൫. സമ്പസാദനീയസുത്തവണ്ണനാ

സാരിപുത്തസീഹനാദവണ്ണനാ

൧൪൧. ഏവം മേ സുതന്തി സമ്പസാദനീയസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – നാളന്ദായന്തി നാളന്ദാതി ഏവംനാമകേ നഗരേ, തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. പാവാരികമ്ബവനേതി ദുസ്സപാവാരികസേട്ഠിനോ അമ്ബവനേ. തം കിര തസ്സ ഉയ്യാനം അഹോസി. സോ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ ഭഗവതി പസന്നോ തസ്മിം ഉയ്യാനേ കുടിലേണമണ്ഡപാദിപടിമണ്ഡിതം ഭഗവതോ വിഹാരം കത്വാ നിയ്യാതേസി. സോ വിഹാരോ ജീവകമ്ബവനം വിയ ‘‘പാവാരികമ്ബവന’’ന്ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതോ, തസ്മിം പാവാരികമ്ബവനേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതീ’’തി. കസ്മാ ഏവം അവോച? അത്തനോ ഉപ്പന്നസോമനസ്സപവേദനത്ഥം.

തത്രായമനുപുബ്ബികഥാ – ഥേരോ കിര തംദിവസം കാലസ്സേവ സരീരപ്പടിജഗ്ഗനം കത്വാ സുനിവത്ഥനിവാസനോ പത്തചീവരമാദായ പാസാദികേഹി അഭിക്കന്താദീഹി ദേവമനുസ്സാനം പസാദം ആവഹന്തോ നാളന്ദവാസീനം ഹിതസുഖമനുബ്രൂഹയന്തോ പിണ്ഡായ പവിസിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥു വത്തം ദസ്സേത്വാ സത്ഥരി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ സത്ഥാരം വന്ദിത്വാ അത്തനോ ദിവാട്ഠാനം അഗമാസി. തത്ഥ സദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസികേസു വത്തം ദസ്സേത്വാ പടിക്കന്തേസു ദിവാട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പഞ്ഞപേത്വാ ഉദകതുമ്ബതോ ഉദകേന ഹത്ഥപാദേ സീതലേ കത്വാ തിസന്ധിപല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജി.

സോ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സമാപത്തിതോ വുട്ഠായ അത്തനോ ഗുണേ അനുസ്സരിതുമാരദ്ധോ. അഥസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരതോ സീലം ആപാഥമാഗതം. തതോ പടിപാടിയാവ സമാധി പഞ്ഞാ വിമുത്തി വിമുത്തിഞാണദസ്സനം പഠമം ഝാനം ദുതിയം ഝാനം തതിയം ഝാനം ചതുത്ഥം ഝാനം ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി വിഞ്ഞാനഞ്ചായതനസമാപത്തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി വിപസ്സനാഞാണം മനോമയിദ്ധിഞാണം ഇദ്ധിവിധഞാണം ദിബ്ബസോതഞാണം ചേതോപരിയഞാണം പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം…പേ… സോതാപത്തിമഗ്ഗോ സോതാപത്തിഫലം…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗോ അരഹത്തഫലം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ സാവകപാരമീഞാണം. ഇതോ പട്ഠായ കപ്പസതസഹസ്സാധികസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യസ്സ ഉപരി അനോമദസ്സീബുദ്ധസ്സ പാദമൂലേ കതം അഭിനീഹാരം ആദിം കത്വാ അത്തനോ ഗുണേ അനുസ്സരതോ യാവ നിസിന്നപല്ലങ്കാ ഗുണാ ഉപട്ഠഹിംസു.

ഏവം ഥേരോ അത്തനോ ഗുണേ അനുസ്സരമാനോ ഗുണാനം പമാണം വാ പരിച്ഛേദം വാ ദട്ഠും നാസക്ഖി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘മയ്ഹം താവ പദേസഞാണേ ഠിതസ്സ സാവകസ്സ ഗുണാനം പമാണം വാ പരിച്ഛേദോ വാ നത്ഥി. അഹം പന യം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതോ, കീദിസാ നു ഖോ തസ്സ ഗുണാ’’തി ദസബലസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരിതും ആരദ്ധോ. സോ ഭഗവതോ സീലം നിസ്സായ, സമാധിം പഞ്ഞം വിമുത്തിം വിമുത്തിഞാണദസ്സനം നിസ്സായ, ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ നിസ്സായ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദേ ചത്താരോ മഗ്ഗേ ചത്താരി ഫലാനി ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ ചതുയോനിപരിച്ഛേദകഞാണം ചത്താരോ അരിയവംസേ നിസ്സായ ദസബലസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരിതുമാരദ്ധോ.

