്ഖസാതി മനുസ്സാ ച അസുരാ ച സക്കാ ച രക്ഖസാ ച.

ആയതപണ്ഹിതാദിതിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൬. അന്തരാതി പടിസന്ധിതോ സരസചുതിയാ അന്തരേ. ഇധ കമ്മം നാമ പാണാതിപാതാ വിരതി. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ പാണാതിപാതം കരോന്തോ പദസദ്ദസവനഭയാ അഗ്ഗഗ്ഗപാദേഹി അക്കമന്താ ഗന്ത്വാ പരം പാതേന്തി. അഥ തേ ഇമിനാ കാരണേന തേസം തം കമ്മം ജനോ ജാനാതൂതി അന്തോവങ്കപാദാ വാ ബഹിവങ്കപാദാ വാ ഉക്കുടികപാദാ വാ അഗ്ഗകോണ്ഡാ വാ പണ്ഹികോണ്ഡാ വാ ഭവന്തി. അഗ്ഗപാദേഹി ഗന്ത്വാ പരസ്സ അമാരിതഭാവം പന തഥാഗതസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ആയതപണ്ഹി മഹാപുരിസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. തഥാ പരം ഘാതേന്താ ഉന്നതകായേന ഗച്ഛന്താ അഞ്ഞേ പസ്സിസ്സന്തീതി ഓനതാ ഗന്ത്വാ പരം ഘാതേന്തി. അഥ തേ ഏവമിമേ ഗന്ത്വാ പരം ഘാതയിംസൂതി നേസം തം കമ്മം ഇമിനാ കാരണേന പരോ ജാനാതൂതി ഖുജ്ജാ വാ വാമനാ വാ പീഠസപ്പി വാ ഭവന്തി. തഥാഗതസ്സ പന ഏവം ഗന്ത്വാ പരേസം അഘാതിതഭാവം ഇമിനാ കാരണേന സദേവകോ ലോകോ ജാനാതൂതി ബ്രഹ്മുജുഗത്തമഹാപുരിസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. തഥാ പരം ഘാതേന്താ ആവുധം വാ മുഗ്ഗരം വാ ഗണ്ഹിത്വാ മുട്ഠികതഹത്ഥാ പരം ഘാതേന്തി. തേ ഏവം തേസം പരസ്സ ഘാതിതഭാവം ഇമിനാ കാരണേന ജനോ ജാനാതൂതി രസ്സങ്ഗുലീ വാ രസ്സഹത്ഥാ വാ വങ്കങ്ഗുലീ വാ ഫണഹത്ഥകാ വാ ഭവന്തി. തഥാഗതസ്സ പന ഏവം പരേസം അഘാതിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ദീഘങ്ഗുലിമഹാപുരിസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ഇദമേത്ഥ കമ്മസരിക്ഖകം. ഇദമേവ പന ലക്ഖണത്തയം ലക്ഖണം നാമ. ദീഘായുകഭാവോ ലക്ഖണാനിസംസോ.

൨൦൭. മരണവധഭയത്തനോതി ഏത്ഥ മരണസങ്ഖാതോ വധോ മരണവധോ, മരണവധതോ ഭയം മരണവധഭയം, തം അത്തനോ ജാനിത്വാ. പടിവിരതോ പരംമാരണായാതി യഥാ മയ്ഹം മരണതോ ഭയം മമ ജീവിതം പിയം, ഏവം പരേസമ്പീതി ഞത്വാ പരം മാരണതോ പടിവിരതോ അഹോസി. സുചരിതേനാതി സുചിണ്ണേന. സഗ്ഗമഗമാതി സഗ്ഗം ഗതോ.

ചവിയ പുനരിധാഗതോതി ചവിത്വാ പുന ഇധാഗതോ. ദീഘപാസണ്ഹികോതി ദീഘപണ്ഹികോ. ബ്രഹ്മാവ സുജൂതി ബ്രഹ്മാ വിയ സുട്ഠു ഉജു.

സുഭുജോതി സുന്ദരഭുജോ. സുസൂതി മഹല്ലകകാലേപി തരുണരൂപോ. സുസണ്ഠിതോതി സുസണ്ഠാനസമ്പന്നോ. മുദുതലുനങ്ഗുലിയസ്സാതി മുദൂ ച തലുനാ ച അങ്ഗുലിയോ അസ്സ. തീഭീതി തീഹി. പുരിസവരഗ്ഗലക്ഖണേഹീതി പുരിസവരസ്സ അഗ്ഗലക്ഖണേഹി. ചിരയപനായാതി ചിരം യാപനായ, ദീഘായുകഭാവായ.

ചിരം യപേതീതി ചിരം യാപേതി. ചിരതരം പബ്ബജതി യദി തതോതി തതോ ചിരതരം യാപേതി, യദി പബ്ബജതീതി അത്ഥോ. യാപയതി ച വസിദ്ധിഭാവനായാതി വസിപ്പത്തോ ഹുത്വാ ഇദ്ധിഭാവനായ യാപേതി.

സത്തുസ്സദതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൦൮. രസിതാനന്തി രസസമ്പന്നാനം. ‘‘ഖാദനീയാന’’ന്തിആദീസു ഖാദനീയാനി നാമ പിട്ഠഖജ്ജകാദീനി. ഭോജനീയാനീതി പഞ്ച ഭോജനാനി. സായനീയാനീതി സായിതബ്ബാനി സപ്പിനവനീതാദീനി. ലേഹനീയാനീതി നില്ലേഹിതബ്ബാനി പിട്ഠപായാസാദീനി. പാനാനീതി അട്ഠ പാനകാനി.

ഇധ കമ്മം നാമ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദിന്നം ഇദം പണീതഭോജനദാനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ ലൂഖഭോജനേ കുച്ഛിഗതേ ലോഹിതം സുസ്സതി, മംസം മിലായതി. തസ്മാ ലൂഖദായകാ സത്താ ഇമിനാ കാരണേന നേസം ലൂഖഭോജനസ്സ ദിന്നഭാവം ജനോ ജാനാതൂതി അപ്പമംസാ അപ്പലോഹിതാ മനുസ്സപേതാ വിയ ദുല്ലഭന്നപാനാ ഭവന്തി. പണീതഭോജനേ പന കുച്ഛിഗതേ മംസലോഹിതം വഡ്ഢതി, പരിപുണ്ണകായാ പാസാദികാ അഭിരൂപദസ്സനാ ഹോന്തി. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ദീഘരത്തം പണീതഭോജനദായകത്തം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി സത്തുസ്സദമഹാപുരിസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ സത്തുസ്സദലക്ഖണമേവ. പണീതലാഭിതാ ആനിസംസോ.