തഥാ പഞ്ച പധാനിയങ്ഗാനി, പഞ്ചങ്ഗികംസമ്മാസമാധിം, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, പഞ്ച നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ, പഞ്ച വിമുത്തായതനാനി, പഞ്ച വിമുത്തിപരിപാചനിയാ പഞ്ഞാ, ഛ സാരണീയേ ധമ്മേ, ഛ അനുസ്സതിട്ഠാനാനി, ഛ ഗാരവേ, ഛ നിസ്സരണിയാ ധാതുയോ, ഛ സതതവിഹാരേ, ഛ അനുത്തരിയാനി, ഛ നിബ്ബേധഭാഗിയാ പഞ്ഞാ, ഛ അഭിഞ്ഞാ, ഛ അസാധാരണഞാണാനി, സത്ത അപരിഹാനിയേ ധമ്മേ, സത്ത അരിയധനാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ, സത്ത സപ്പുരിസധമ്മേ, സത്ത നിജ്ജരവത്ഥൂനി, സത്ത പഞ്ഞാ, സത്ത ദക്ഖിണേയ്യപുഗ്ഗലേ, സത്ത ഖീണാസവബലാനി, അട്ഠ പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതൂ, അട്ഠ സമ്മത്താനി, അട്ഠ ലോകധമ്മാതിക്കമേ, അട്ഠ ആരമ്ഭവത്ഥൂനി, അട്ഠ അക്ഖണദേസനാ, അട്ഠ മഹാപുരിസവിതക്കേ, അട്ഠ അഭിഭായതനാനി, അട്ഠ വിമോക്ഖേ, നവ യോനിസോമനസികാരമൂലകേ ധമ്മേ, നവ പാരിസുദ്ധിപധാനിയങ്ഗാനി, നവ സത്താവാസദേസനാ, നവ ആഘാതപ്പടിവിനയേ, നവ പഞ്ഞാ, നവ നാനത്താനി, നവ അനുപുബ്ബവിഹാരേ, ദസ നാഥകരണേ ധമ്മേ, ദസ കസിണായതനാനി, ദസ കുസലകമ്മപഥേ, ദസ തഥാഗതബലാനി, ദസ സമ്മത്താനി, ദസ അരിയവാസേ, ദസ അസേക്ഖധമ്മേ, ഏകാദസ മേത്താനിസംസേ, ദ്വാദസ ധമ്മചക്കാകാരേ, തേരസ ധുതങ്ഗഗുണേ, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഞാണാനി, പഞ്ചദസ വിമുത്തിപരിപാചനിയേ ധമ്മേ, സോളസവിധം ആനാപാനസ്സതിം, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മേ, ഏകൂനവീസതി പച്ചവേക്ഖണഞാണാനി, ചതുചത്താലീസ ഞാണവത്ഥൂനി, പരോപണ്ണാസ കുസലധമ്മേ, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനി, ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിസഞ്ചരമഹാവജിരഞാണം നിസ്സായ ദസബലസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരിതും ആരഭി.

തസ്മിംയേവ ച ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നോയേവ ഉപരി ‘‘അപരം പന, ഭന്തേ, ഏതദാനുത്തരിയ’’ന്തി ആഗമിസ്സന്തി സോളസ അപരമ്പരിയധമ്മാ, തേപി നിസ്സായ അനുസ്സരിതും ആരഭി. സോ ‘‘കുസലപഞ്ഞത്തിയം അനുത്തരോ മയ്ഹം സത്ഥാ, ആയതനപഞ്ഞത്തിയം അനുത്തരോ, ഗബ്ഭാവക്കന്തിയം അനുത്തരോ, ആദേസനാവിധാസു അനുത്തരോ, ദസ്സനസമാപത്തിയം അനുത്തരോ, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം അനുത്തരോ, പധാനേ അനുത്തരോ, പടിപദാസു അനുത്തരോ, ഭസ്സസമാചാരേ അനുത്തരോ, പുരിസസീലസമാചാരേ അനുത്തരോ, അനുസാസനീവിധാസു അനുത്തരോ, പരപുഗ്ഗലവിമുത്തിഞാണേ അനുത്തരോ, സസ്സതവാദേസു അനുത്തരോ, പുബ്ബേനിവാസഞാണേ അനുത്തരോ, ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേ അനുത്തരോ, ഇദ്ധിവിധേ അനുത്തരോ, ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച അനുത്തരോ’’തി ഏവം ദസബലസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരന്തോ ഭഗവതോ ഗുണാനം നേവ അന്തം, ന പമാണം പസ്സി. ഥേരോ അത്തനോപി താവ ഗുണാനം അന്തം വാ പമാണം വാ നാദ്ദസ, ഭഗവതോ ഗുണാനം കിം പസ്സിസ്സതി? യസ്സ യസ്സ ഹി പഞ്ഞാ മഹതീ ഞാണം വിസദം, സോ സോ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതി. ലോകിയമഹാജനോ ഉക്കാസിത്വാപി ഖിപിത്വാപി ‘‘നമോ ബുദ്ധാന’’ന്തി അത്തനോ അത്തനോ ഉപനിസ്സയേ ഠത്വാ ബുദ്ധാനം ഗുണേ അനുസ്സരതി. സബ്ബലോകിയമഹാജനതോ ഏകോ സോതാപന്നോ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതി. സോതാപന്നാനം സതതോപി സഹസ്സതോപി ഏകോ സകദാഗാമീ. സകദാഗാമീനം സതതോപി സഹസ്സതോപി ഏകോ അനാഗാമീ. അനാഗാമീനം സതതോപി സഹസ്സതോപി ഏകോ അരഹാ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതി. അവസേസഅരഹന്തേഹി അസീതി മഹാഥേരാ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹന്തി. അസീതിമഹാഥേരേഹി ചത്താരോ മഹാഥേരാ. ചതൂഹി മഹാഥേരേഹി ദ്വേ അഗ്ഗസാവകാ. തേസുപി സാരിപുത്തത്ഥേരോ, സാരിപുത്തത്ഥേരതോപി ഏകോ പച്ചേകബുദ്ധോ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതി. സചേ പന സകലചക്കവാളഗബ്ഭേ സങ്ഘാടികണ്ണേന സങ്ഘാടികണ്ണം പഹരിയമാനാ നിസിന്നാ പച്ചേകബുദ്ധാ ബുദ്ധഗുണേ അനുസ്സരേയ്യും, തേഹി സബ്ബേഹിപി ഏകോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോവ ബുദ്ധഗുണേ മഹന്തതോ സദ്ദഹതി.

സേയ്യഥാപി നാമ മഹാജനോ ‘‘മഹാസമുദ്ദോ ഗമ്ഭീരോ ഉത്താനോ’’തി ജാനനത്ഥം യോത്താനി വട്ടേയ്യ, തത്ഥ കോചി ബ്യാമപ്പമാണം യോത്തം വട്ടേയ്യ, കോചി ദ്വേ ബ്യാമം, കോചി ദസബ്യാമം, കോചി വീസതിബ്യാമം, കോചി തിംസബ്യാമം, കോചി ചത്താലീസബ്യാമം, കോചി പഞ്ഞാസബ്യാമം, കോചി സതബ്യാമം, കോചി സഹസ്സബ്യാമം, കോചി ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സം. തേ നാവം ആരുയ്ഹ, സമുദ്ദമജ്ഝേ ഉഗ്ഗതപബ്ബതാദിമ്ഹി വാ ഠത്വാ അത്തനോ അത്തനോ യോത്തം ഓതാരേയ്യും, തേസു യസ്സ യോത്തം ബ്യാമമത്തം, സോ ബ്യാമമത്തട്ഠാനേയേവ ഉദകം ജാനാതി…പേ… യസ്സ ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സം, സോ ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സട്ഠാനേയേവ ഉദകം ജാനാതി. പരതോ ഉദകം ഏത്തകന്തി ന ജാനാതി. മഹാസമുദ്ദേ പന ന തത്തകംയേവ ഉദകം, അഥ ഖോ അനന്തമപരിമാണം. ചതുരാസീതിയോജനസഹസ്സം ഗമ്ഭീരോ ഹി മഹാസമുദ്ദോ, ഏവമേവ ഏകബ്യാമയോത്തതോ പട്ഠായ നവബ്യാമയോത്തേന ഞാതഉദകം വിയ ലോകിയമഹാജനേന ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ വേദിതബ്ബാ. ദസബ്യാമയോത്തേന ദസബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ സോതാപന്നേന ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. വീസതിബ്യാമയോത്തേന വീസതിബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ സകദാഗാമിനാ ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. തിംസബ്യാമയോത്തേന തിംസബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ അനാഗാമിനാ ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. ചത്താലീസബ്യാമയോത്തേന ചത്താലീസബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ അരഹതാ ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. പഞ്ഞാസബ്യാമയോത്തേന പഞ്ഞാസബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ അസീതിമഹാഥേരേഹി ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. സതബ്യാമയോത്തേന സതബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ ചതൂഹി മഹാഥേരേഹി ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. സഹസ്സബ്യാമയോത്തേന സഹസ്സബ്യാമട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സയോത്തേന ചതുരാസീതിബ്യാമസഹസ്സട്ഠാനേ ഞാതഉദകം വിയ ധമ്മസേനാപതിനാ സാരിപുത്തത്ഥേരേന ദിട്ഠബുദ്ധഗുണാ. തത്ഥ യഥാ സോ പുരിസോ മഹാസമുദ്ദേ ഉദകം നാമ ന ഏത്തകംയേവ, അനന്തമപരിമാണന്തി ഗണ്ഹാതി, ഏവമേവ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ധമ്മന്വയേന അന്വയബുദ്ധിയാ അനുമാനേന നയഗ്ഗാഹേന സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ ദസബലസ്സ ഗുണേ അനുസ്സരന്തോ ‘‘ബുദ്ധഗുണാ അനന്താ അപരിമാണാ’’തി സദ്ദഹി.