൨൦൯. ഖജ്ജഭോജ്ജമഥലേയ്യസായിതന്തി ഖജ്ജകഞ്ച ഭോജനഞ്ച ലേഹനീയഞ്ച സായനീയഞ്ച. ഉത്തമഗ്ഗരസദായകോതി ഉത്തമോ അഗ്ഗരസദായകോ, ഉത്തമാനം വാ അഗ്ഗരസാനം ദായകോ.

സത്ത ചുസ്സദേതി സത്ത ച ഉസ്സദേ. തദത്ഥജോതകന്തി ഖജ്ജഭോജ്ജാദിജോതകം, തേസം ലാഭസംവത്തനികന്തി അത്ഥോ. പബ്ബജമ്പി ചാതി പബ്ബജമാനോപി ച. തദാധിഗച്ഛതീതി തം അധിഗച്ഛതി. ലാഭിരുത്തമന്തി ലാഭി ഉത്തമം.

കരചരണാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൦. ദാനേനാതിആദീസു ഏകച്ചോ ദാനേനേവ സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ ഹോതി, തം ദാനേന സങ്ഗഹേസി. പബ്ബജിതാനം പബ്ബജിതപരിക്ഖാരം, ഗിഹീനം ഗിഹിപരിക്ഖാരം അദാസി.

പേയ്യവജ്ജേനാതി ഏകച്ചോ ഹി ‘‘അയം ദാതബ്ബം നാമ ദേതി, ഏകേന പന വചനേന സബ്ബം മക്ഖേത്വാ നാസേതി, കിം ഏതസ്സ ദാന’’ന്തി വത്താ ഹോതി. ഏകച്ചോ ‘‘അയം കിഞ്ചാപി ദാനം ന ദേതി, കഥേന്തോ പന തേലേന വിയ മക്ഖേതി. ഏസോ ദേതു വാ മാ വാ, വചനമേവ തസ്സ സഹസ്സം അഗ്ഘതീ’’തി വത്താ ഹോതി. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ദാനം ന പച്ചാസീസതി, പിയവചനമേവ പച്ചാസീസതി. തം പിയവചനേന സങ്ഗഹേസി.

അത്ഥചരിയായാതി അത്ഥസംവഡ്ഢനകഥായ. ഏകച്ചോ ഹി നേവ ദാനം, ന പിയവചനം പച്ചാസീസതി. അത്തനോ ഹിതകഥം വഡ്ഢിതകഥമേവ പച്ചാസീസതി. ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ‘‘ഇദം തേ കാതബ്ബം, ഇദം തേ ന കാതബ്ബം. ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ സേവിതബ്ബോ, ഏവരൂപോ പുഗ്ഗലോ ന സേവിതബ്ബോ’’തി ഏവം അത്ഥചരിയായ സങ്ഗഹേസി.

സമാനത്തതായാതി സമാനസുഖദുക്ഖഭാവേന. ഏകച്ചോ ഹി ദാനാദീസു ഏകമ്പി ന പച്ചാസീസതി, ഏകാസനേ നിസജ്ജം, ഏകപല്ലങ്കേ സയനം, ഏകതോ ഭോജനന്തി ഏവം സമാനസുഖദുക്ഖതം പച്ചാസീസതി. തത്ഥ ജാതിയാ ഹീനോ ഭോഗേന അധികോ ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ തേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗോ കാതും, തഥാ അകരിയമാനേ ച സോ കുജ്ഝതി. ഭോഗേന ഹീനോ ജാതിയാ അധികോപി ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. സോ ഹി ‘‘അഹം ജാതിമാ’’തി ഭോഗസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗം ന ഇച്ഛതി, തസ്മിം അകരിയമാനേ കുജ്ഝതി. ഉഭോഹിപി ഹീനോ പന സുസങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സോ ഇതരേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗം ഇച്ഛതി, ന അകരിയമാനേ ച കുജ്ഝതി. ഉഭോഹി സദിസോപി സുസങ്ഗഹോയേവ. ഭിക്ഖൂസു ദുസ്സീലോ ദുസ്സങ്ഗഹോ ഹോതി. ന ഹി സക്കാ തേന സദ്ധിം ഏകപരിഭോഗോ കാതും, തഥാ അകരിയമാനേ ച കുജ്ഝതി. സീലവാ സുസങ്ഗഹോ ഹോതി. സീലവാ ഹി അദീയമാനേപി അകരിയമാനേപി ന കുജ്ഝതി. അഞ്ഞം അത്തനാ സദ്ധിം പരിഭോഗം അകരോന്തമ്പി ന പാപകേന ചിത്തേന പസ്സതി. പരിഭോഗോപി തേന സദ്ധിം സുകരോ ഹോതി. തസ്മാ ഏവരൂപം പുഗ്ഗലം ഏവം സമാനത്തതായ സങ്ഗഹേസി.

സുസങ്ഗഹിതാസ്സ ഹോന്തീതി സുസങ്ഗഹിതാ അസ്സ ഹോന്തി. ദേതു വാ മാ വാ ദേതു, കരോതു വാ മാ വാ കരോതു, സുസങ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി, ന ഭിജ്ജന്തി. ‘‘യദാസ്സ ദാതബ്ബം ഹോതി, തദാ ദേതി. ഇദാനി മഞ്ഞേ നത്ഥി, തേന ന ദേതി. കിം മയം ദദമാനമേവ ഉപട്ഠഹാമ? അദേന്തം അകരോന്തം ന ഉപട്ഠഹാമാ’’തി ഏവം ചിന്തേന്തി.

ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം കതം ദാനാദിസങ്ഗഹകമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യോ ഏവം അസങ്ഗാഹകോ ഹോതി, സോ ഇമിനാ കാരണേനസ്സ അസങ്ഗാഹകഭാവം ജനോ ജാനാതൂതി ഥദ്ധഹത്ഥപാദോ ചേവ ഹോതി, വിസമട്ഠിതാവയവലക്ഖണോ ച. തഥാഗതസ്സ പന ദീഘരത്തം സങ്ഗാഹകഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഇമാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി നിബ്ബത്തന്തി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. സുസങ്ഗഹിതപരിജനതാ ആനിസംസോ.

൨൧൧. കരിയാതി കരിത്വാ. ചരിയാതി ചരിത്വാ. അനവമതേനാതി അനവഞ്ഞാതേന. ‘‘അനപമോദേനാ’’തിപി പാഠോ, ന അപ്പമോദേന, ന ദീനേന ന ഗബ്ഭിതേനാതി അത്ഥോ.