ഥേരേന ഹി ദിട്ഠബുദ്ധഗുണേഹി ധമ്മന്വയേന ഗഹേതബ്ബബുദ്ധഗുണായേവ ബഹുതരാ. യഥാ കഥം വിയ? യഥാ ഇതോ നവ ഇതോ നവാതി അട്ഠാരസ യോജനാനി അവത്ഥരിത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ ചന്ദഭാഗായ മഹാനദിയാ പുരിസോ സൂചിപാസേന ഉദകം ഗണ്ഹേയ്യ, സൂചിപാസേന ഗഹിതഉദകതോ അഗ്ഗഹിതമേവ ബഹു ഹോതി. യഥാ വാ പന പുരിസോ മഹാപഥവിതോ അങ്ഗുലിയാ പംസും ഗണ്ഹേയ്യ, അങ്ഗുലിയാ ഗഹിതപംസുതോ അവസേസപംസുയേവ ബഹു ഹോതി. യഥാ വാ പന പുരിസോ മഹാസമുദ്ദാഭിമുഖിം അങ്ഗുലിം കരേയ്യ, അങ്ഗുലിഅഭിമുഖഉദകതോ അവസേസം ഉദകംയേവ ബഹു ഹോതി. യഥാ ച പുരിസോ ആകാസാഭിമുഖിം അങ്ഗുലിം കരേയ്യ, അങ്ഗുലിഅഭിമുഖആകാസതോ സേസആകാസപ്പദേസോവ ബഹു ഹോതി. ഏവം ഥേരേന ദിട്ഠബുദ്ധഗുണേഹി അദിട്ഠാ ഗുണാവ ബഹൂതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.

ഏവം ഥേരസ്സ അത്തനോ ച സത്ഥു ച ഗുണേ അനുസ്സരതോ യമകമഹാനദീമഹോഘോ വിയ അബ്ഭന്തരേ പീതിസോമനസ്സം അവത്ഥരമാനം വാതോ വിയ ഭസ്തം, ഉബ്ഭിജ്ജിത്വാ ഉഗ്ഗതഉദകം വിയ മഹാരഹദം സകലസരീരം പൂരേതി. തതോ ഥേരസ്സ ‘‘സുപത്ഥിതാ വത മേ പത്ഥനാ, സുലദ്ധാ മേ പബ്ബജ്ജാ, യ്വാഹം ഏവംവിധസ്സ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിതോ’’തി ആവജ്ജന്തസ്സ ബലവതരം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി.

അഥ ഥേരോ ‘‘കസ്സാഹം ഇമം പീതിസോമനസ്സം ആരോചേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ മമ ഇമം പസാദം അനുച്ഛവികം കത്വാ പടിഗ്ഗഹേതും ന സക്ഖിസ്സതി, അഹം ഇമം സോമനസ്സം സത്ഥുനോയേവ പവേദേയ്യാമി, സത്ഥാവ മേ പടിഗ്ഗണ്ഹിതും സക്ഖിസ്സതി, സോ ഹി തിട്ഠതു മമ പീതിസോമനസ്സം, മാദിസസ്സ സമണസതസ്സ വാ സമണസഹസ്സസ്സ വാ സമണസതസഹസ്സസ്സ വാ സോമനസ്സം പവേദേന്തസ്സ സബ്ബേസം മനം ഗണ്ഹന്തോ പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി. സേയ്യഥാപി നാമ അട്ഠാരസ യോജനാനി അവത്ഥരമാനം ഗച്ഛന്തിം ചന്ദഭാഗമഹാനദിം കുസുമ്ഭാ വാ കന്ദരാ വാ സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്കോന്തി, മഹാസമുദ്ദോവ തം സമ്പടിച്ഛതി. മഹാസമുദ്ദോ ഹി തിട്ഠതു ചന്ദഭാഗാ, ഏവരൂപാനം നദീനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സതസഹസ്സമ്പി സമ്പടിച്ഛതി, ന ചസ്സ തേന ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി, ഏവമേവ സത്ഥാ മാദിസസ്സ സമണസതസ്സ സമണസഹസ്സസ്സ സമണസതസഹസ്സസ്സ വാ പീതിസോമനസ്സം പവേദേന്തസ്സ സബ്ബേസം മനം ഗണ്ഹന്തോ പടിഗ്ഗഹേതും സക്കോതി. സേസാ സമണബ്രാഹ്മണാദയോ ചന്ദഭാഗം കുസുമ്ഭകന്ദരാ വിയ മമ സോമനസ്സം സമ്പടിച്ഛിതും ന സക്കോന്തി. ഹന്ദാഹം മമ പീതിസോമനസ്സം സത്ഥുനോവ ആരോചേമീതി പല്ലങ്കം വിനിബ്ഭുജിത്വാ ചമ്മക്ഖണ്ഡം പപ്ഫോടേത്വാ ആദായ സായന്ഹസമയേ പുപ്ഫാനം വണ്ടതോ ഛിജ്ജിത്വാ പഗ്ഘരണകാലേ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ സോമനസ്സം പവേദേന്തോ ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവംപസന്നോതി ഏവം ഉപ്പന്നസദ്ധോ, ഏവം സദ്ദഹാമീതി അത്ഥോ. ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോതി ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോ, ഭിയ്യതരാഭിഞ്ഞോ വാ, ഉത്തരിതരഞാണോതി അത്ഥോ. സമ്ബോധിയന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേ വാ, അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഹി ബുദ്ധഗുണാ നിപ്പദേസാ ഗഹിതാ ഹോന്തി. ദ്വേ ഹി അഗ്ഗസാവകാ അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭന്തി. പച്ചേകബുദ്ധാ പച്ചേകബോധിഞാണം. ബുദ്ധാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചേവ സകലേ ച ബുദ്ധഗുണേ. സബ്ബഞ്ഹി നേസം അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ ഇജ്ഝതി. തസ്മാ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം സമ്ബോധി നാമ ഹോതി. തേന ഉത്തരിതരോ ഭഗവതാ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ യദിദം സമ്ബോധിയ’’ന്തി.