ചവിയാതി ചവിത്വാ. അതിരുചിര സുവഗ്ഗു ദസ്സനേയ്യന്തി അതിരുചിരഞ്ച സുപാസാദികം സുവഗ്ഗു ച സുട്ഠു ഛേകം ദസ്സനേയ്യഞ്ച ദട്ഠബ്ബയുത്തം. സുസു കുമാരോതി സുട്ഠു സുകുമാരോ.

പരിജനസ്സവോതി പരിജനോ അസ്സവോ വചനകരോ. വിധേയ്യോതി കത്തബ്ബാകത്തബ്ബേസു യഥാരുചി വിധാതബ്ബോ. മഹിമന്തി മഹിം ഇമം. പിയവദൂ ഹിതസുഖതം ജിഗീസമാനോതി പിയവദോ ഹുത്വാ ഹിതഞ്ച സുഖഞ്ച പരിയേസമാനോ. വചനപടികരസ്സാ ഭിപ്പസന്നാതി വചനപടികരാ അസ്സ അഭിപ്പസന്നാ. ധമ്മാനുധമ്മന്തി ധമ്മഞ്ച അനുധമ്മഞ്ച.

ഉസ്സങ്ഖപാദാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൨. അത്ഥൂപസംഹിതന്തി ഇധലോകപരലോകത്ഥനിസ്സിതം. ധമ്മൂപസംഹിതന്തി ദസകുസലകമ്മപഥനിസ്സിതം. ബഹുജനം നിദംസേസീതി ബഹുജനസ്സ നിദംസനകഥം കഥേസി. പാണീനന്തി സത്താനം. ‘‘അഗ്ഗോ’’തിആദീനി സബ്ബാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം ഭാസിതാ ഉദ്ധങ്ഗമനീയാ അത്ഥൂപസംഹിതാ വാചാ. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യോ ഏവരൂപം ഉഗ്ഗതവാചം ന ഭാസതി, സോ ഇമിനാ കാരണേന ഉഗ്ഗതവാചായ അഭാസനം ജനോ ജാനാതൂതി അധോസങ്ഖപാദോ ച ഹോതി അധോനതലോമോ ച. തഥാഗതസ്സ പന ദീഘരത്തം ഏവരൂപായ ഉഗ്ഗതവാചായ ഭാസിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഉസ്സങ്ഖപാദലക്ഖണഞ്ച ഉദ്ധഗ്ഗലോമലക്ഖണഞ്ച നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. ഉത്തമഭാവോ ആനിസംസോ.

൨൧൩. ഏരയന്തി ഭണന്തോ. ബഹുജനം നിദംസയീതി ബഹുജനസ്സ ഹിതം ദസ്സേതി. ധമ്മയാഗന്തി ധമ്മദാനയഞ്ഞം.

ഉബ്ഭമുപ്പതിതലോമവാ സസോതി സോ ഏസ ഉദ്ധഗ്ഗതലോമവാ ഹോതി. പാദഗണ്ഠിരഹൂതി പാദഗോപ്ഫകാ അഹേസും. സാധുസണ്ഠിതാതി സുട്ഠു സണ്ഠിതാ. മംസലോഹിതാചിതാതി മംസേന ച ലോഹിതേന ച ആചിതാ. തചോത്ഥതാതി തചേന പരിയോനദ്ധാ നിഗുള്ഹാ. വജതീതി ഗച്ഛതി. അനോമനിക്കമോതി അനോമവിഹാരീ സേട്ഠവിഹാരീ.

ഏണിജങ്ഘലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൪. സിപ്പം വാതിആദീസു സിപ്പം നാമ ദ്വേ സിപ്പാനി – ഹീനഞ്ച സിപ്പം, ഉക്കട്ഠഞ്ച സിപ്പം. ഹീനം നാമ സിപ്പം നളകാരസിപ്പം, കുമ്ഭകാരസിപ്പം പേസകാരസിപ്പം നഹാപിതസിപ്പം. ഉക്കട്ഠം നാമ സിപ്പം ലേഖാ മുദ്ദാ ഗണനാ. വിജ്ജാതി അഹിവിജ്ജാദിഅനേകവിധാ. ചരണന്തി പഞ്ചസീലം ദസസീലം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം. കമ്മന്തി കമ്മസ്സകതാജാനനപഞ്ഞാ. കിലിസ്സേയ്യുന്തി കിലമേയ്യും. അന്തേവാസികവത്തം നാമ ദുക്ഖം, തം നേസം മാ ചിരമഹോസീതി ചിന്തേസി.

രാജാരഹാനീതി രഞ്ഞോ അനുരൂപാനി ഹത്ഥിഅസ്സാദീനി, താനിയേവ രഞ്ഞോ സേനായ അങ്ഗഭൂതത്താ രാജങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. രാജൂപഭോഗാനീതി രഞ്ഞോ ഉപഭോഗപരിഭോഗഭണ്ഡാനി, താനി ചേവ സത്തരതനാനി ച. രാജാനുച്ഛവികാനീതി രഞ്ഞോ അനുച്ഛവികാനി. തേസംയേവ സബ്ബേസം ഇദം ഗഹണം. സമണാരഹാനീതി സമണാനം അനുരൂപാനി ചീവരാദീനി. സമണങ്ഗാനീതി സമണാനം കോട്ഠാസഭൂതാ ചതസ്സോ പരിസാ. സമണൂപഭോഗാനീതി സമണാനം ഉപഭോഗപരിക്ഖാരാ. സമണാനുച്ഛവികാനീതി തേസംയേവ അധിവചനം.

ഇധ പന കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം സക്കച്ചം സിപ്പാദിവാചനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യോ ഏവം സക്കച്ചം സിപ്പം അവാചേന്തോ അന്തേവാസികേ ഉക്കുടികാസനജങ്ഘപേസനികാദീഹി കിലമേതി, തസ്സ ജങ്ഘമംസം ലിഖിത്വാ പാതിതം വിയ ഹോതി. തഥാഗതസ്സ പന സക്കച്ചം വാചിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി അനുപുബ്ബഉഗ്ഗതവട്ടിതം ഏണിജങ്ഘലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. അനുച്ഛവികലാഭിതാ ആനിസംസോ.

൨൧൫. യദൂപഘാതായാതി യം സിപ്പം കസ്സചി ഉപഘാതായ ന ഹോതി. കിലിസ്സതീതി കിലമിസ്സതി. സുഖുമത്തചോത്ഥതാതി സുഖുമത്തചേന പരിയോനദ്ധാ. കിം പന അഞ്ഞേന കമ്മേന അഞ്ഞം ലക്ഖണം നിബ്ബത്തതീതി? ന നിബ്ബത്തതി. യം പന നിബ്ബത്തതി, തം അനുബ്യഞ്ജനം ഹോതി, തസ്മാ ഇധ വുത്തം.

സുഖുമച്ഛവിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൬. സമണം വാതി സമിതപാപട്ഠേന സമണം. ബ്രാഹ്മണം വാതി ബാഹിതപാപട്ഠേന ബ്രാഹ്മണം.

മഹാപഞ്ഞോതിആദീസു മഹാപഞ്ഞാദീഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തത്രിദം മഹാപഞ്ഞാദീനം നാനത്തം.

തത്ഥ കതമാ മഹാപഞ്ഞാ? മഹന്തേ സീലക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ, മഹന്തേ സമാധിക്ഖന്ധേ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ വിമുത്തിക്ഖന്ധേ വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ. മഹന്താനി ഠാനാഠാനാനി മഹന്താ വിഹാരസമാപത്തിയോ മഹന്താനി അരിയസച്ചാനി മഹന്തേ സതിപട്ഠാനേ സമ്മപ്പധാനേ ഇദ്ധിപാദേ മഹന്താനി ഇന്ദ്രിയാനി ബലാനി മഹന്തേ ബോജ്ഝങ്ഗേ മഹന്തേ അരിയമഗ്ഗേ മഹന്താനി സാമഞ്ഞഫലാനി മഹന്താ അഭിഞ്ഞായോ മഹന്തം പരമത്ഥം നിബ്ബാനം പരിഗ്ഗണ്ഹാതീതി മഹാപഞ്ഞാ.

കതമാ പുഥുപഞ്ഞാ? പുഥുനാനാഖന്ധേസു ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ. പുഥുനാനാധാതൂസു പുഥുനാനാആയതനേസു പുഥുനാനാപടിച്ചസമുപ്പാദേസു പുഥുനാനാസുഞ്ഞതമനുപലബ്ഭേസു പുഥുനാനാഅത്ഥേസു ധമ്മേസു നിരുത്തീസു പടിഭാനേസു. പുഥുനാനാസീലക്ഖന്ധേസു പുഥുനാനാസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാദസ്സനക്ഖന്ധേസു പുഥുനാനാഠാനാഠാനേസു പുഥുനാനാവിഹാരസമാപത്തീസു പുഥുനാനാഅരിയസച്ചേസു പുഥുനാനാസതിപട്ഠാനേസു സമ്മപ്പധാനേസു ഇദ്ധിപാദേസു ഇന്ദ്രിയേസു ബലേസു ബോജ്ഝങ്ഗേസു പുഥുനാനാഅരിയമഗ്ഗേസു സാമഞ്ഞഫലേസു അഭിഞ്ഞാസു പുഥുജ്ജനസാധാരണേ ധമ്മേ സമതിക്കമ്മ പരമത്ഥേ നിബ്ബാനേ ഞാണം പവത്തതീതി പുഥുപഞ്ഞാ.

കതമാ ഹാസപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ ഹാസബഹുലോ വേദബഹുലോ തുട്ഠിബഹുലോ പാമോജ്ജബഹുലോ സീലം പരിപൂരേതി ഇന്ദ്രിയസംവരം പരിപൂരേതി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതം ജാഗരിയാനുയോഗം സീലക്ഖന്ധം സമാധിക്ഖന്ധം പഞ്ഞാക്ഖന്ധം വിമുത്തിക്ഖന്ധം വിമുത്തിഞാണദസ്സനക്ഖന്ധം പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ…പേ… പാമോജ്ജബഹുലോ ഠാനാഠാനം പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വിഹാരസമാപത്തിയോ പരിപൂരേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ അരിയസച്ചാനി പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. സതിപട്ഠാനേ സമ്മപ്പധാനേ ഇദ്ധിപാദേ ഇന്ദ്രിയാനി ബലാനി ബോജ്ഝങ്ഗേ അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതീതി ഹാസപഞ്ഞാ. ഹാസബഹുലോ വേദതുട്ഠിപാമോജ്ജബഹുലോ പരമത്ഥം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതീതി ഹാസപഞ്ഞാ.

കതമാ ജവനപഞ്ഞാ? യംകിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം യം ദൂരേ സന്തികേ വാ, സബ്ബം തം രൂപം അനിച്ചതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ദുക്ഖതോ ഖിപ്പം അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. യാ കാചി വേദനാ…പേ… യംകിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം, സബ്ബം തം വിഞ്ഞാണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന ദുക്ഖം ഭയട്ഠേന അനത്താ അസാരകട്ഠേനാതി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ രൂപനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. വേദനാ സഞ്ഞാ സങ്ഖാരാ വിഞ്ഞാണം ചക്ഖു…പേ… ജരാമരണം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം അനിച്ചം ഖയട്ഠേന…പേ… വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ. രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നം. ചക്ഖും…പേ… ജരാമരണം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം ഖയധമ്മം വയധമ്മം വിരാഗധമ്മം നിരോധധമ്മന്തി തുലയിത്വാ തീരയിത്വാ വിഭാവയിത്വാ വിഭൂതം കത്വാ ജരാമരണനിരോധേ നിബ്ബാനേ ഖിപ്പം ജവതീതി ജവനപഞ്ഞാ.

കതമാ തിക്ഖപഞ്ഞാ? ഖിപ്പം കിലേസേ ഛിന്ദതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഉപ്പന്നം കാമവിതക്കം നാധിവാസേതി, ഉപ്പന്നം ബ്യാപാദവിതക്കം, ഉപ്പന്നം വിഹിംസാവിതക്കം, ഉപ്പന്നുപ്പന്നേ പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ഉപ്പന്നം രാഗം ദോസം മോഹം കോധം ഉപനാഹം മക്ഖം പളാസം ഇസ്സം മച്ഛരിയം മായം സാഠേയ്യം ഥമ്ഭം സാരമ്ഭം മാനം അതിമാനം മദം പമാദം സബ്ബേ കിലേസേ സബ്ബേ ദുച്ചരിതേ സബ്ബേ അഭിസങ്ഖാരേ സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നാധിവാസേതി പജഹതി വിനോദേതി ബ്യന്തീ കരോതി അനഭാവം ഗമേതീതി തിക്ഖപഞ്ഞാ. ഏകസ്മിം ആസനേ ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദായോ ഛ അഭിഞ്ഞായോ അധിഗതാ ഹോന്തി സച്ഛികതാ ഫസ്സിതാ പഞ്ഞായാതി തിക്ഖപഞ്ഞാ.