൧൪൨. ഉളാരാതി സേട്ഠാ. അയഞ്ഹി ഉളാരസദ്ദോ ‘‘ഉളാരാനി ഖാദനീയാനി ഖാദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൬൬) മധുരേ ആഗച്ഛതി. ‘‘ഉളാരായ ഖലു ഭവം, വച്ഛായനോ, സമണം ഗോതമം പസംസായ പസംസതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൮൦) സേട്ഠേ. ‘‘അപ്പമാണോ ഉളാരോ ഓഭാസോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൨) വിപുലേ. സ്വായമിധ സേട്ഠേ ആഗതോ. തേന വുത്തം – ‘‘ഉളാരാതി സേട്ഠാ’’തി. ആസഭീതി ഉസഭസ്സ വാചാസദിസീ അചലാ അസമ്പവേധീ. ഏകംസോ ഗഹിതോതി അനുസ്സവേന വാ ആചരിയപരമ്പരായ വാ ഇതികിരായ വാ പിടകസമ്പദാനേന വാ ആകാരപരിവിതക്കേന വാ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ വാ തക്കഹേതു വാ നയഹേതു വാ അകഥേത്വാ പച്ചക്ഖതോ ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ വിയ ഏകംസോ ഗഹിതോ, സന്നിട്ഠാനകഥാവ കഥിതാതി അത്ഥോ.

സീഹനാദോതി സേട്ഠനാദോ, നേവ ദന്ധായന്തേന ന ഗഗ്ഗരായന്തേന സീഹേന വിയ ഉത്തമനാദോ നദിതോതി അത്ഥോ. കിം തേ സാരിപുത്താതി ഇമം ദേസനം കസ്മാ ആരഭീതി? അനുയോഗദാപനത്ഥം. ഏകച്ചോ ഹി സീഹനാദം നദിത്വാ അത്തനോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാതും ന സക്കോതി, നിഘംസനം നക്ഖമതി, ലേപേ പതിതമക്കടോ വിയ ഹോതി. യഥാ ധമമാനം അപരിസുദ്ധലോഹം ഝായിത്വാ ഝാമഅങ്ഗാരോ ഹോതി, ഏവം ഝാമങ്ഗാരോ വിയ ഹോതി. ഏകോ സീഹനാദേ അനുയോഗം ദാപിയമാനോ ദാതും സക്കോതി, നിഘംസനം ഖമതി, ധമമാനം നിദ്ദോസജാതരൂപം വിയ അധികതരം സോഭതി, താദിസോ ഥേരോ. തേന നം ഭഗവാ ‘‘അനുയോഗക്ഖമോ അയ’’ന്തി ഞത്വാ സീഹനാദേ അനുയോഗദാപനത്ഥം ഇമമ്പി ദേസനം ആരഭി.

തത്ഥ സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ തയാ. ഏവംസീലാതിആദീസു ലോകിയലോകുത്തരവസേന സീലാദീനി പുച്ഛതി. തേസം വിത്ഥാരകഥാ മഹാപദാനേ കഥിതാവ.

കിം പന തേ, സാരിപുത്ത, യേ തേ ഭവിസ്സന്തീതി അതീതാ ച താവ നിരുദ്ധാ, അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതാ ദീപസിഖാ വിയ നിബ്ബുതാ, ഏവം നിരുദ്ധേ അപണ്ണത്തികഭാവം ഗതേ ത്വം കഥം ജാനിസ്സസി, അനാഗതബുദ്ധാനം പന ഗുണാ കിന്തി തയാ അത്തനോ ചിത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാതി പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹ. കിം പന തേ, സാരിപുത്ത, അഹം ഏതരഹീതി അനാഗതാപി ബുദ്ധാ അജാതാ അനിബ്ബത്താ അനുപ്പന്നാ, തേപി കഥം ത്വം ജാനിസ്സസി? തേസഞ്ഹി ജാനനം അപദേ ആകാസേ പദദസ്സനം വിയ ഹോതി. ഇദാനി മയാ സദ്ധിം ഏകവിഹാരേ വസസി, ഏകതോ ഭിക്ഖായ ചരസി, ധമ്മദേസനാകാലേ ദക്ഖിണപസ്സേ നിസീദസി, കിം പന മയ്ഹം ഗുണാ അത്തനോ ചേതസാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാ തയാതി അനുയുഞ്ജന്തോ ഏവമാഹ.

ഥേരോ പന പുച്ഛിതേ പുച്ഛിതേ ‘‘നോ ഹേതം, ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപതി. ഥേരസ്സ ച വിദിതമ്പി അത്ഥി അവിദിതമ്പി അത്ഥി, കിം സോ അത്തനോ വിദിതട്ഠാനേ പടിക്ഖേപം കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേതി? വിദിതട്ഠാനേ ന കരോതി, അവിദിതട്ഠാനേയേവ കരോതീതി. ഥേരോ കിര അനുയോഗേ ആരദ്ധേയേവ അഞ്ഞാസി. ന അയം അനുയോഗോ സാവകപാരമീഞാണേ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ അയം അനുയോഗോതി അത്തനോ സാവകപാരമീഞാണേ പടിക്ഖേപം അകത്വാ അവിദിതട്ഠാനേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ പടിക്ഖേപം കരോതി. തേന ഇദമ്പി ദീപേതി ‘‘ഭഗവാ മയ്ഹം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ബുദ്ധാനം സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തികാരണജാനനസമത്ഥം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം നത്ഥീ’’തി.

ഏത്ഥാതി ഏതേസു അതീതാദിഭേദേസു ബുദ്ധേസു. അഥ കിഞ്ചരഹീതി അഥ കസ്മാ ഏവം ഞാണേ അസതി തയാ ഏവം കഥിതന്തി വദതി.

൧൪൩. ധമ്മന്വയോതി ധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഞാണസ്സ അനുയോഗം അനുഗന്ത്വാ ഉപ്പന്നം അനുമാനഞാണം നയഗ്ഗാഹോ വിദിതോ. സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാവ ഇമിനാവ ആകാരേന ജാനാമി ഭഗവാതി വദതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ അപ്പമാണോ അപരിയന്തോ. യഥാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പമാണം വാ പരിയന്തോ വാ നത്ഥി, ഏവം ധമ്മസേനാപതിനോ നയഗ്ഗാഹസ്സ. തേന സോ ‘‘ഇമിനാ ഏവംവിധോ, ഇമിനാ അനുത്തരോ സത്ഥാ’’തി ജാനാതി. ഥേരസ്സ ഹി നയഗ്ഗാഹോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഗതികോ ഏവ. ഇദാനി തം നയഗ്ഗാഹം പാകടം കാതും ഉപമായ ദസ്സേന്തോ സേയ്യഥാപി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ മജ്ഝിമപദേസേ നഗരസ്സ ഉദ്ധാപപാകാരാദീനി ഥിരാനി വാ ഹോന്തു, ദുബ്ബലാനി വാ, സബ്ബസോ വാ പന മാ ഹോന്തു, ചോരാസങ്കാ ന ഹോതി, തസ്മാ തം അഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചന്തിമനഗരന്തി ആഹ. ദള്ഹുദ്ധാപന്തി ഥിരപാകാരപാദം. ദള്ഹപാകാരതോരണന്തി ഥിരപാകാരഞ്ചേവ ഥിരപിട്ഠസങ്ഘാടഞ്ച. ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹ? ബഹുദ്വാരേ ഹി നഗരേ ബഹൂഹി പണ്ഡിതദോവാരികേഹി ഭവിതബ്ബം. ഏകദ്വാരേ ഏകോവ വട്ടതി. ഥേരസ്സ ച പഞ്ഞായ സദിസോ അഞ്ഞോ നത്ഥി. തസ്മാ അത്തനോ പണ്ഡിതഭാവസ്സ ഓപമ്മത്ഥം ഏകംയേവ ദോവാരികം ദസ്സേതും ഏകദ്വാര’’ന്തി ആഹ. പണ്ഡിതോതി പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. ബ്യത്തോതി വേയ്യത്തിയേന സമന്നാഗതോ വിസദഞാണോ. മേധാവീതി ഠാനുപ്പത്തികപഞ്ഞാസങ്ഖാതായ മേധായ സമന്നാഗതോ. അനുപരിയായപഥന്തി അനുപരിയായനാമകം പാകാരമഗ്ഗം. പാകാരസന്ധിന്തി ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാനം. പാകാരവിവരന്തി പാകാരസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം.