കതമാ നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ? ഇധേകച്ചോ സബ്ബസങ്ഖാരേസു ഉബ്ബേഗബഹുലോ ഹോതി ഉത്താസബഹുലോ ഉക്കണ്ഠനബഹുലോ അരതിബഹുലോ അനഭിരതിബഹുലോ ബഹിമുഖോ ന രമതി സബ്ബസങ്ഖാരേസു, അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ലോഭക്ഖന്ധം നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാ. അനിബ്ബിദ്ധപുബ്ബം അപദാലിതപുബ്ബം ദോസക്ഖന്ധം മോഹക്ഖന്ധം കോധം ഉപനാഹം…പേ… സബ്ബേ ഭവഗാമികമ്മേ നിബ്ബിജ്ഝതി പദാലേതീതി നിബ്ബേധികപഞ്ഞാതി (പടി. മ. ൩.൩).

൨൧൭. പബ്ബജിതം ഉപാസിതാതി പണ്ഡിതം പബ്ബജിതം ഉപസങ്കമിത്വാ പയിരുപാസിതാ. അത്ഥന്തരോതി യഥാ ഏകേ രന്ധഗവേസിനോ ഉപാരമ്ഭചിത്തതായ ദോസം അബ്ഭന്തരം കരിത്വാ നിസാമയന്തി, ഏവം അനിസാമേത്വാ അത്ഥം അബ്ഭന്തരം കത്വാ അത്ഥയുത്തം കഥം നിസാമയി ഉപധാരയി.

പടിലാഭഗതേനാതി പടിലാഭത്ഥായ ഗതേന. ഉപ്പാദനിമിത്തകോവിദാതി ഉപ്പാദേ ച നിമിത്തേ ച ഛേകാ. അവേച്ച ദക്ഖിതീതി ഞത്വാ പസ്സിസ്സതി.

അത്ഥാനുസിട്ഠീസു പരിഗ്ഗഹേസു ചാതി യേ അത്ഥാനുസാസനേസു പരിഗ്ഗഹാ അത്ഥാനത്ഥം പരിഗ്ഗാഹകാനി ഞാണാനി, തേസൂതി അത്ഥോ.

സുവണ്ണവണ്ണലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൧൮. അക്കോധനോതി ന അനാഗാമിമഗ്ഗേന കോധസ്സ പഹീനത്താ, അഥ ഖോ സചേപി മേ കോധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഖിപ്പമേവ നം പടിവിനോദേയ്യന്തി ഏവം അക്കോധവസികത്താ. നാഭിസജ്ജീതി കുടിലകണ്ടകോ വിയ തത്ഥ തത്ഥ മമ്മം തുദന്തോ വിയ ന ലഗ്ഗി. ന കുപ്പി ന ബ്യാപജ്ജീതിആദീസു പുബ്ബുപ്പത്തികോ കോപോ. തതോ ബലവതരോ ബ്യാപാദോ. തതോ ബലവതരാ പതിത്ഥിയനാ. തം സബ്ബം അകരോന്തോ ന കുപ്പി ന ബ്യാപജ്ജി ന പതിത്ഥിയി. അപ്പച്ചയന്തി ദോമനസ്സം. ന പാത്വാകാസീതി ന കായവികാരേന വാ വചീവികാരേന വാ പാകടമകാസി.

ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം അക്കോധനതാ ചേവ സുഖുമത്ഥരണാദിദാനഞ്ച. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ കോധനസ്സ ഛവിവണ്ണോ ആവിലോ ഹോതി മുഖം ദുദ്ദസിയം വത്ഥച്ഛാദനസദിസഞ്ച മണ്ഡനം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ യോ കോധനോ ചേവ വത്ഥച്ഛാദനാനഞ്ച അദാതാ, സോ ഇമിനാ കാരണേനസ്സ ജനോ കോധനാദിഭാവം ജാനാതൂതി ദുബ്ബണ്ണോ ഹോതി ദുസ്സണ്ഠാനോ. അക്കോധനസ്സ പന മുഖം വിരോചതി, ഛവിവണ്ണോ വിപ്പസീദതി. സത്താ ഹി ചതൂഹി കാരണേഹി പാസാദികാ ഹോന്തി ആമിസദാനേന വാ വത്ഥദാനേന വാ സമ്മജ്ജനേന വാ അക്കോധനതായ വാ. ഇമാനി ചത്താരിപി കാരണാനി ദീഘരത്തം തഥാഗതേന കതാനേവ. തേനസ്സ ഇമേസം കതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി സുവണ്ണവണ്ണം മഹാപുരിസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. സുഖുമത്ഥരണാദിലാഭിതാ ആനിസംസോ.

൨൧൯. അഭിവിസ്സജീതി അഭിവിസ്സജ്ജേസി. മഹിമിവ സുരോ അഭിവസ്സന്തി സുരോ വുച്ചതി ദേവോ, മഹാപഥവിം അഭിവസ്സന്തോ ദേവോ വിയ.

സുരവരതരോരിവ ഇന്ദോതി സുരാനം വരതരോ ഇന്ദോ വിയ.

അപബ്ബജ്ജമിച്ഛന്തി അപബ്ബജ്ജം ഗിഹിഭാവം ഇച്ഛന്തോ. മഹതിമഹിന്തി മഹന്തിം പഥവിം.

അച്ഛാദനവത്ഥമോക്ഖപാവുരണാനന്തി അച്ഛാദനാനഞ്ചേവ വത്ഥാനഞ്ച ഉത്തമപാവുരണാനഞ്ച. പനാസോതി വിനാസോ.

കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൦. മാതരമ്പി പുത്തേന സമാനേതാ അഹോസീതി ഇമം കമ്മം രജ്ജേ പതിട്ഠിതേന സക്കാ കാതും. തസ്മാ ബോധിസത്തോപി രജ്ജം കാരയമാനോ അന്തോനഗരേ ചതുക്കാദീസു ചതൂസു നഗരദ്വാരേസു ബഹിനഗരേ ചതൂസു ദിസാസു ഇമം കമ്മം കരോഥാതി മനുസ്സേ ഠപേസി. തേ മാതരം കുഹിം മേ പുത്തോ പുത്തം ന പസ്സാമീതി വിലപന്തിം പരിയേസമാനം ദിസ്വാ ഏഹി, അമ്മ, പുത്തം ദക്ഖസീതി തം ആദായ ഗന്ത്വാ നഹാപേത്വാ ഭോജേത്വാ പുത്തമസ്സാ പരിയേസിത്വാ ദസ്സേന്തി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം ഞാതീനം സമങ്ഗിഭാവകരണം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ ഞാതയോ ഹി സമങ്ഗീഭൂതാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വജ്ജം പടിച്ഛാദേന്തി. കിഞ്ചാപി ഹി തേ കലഹകാലേ കലഹം കരോന്തി, ഏകസ്സ പന ദോസേ ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞം ജാനാപേതും ന ഇച്ഛന്തി. അയം നാമ ഏതസ്സ ദോസോതി വുത്തേ സബ്ബേ ഉട്ഠഹിത്വാ കേന ദിട്ഠം കേന സുതം, അമ്ഹാകം ഞാതീസു ഏവരൂപം കത്താ നാമ നത്ഥീതി. തഥാഗതേന ച തം ഞാതിസങ്ഗഹം കരോന്തേന ദീഘരത്തം ഇദം വജ്ജപ്പടിച്ഛാദനകമ്മം നാമ കതം ഹോതി. അഥസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ഏവരൂപസ്സ കമ്മസ്സ കതഭാവം ജാനാതൂതി കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. പഹൂതപുത്തതാ ആനിസംസോ.

൨൨൧. വത്ഥഛാദിയന്തി വത്ഥേന ഛാദേതബ്ബം വത്ഥഗുയ്ഹം.

അമിത്തതാപനാതി അമിത്താനം പതാപനാ. ഗിഹിസ്സ പീതിം ജനനാതി ഗിഹിഭൂതസ്സ സതോ പീതിജനനാ.

പരിമണ്ഡലാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൨. സമം ജാനാതീതി ‘‘അയം താരുക്ഖസമോ അയം പോക്ഖരസാതിസമോ’’തി ഏവം തേന തേന സമം ജാനാതി. സാമം ജാനാതീതി സയം ജാനാതി. പുരിസം ജാനാതീതി ‘‘അയം സേട്ഠസമ്മതോ’’തി പുരിസം ജാനാതി. പുരിസവിസേസം ജാനാതീതി മുഗ്ഗം മാസേന സമം അകത്വാ ഗുണവിസിട്ഠസ്സ വിസേസം ജാനാതി. അയമിദമരഹതീതി അയം പുരിസോ ഇദം നാമ ദാനസക്കാരം അരഹതി. പുരിസവിസേസകരോ അഹോസീതി പുരിസവിസേസം ഞത്വാ കാരകോ അഹോസി. യോ യം അരഹതി, തസ്സേവ തം അദാസി. യോ ഹി കഹാപണാരഹസ്സ അഡ്ഢം ദേതി, സോ പരസ്സ അഡ്ഢം നാസേതി. യോ ദ്വേ കഹാപണേ ദേതി, സോ അത്തനോ കഹാപണം നാസേതി. തസ്മാ ഇദം ഉഭയമ്പി അകത്വാ യോ യം അരഹതി, തസ്സ തദേവ അദാസി. സദ്ധാധനന്തിആദീസു സമ്പത്തിപടിലാഭട്ഠേന സദ്ധാദീനം ധനഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം പുരിസവിസേസം ഞത്വാ കതം സമസങ്ഗഹകമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ തദസ്സ കമ്മം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഇമാനി ദ്വേ ലക്ഖണാനി നിബ്ബത്തന്തി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. ധനസമ്പത്തി ആനിസംസോ.

൨൨൩. തുലിയാതി തുലയിത്വാ. പടിവിചയാതി പടിവിചിനിത്വാ. മഹാജനസങ്ഗാഹകന്തി മഹാജനസങ്ഗഹണം. സമേക്ഖമാനോതി സമം പേക്ഖമാനോ. അതിനിപുണാ മനുജാതി അതിനിപുണാ സുഖുമപഞ്ഞാ ലക്ഖണപാഠകമനുസ്സാ. ബഹുവിവിധാ ഗിഹീനം അരഹാനീതി ബഹൂ വിവിധാനി ഗിഹീനം അനുച്ഛവികാനി പടിലഭതി. ദഹരോ സുസു കുമാരോ ‘‘അയം ദഹരോ കുമാരോ പടിലഭിസ്സതീ’’തി ബ്യാകംസു മഹീപതിസ്സാതി രഞ്ഞോ.

സീഹപുബ്ബദ്ധകായാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൪. യോഗക്ഖേമകാമോതി യോഗതോ ഖേമകാമോ. പഞ്ഞായാതി കമ്മസ്സകതപഞ്ഞായ. ഇധ കമ്മം നാമ മഹാജനസ്സ അത്ഥകാമതാ. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ തം മഹാജനസ്സ അത്ഥകാമതായ വഡ്ഢിമേവ പച്ചാസീസിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഇമാനി സമന്തപരിപൂരാനി അപരിഹീനാനി തീണി ലക്ഖണാനി നിബ്ബത്തന്തി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണത്തയം. ധനാദീഹി ചേവ സദ്ധാദീഹി ച അപരിഹാനി ആനിസംസോ.

൨൨൫. സദ്ധായാതി ഓകപ്പനസദ്ധായ പസാദസദ്ധായ. സീലേനാതി പഞ്ചസീലേന ദസസീലേന. സുതേനാതി പരിയത്തിസവനേന. ബുദ്ധിയാതി ഏതേസം ബുദ്ധിയാ, ‘‘കിന്തി ഏതേഹി വഡ്ഢേയ്യു’’ന്തി ഏവം ചിന്തേസീതി അത്ഥോ. ധമ്മേനാതി ലോകിയധമ്മേന. ബഹൂഹി സാധൂഹീതി അഞ്ഞേഹിപി ബഹൂഹി ഉത്തമഗുണേഹി. അസഹാനധമ്മതന്തി അപരിഹീനധമ്മം.

രസഗ്ഗസഗ്ഗിതാലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൬. സമാഭിവാഹിനിയോതി യഥാ തിലഫലമത്തമ്പി ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപിതം സബ്ബത്ഥ ഫരതി, ഏവം സമാ ഹുത്വാ വഹന്തി. ഇധ കമ്മം നാമ അവിഹേഠനകമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ പാണിആദീഹി പഹാരം ലദ്ധസ്സ തത്ഥ തത്ഥ ലോഹിതം സണ്ഠാതി, ഗണ്ഠി ഗണ്ഠി ഹുത്വാ അന്തോവ പുബ്ബം ഗണ്ഹാതി, അന്തോവ ഭിജ്ജതി, ഏവം സോ ബഹുരോഗോ ഹോതി. തഥാഗതേന പന ദീഘരത്തം ഇമം ആരോഗ്യകരണകമ്മം കതം. തദസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ആരോഗ്യകരം രസഗ്ഗസഗ്ഗിലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. അപ്പാബാധതാ ആനിസംസോ.