ചേതസോ ഉപക്കിലേസേതി പഞ്ച നീവരണാനി ചിത്തം ഉപക്കിലേസേന്തി കിലിട്ഠം കരോന്തി ഉപതാപേന്തി വിബാധേന്തി, തസ്മാ ‘‘ചേതസോ ഉപക്കിലേസാ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേതി നീവരണാ ഉപ്പജ്ജമാനാ അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തി, ഉപ്പന്നായ പഞ്ഞായ വഡ്ഢിതും ന ദേന്തി, തസ്മാ ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണാ’’തി വുച്ചന്തി. സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താതി ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠു ഠപിതചിത്താ ഹുത്വാ. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതന്തി സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാസഭാവേന ഭാവേത്വാ. അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി അരഹത്തം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വാ പടിവിജ്ഝിംസൂതി ദസ്സേതി.

അപിചേത്ഥ സതിപട്ഠാനാതി വിപസ്സനാ. സമ്ബോജ്ഝങ്ഗാ മഗ്ഗോ. അനുത്തരാസമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തം. സതിപട്ഠാനാതി വാ മഗ്ഗാതി വാ ബോജ്ഝങ്ഗമിസ്സകാ. സമ്മാസമ്ബോധി അരഹത്തമേവ. ദീഘഭാണകമഹാസീവത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘സതിപട്ഠാനേ വിപസ്സനാതി ഗഹേത്വാ ബോജ്ഝങ്ഗേ മഗ്ഗോ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഗഹിതേ സുന്ദരോ പഞ്ഹോ ഭവേയ്യ, ന പനേവം ഗഹിത’’ന്തി. ഇതി ഥേരോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധാനം നീവരണപ്പഹാനേ സതിപട്ഠാനഭാവനായ സമ്ബോധിയഞ്ച മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണരജതാനം വിയ നാനത്താഭാവം ദസ്സേതി.

ഇധ ഠത്വാ ഉപമാ സംസന്ദേതബ്ബാ – ആയസ്മാ ഹി സാരിപുത്തോ പച്ചന്തനഗരം ദസ്സേസി, പാകാരം ദസ്സേസി, പരിയായപഥം ദസ്സേസി, ദ്വാരം ദസ്സേസി, പണ്ഡിതദോവാരികം ദസ്സേസി, നഗരം പവേസനകനിക്ഖമനകേ ഓളാരികേ പാണേ ദസ്സേസി, പണ്ഡിതദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവഞ്ച ദസ്സേസി. തത്ഥ കിം കേന സദിസന്തി ചേ. നഗരം വിയ ഹി നിബ്ബാനം, പാകാരോ വിയ സീലം, പരിയായപഥോ വിയ ഹിരീ, ദ്വാരം വിയ അരിയമഗ്ഗോ, പണ്ഡിതദോവാരികോ വിയ ധമ്മസേനാപതി, നഗരപ്പവിസനകനിക്ഖമനകഓളാരികപാണാ വിയ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ബുദ്ധാ, ദോവാരികസ്സ തേസം പാണാനം പാകടഭാവോ വിയ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നബുദ്ധാനം സീലസമഥാദീഹി പാകടഭാവോ. ഏത്താവതാ ഥേരേന ഭഗവാ ഏവമഹം സാവകപാരമീഞാണേ ഠത്വാ ധമ്മന്വയേന നയഗ്ഗാഹേന ജാനാമീതി അത്തനോ സീഹനാദസ്സ അനുയോഗോ ദിന്നോ ഹോതി.

൧൪൪. ഇധാഹം, ഭന്തേ, യേന ഭഗവാതി ഇമം ദേസനം കസ്മാ ആരഭി? സാവകപാരമീഞാണസ്സ നിപ്ഫത്തിദസ്സനത്ഥം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ, ഭഗവാ അഹം സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭന്തോ പഞ്ചനവുതിപാസണ്ഡേ ന അഞ്ഞം ഏകമ്പി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ ഉപസങ്കമിത്വാ സാവകപാരമീഞാണമ്പി പടിലഭിം, തുമ്ഹേയേവ ഉപസങ്കമിത്വാ തുമ്ഹേ പയിരുപാസന്തോ പടിലഭിന്തി. തത്ഥ ഇധാതി നിപാതമത്തം. ഉപസങ്കമിം ധമ്മസവനായാതി തുമ്ഹേ ഉപസങ്കമന്തോ പനാഹം ന ചീവരാദിഹേതു ഉപസങ്കമന്തോ, ധമ്മസവനത്ഥായ ഉപസങ്കമന്തോ. ഏവം ഉപസങ്കമിത്വാ സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭിം. കദാ പന ഥേരോ ധമ്മസവനത്ഥായ ഉപസങ്കമന്തോതി. സൂകരഖതലേണേ ഭാഗിനേയ്യദീഘനഖപരിബ്ബാജകസ്സ വേദനാപരിഗ്ഗഹസുത്തന്തകഥനദിവസേ (മ. നി. ൨.൨൦൫) ഉപസങ്കമന്തോ, തദായേവ സാവകപാരമീഞാണം പടിലഭീതി. തംദിവസഞ്ഹി ഥേരോ താലവണ്ടം ഗഹേത്വാ ഭഗവന്തം ബീജമാനോ ഠിതോ തം ദേസനം സുത്വാ തത്ഥേവ സാവകപാരമീഞാണം ഹത്ഥഗതം അകാസി. ഉത്തരുത്തരം പണീതപണീതന്തി ഉത്തരുത്തരഞ്ചേവ പണീതപണീതഞ്ച കത്വാ ദേസേസി. കണ്ഹസുക്കസപ്പടിഭാഗന്തി കണ്ഹഞ്ചേവ സുക്കഞ്ച. തഞ്ച ഖോ സപ്പടിഭാഗം സവിപക്ഖം കത്വാ. കണ്ഹം പടിബാഹിത്വാ സുക്കം, സുക്കം പടിബാഹിത്വാ കണ്ഹന്തി ഏവം സപ്പടിഭാഗം കത്വാ കണ്ഹസുക്കം ദേസേസി, കണ്ഹം ദേസേന്തോപി ച സഉസ്സാഹം സവിപാകം ദേസേസി, സുക്കം ദേസേന്തോപി സഉസ്സാഹം സവിപാകം ദേസേസി.