൨൨൭. മരണവധേനാതി ‘‘ഏതം മാരേഥ ഏതം ഘാതേഥാ’’തി ഏവം ആണത്തേന മരണവധേന. ഉബ്ബാധനായാതി ബന്ധനാഗാരപ്പവേസനേന.

അഭിനീലനേത്താദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൨൮. ന ച വിസടന്തി കക്കടകോ വിയ അക്ഖീനി നീഹരിത്വാ ന കോധവസേന പേക്ഖിതാ അഹോസി. ന ച വിസാചീതി വങ്കക്ഖികോടിയാ പേക്ഖിതാപി നാഹോസി. ന ച പന വിചേയ്യ പേക്ഖിതാതി വിചേയ്യ പേക്ഖിതാ നാമ യോ കുജ്ഝിത്വാ യദാ നം പരോ ഓലോകേതി, തദാ നിമ്മീലേതി ന ഓലോകേതി, പുന ഗച്ഛന്തം കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകേതി, ഏവരൂപോ നാഹോസി. ‘‘വിനേയ്യപേക്ഖിതാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ഉജും തഥാ പസടമുജുമനോതി ഉജുമനോ ഹുത്വാ ഉജു പേക്ഖിതാ ഹോതി, യഥാ ച ഉജും, തഥാ പസടം വിപുലം വിത്ഥതം പേക്ഖിതാ ഹോതി. പിയദസ്സനോതി പിയായമാനേഹി പസ്സിതബ്ബോ.

ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം മഹാജനസ്സ പിയചക്ഖുനാ ഓലോകനകമ്മം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ കുജ്ഝിത്വാ ഓലോകേന്തോ കാണോ വിയ കാകക്ഖി വിയ ഹോതി, വങ്കക്ഖി പന ആവിലക്ഖി ച ഹോതിയേവ. പസന്നചിത്തസ്സ പന ഓലോകയതോ അക്ഖീനം പഞ്ചവണ്ണോ പസാദോ പഞ്ഞായതി. തഥാഗതോ ച തഥാ ഓലോകേസി. അഥസ്സ തം ദീഘരത്തം പിയചക്ഖുനാ ഓലോകിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഇമാനി നേത്തസമ്പത്തികരാനി ദ്വേ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി നിബ്ബത്തന്തി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. പിയദസ്സനതാ ആനിസംസോ. അഭിയോഗിനോതി ലക്ഖണസത്ഥേ യുത്താ.

ഉണ്ഹീസസീസലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൦. ബഹുജനപുബ്ബങ്ഗമോ അഹോസീതി ബഹുജനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമോ അഹോസി ഗണജേട്ഠകോ. തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം അഞ്ഞേ ആപജ്ജിംസു. ഇധ കമ്മം നാമ പുബ്ബങ്ഗമതാ. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യോ പുബ്ബങ്ഗമോ ഹുത്വാ ദാനാദീനി കുസലകമ്മാനി കരോതി, സോ അമങ്കുഭൂതോ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ പീതിപാമോജ്ജേന പരിപുണ്ണസീസോ വിചരതി, മഹാപുരിസോ ച ഹോതി. തഥാഗതോ ച തഥാ അകാസി. അഥസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ഇദം പുബ്ബങ്ഗമകമ്മം ജാനാതൂതി ഉണ്ഹീസസീസലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. മഹാജനാനുവത്തനതാ ആനിസംസോ.

൨൩൧. ബഹുജനം ഹേസ്സതീതി ബഹുജനസ്സ ഭവിസ്സതി. പടിഭോഗിയാതി വേയ്യാവച്ചകരാ, ഏതസ്സ ബഹൂ വേയ്യാവച്ചകരാ ഭവിസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അഭിഹരന്തി തദാതി ദഹരകാലേയേവ തദാ ഏവം ബ്യാകരോന്തി. പടിഹാരകന്തി വേയ്യാവച്ചകരഭാവം. വിസവീതി ചിണ്ണവസീ.

ഏകേകലോമതാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൨. ഉപവത്തതീതി അജ്ഝാസയം അനുവത്തതി, ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം സച്ചകഥനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ ദീഘരത്തം അദ്വേജ്ഝകഥായ പരിസുദ്ധകഥായ കഥിതഭാവമസ്സ സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഏകേകലോമലക്ഖണഞ്ച ഉണ്ണാലക്ഖണഞ്ച നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. മഹാജനസ്സ അജ്ഝാസയാനുകൂലേന അനുവത്തനതാ ആനിസംസോ. ഏകേകലോമൂപചിതങ്ഗവാതി ഏകേകേഹി ലോമേഹി ഉപചിതസരീരോ.

ചത്താലീസാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൪. അഭേജ്ജപരിസോതി അഭിന്ദിതബ്ബപരിസോ. ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം അപിസുണവാചായ കഥനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ പിസുണവാചസ്സ കിര സമഗ്ഗഭാവം ഭിന്ദനതോ ദന്താ അപരിപുണ്ണാ ചേവ ഹോന്തി വിരളാ ച. തഥാഗതസ്സ പന ദീഘരത്തം അപിസുണവാചതം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ഇദം ലക്ഖണദ്വയം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. അഭേജ്ജപരിസതാ ആനിസംസോ. ചതുരോ ദസാതി ചത്താരോ ദസ ചത്താലീസം.

പഹൂതജിവ്ഹാദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൬. ആദേയ്യവാചോ ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബവചനോ ഹോതി. ഇധ കമ്മം നാമ ദീഘരത്തം അഫരുസവാദിതാ. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യേ ഫരുസവാചാ ഹോന്തി, തേ ഇമിനാ കാരണേന നേസം ജിവ്ഹം പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഫരുസവാചായ കഥിതഭാവം ജനോ ജാനാതൂതി ബദ്ധജിവ്ഹാ വാ ഹോന്തി, ഗൂള്ഹജിവ്ഹാ വാ ദ്വിജിവ്ഹാ വാ മമ്മനാ വാ. യേ പന ജിവ്ഹം പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ഫരുസവാചം ന വദന്തി, തേ ബദ്ധജിവ്ഹാ ഗൂള്ഹജിവ്ഹാ ദ്വിജിവ്ഹാ ന ഹോന്തി. മുദു നേസം ജിവ്ഹാ ഹോതി രത്തകമ്ബലവണ്ണാ. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ദീഘരത്തം ജിവ്ഹം പരിവത്തേത്വാ ഫരുസായ വാചായ അകഥിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി പഹൂതജിവ്ഹാലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ഫരുസവാചം കഥേന്താനഞ്ച സദ്ദോ ഭിജ്ജതി. തേ സദ്ദഭേദം കത്വാ ഫരുസവാചായ കഥിതഭാവം ജനോ ജാനാതൂതി ഛിന്നസ്സരാ വാ ഹോന്തി ഭിന്നസ്സരാ വാ കാകസ്സരാ വാ. യേ പന സരഭേദകരം ഫരുസവാചം ന കഥേന്തി, തേസം സദ്ദോ മധുരോ ച ഹോതി പേമനീയോ. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ ദീഘരത്തം സരഭേദകരായ ഫരുസവാചായ അകഥിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി ബ്രഹ്മസ്സരലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. ആദേയ്യവചനതാ ആനിസംസോ.

൨൩൭. ഉബ്ബാധികന്തി അക്കോസയുത്തത്താ ആബാധകരിം ബഹുജനപ്പമദ്ദനന്തി ബഹുജനാനം പമദ്ദനിം അബാള്ഹം ഗിരം സോ ന ഭണി ഫരുസന്തി ഏത്ഥ അകാരോ പരതോ ഭണിസദ്ദേന യോജേതബ്ബോ. ബാള്ഹന്തി ബലവം അതിഫരുസം. ബാള്ഹം ഗിരം സോ ന അഭണീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. സുസംഹിതന്തി സുട്ഠു പേമസഞ്ഹിതം. സഖിലന്തി മുദുകം. വാചാതി വാചായോ. കണ്ണസുഖാതി കണ്ണസുഖായോ. ‘‘കണ്ണസുഖ’’ന്തിപി പാഠോ, യഥാ കണ്ണാനം സുഖം ഹോതി, ഏവം ഏരയതീതി അത്ഥോ. വേദയഥാതി വേദയിത്ഥ. ബ്രഹ്മസ്സരത്തന്തി ബ്രഹ്മസ്സരതം. ബഹുനോ ബഹുന്തി ബഹുജനസ്സ ബഹും. ‘‘ബഹൂനം ബഹുന്തി’’പി പാഠോ, ബഹുജനാനം ബഹുന്തി അത്ഥോ.

സീഹഹനുലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൩൮. അപ്പധംസികോ ഹോതീതി ഗുണതോ വാ ഠാനതോ വാ പധംസേതും ചാവേതും അസക്കുണേയ്യോ. ഇധ കമ്മം നാമ പലാപകഥായ അകഥനം. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യേ തം കഥേന്തി, തേ ഇമിനാ കാരണേന നേസം ഹനുകം ചാലേത്വാ ചാലേത്വാ പലാപകഥായ കഥിതഭാവം ജനോ ജാനാതൂതി അന്തോപവിട്ഠഹനുകാ വാ വങ്കഹനുകാ വാ പബ്ഭാരഹനുകാ വാ ഹോന്തി. തഥാഗതോ പന തഥാ ന കഥേസി. തേനസ്സ ഹനുകം ചാലേത്വാ ചാലേത്വാ ദീഘരത്തം പലാപകഥായ അകഥിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി സീഹഹനുലക്ഖണം നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണം. അപ്പധംസികതാ ആനിസംസോ.

൨൩൯. അവികിണ്ണവചനബ്യപ്പഥോ ചാതി അവികിണ്ണവചനാനം വിയ പുരിമബോധിസത്താനം വചനപഥോ അസ്സാതി അവികിണ്ണവചനബ്യപ്പഥോ. ദ്വിദുഗമവരതരഹനുത്തമലത്ഥാതി ദ്വീഹി ദ്വീഹി ഗച്ഛതീതി ദ്വിദുഗമോ, ദ്വീഹി ദ്വീഹീതി ചതൂഹി, ചതുപ്പദാനം വരതരസ്സ സീഹസ്സേവ ഹനുഭാവം അലത്ഥാതി അത്ഥോ. മനുജാധിപതീതി മനുജാനം അധിപതി. തഥത്തോതി തഥസഭാവോ.

സമദന്താദിലക്ഖണവണ്ണനാ

൨൪൦. സുചിപരിവാരോതി പരിസുദ്ധപരിവാരോ. ഇധ കമ്മം നാമ സമ്മാജീവതാ. കമ്മസരിക്ഖകം നാമ യോ വിസമേന സംകിലിട്ഠാജീവേന ജീവിതം കപ്പേതി, തസ്സ ദന്താപി വിസമാ ഹോന്തി ദാഠാപി കിലിട്ഠാ. തഥാഗതസ്സ പന സമേന സുദ്ധാജീവേന ജീവിതം കപ്പിതഭാവം സദേവകോ ലോകോ ഇമിനാ കാരണേന ജാനാതൂതി സമദന്തലക്ഖണഞ്ച സുസുക്കദാഠാലക്ഖണഞ്ച നിബ്ബത്തതി. ലക്ഖണം നാമ ഇദമേവ ലക്ഖണദ്വയം. സുചിപരിവാരതാ ആനിസംസോ.

൨൪൧. അവസ്സജീതി പഹാസി തിദിവപുരവരസമോതി തിദിവപുരവരേന സക്കേന സമോ. ലപനജന്തി മുഖജം, ദന്തന്തി അത്ഥോ. ദിജസമസുക്കസുചിസോഭനദന്തോതി ദ്വേ വാരേ ജാതത്താ ദിജനാമകാ സുക്കാ സുചി സോഭനാ ച ദന്താ അസ്സാതി ദിജസമസുക്കസുചിസോഭനദന്തോ. ന ച ജനപദതുദനന്തി യോ തസ്സ ചക്കവാളപരിച്ഛിന്നോ ജനപദോ, തസ്സ അഞ്ഞേന തുദനം പീളാ വാ ആബാധോ വാ നത്ഥി. ഹിതമപി ച ബഹുജന സുഖഞ്ച ചരന്തീതി ബഹുജനാ സമാനസുഖദുക്ഖാ ഹുത്വാ തസ്മിം ജനപദേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹിതഞ്ചേവ സുഖഞ്ച ചരന്തി. വിപാപോതി വിഗതപാപോ. വിഗതദരഥകിലമഥോതി വിഗതകായികദരഥകിലമഥോ. മലഖിലകലികിലേസേ പനുദേഹീതി രാഗാദിമലാനഞ്ചേവ രാഗാദിഖിലാനഞ്ച ദോസകലീനഞ്ച സബ്ബകിലേസാനഞ്ച അപനുദേഹി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

ലക്ഖണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.