തസ്മിം ധമ്മേ അഭിഞ്ഞാ ഇധേകച്ചം ധമ്മം ധമ്മേസു നിട്ഠമഗമന്തി തസ്മിം ദേസിതേ ധമ്മേ ഏകച്ചം ധമ്മം നാമ സാവകപാരമീഞാണം സഞ്ജാനിത്വാ ധമ്മേസു നിട്ഠമഗമം. കതമേസു ധമ്മേസൂതി? ചതുസച്ചധമ്മേസു. ഏത്ഥായം ഥേരസല്ലാപോ, കാളവല്ലവാസീ സുമത്ഥേരോ താവ വദതി ‘‘ചതുസച്ചധമ്മേസു ഇദാനി നിട്ഠഗമനകാരണം നത്ഥി. അസ്സജിമഹാസാവകസ്സ ഹി ദിട്ഠദിവസേയേവ സോ പഠമമഗ്ഗേന ചതുസച്ചധമ്മേസു നിട്ഠം ഗതോ, അപരഭാഗേ സൂകരഖതലേണദ്വാരേ ഉപരി തീഹി മഗ്ഗേഹി ചതുസച്ചധമ്മേസു നിട്ഠം ഗതോ, ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ‘ധമ്മേസൂ’തി ബുദ്ധഗുണേസു നിട്ഠം ഗതോ’’തി. ലോകന്തരവാസീ ചൂളസീവത്ഥേരോ പന ‘‘സബ്ബം തഥേവ വത്വാ ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ‘ധമ്മേസൂ’തി അരഹത്തേ നിട്ഠം ഗതോ’’തി ആഹ. ദീഘഭാണകതിപിടകമഹാസീവത്ഥേരോ പന ‘‘തഥേവ പുരിമവാദം വത്വാ ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ‘ധമ്മേസൂ’തി സാവകപാരമീഞാണേ നിട്ഠം ഗതോ’’തി വത്വാ ‘‘ബുദ്ധഗുണാ പന നയതോ ആഗതാ’’തി ആഹ.

സത്ഥരി പസീദിന്തി ഏവം സാവകപാരമീഞാണധമ്മേസു നിട്ഠം ഗന്ത്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാ’’തി സത്ഥരി പസീദിം. സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോതി സുട്ഠു അക്ഖാതോ സുകഥിതോ നിയ്യാനികോ മഗ്ഗോ ഫലത്ഥായ നിയ്യാതി രാഗദോസമോഹനിമ്മദനസമത്ഥോ.

സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോതി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോപി വങ്കാദിദോസവിരഹിതം സമ്മാപടിപദം പടിപന്നത്താ സുപ്പടിപന്നോതി പസന്നോമ്ഹി ഭഗവതീതി ദസ്സേതി.

കുസലധമ്മദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൫. ഇദാനി ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സമാപജ്ജിതേ സോളസ അപരാപരിയധമ്മേ ദസ്സേതും അപരം പന ഭന്തേ ഏതദാനുത്തരിയന്തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അനുത്തരിയന്തി അനുത്തരഭാവോ. യഥാ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതീതി യഥാ യേനാകാരേന യായ ദേസനായ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതി, സാ തുമ്ഹാകം ദേസനാ അനുത്തരാതി വദതി. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി തായ ദേസനായ ദേസിതേസു കുസലേസു ധമ്മേസുപി ഭഗവാവ അനുത്തരോതി ദീപേതി. യാ വാ സാ ദേസനാ, തസ്സാ ഭൂമിം ദസ്സേന്തോപി ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി ആഹ. തത്രിമേ കുസലാ ധമ്മാതി തത്ര കുസലേസു ധമ്മേസൂതി വുത്തപദേ ഇമേ കുസലാ ധമ്മാ നാമാതി വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ ആരോഗ്യട്ഠേന, അനവജ്ജട്ഠേന, കോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന, നിദ്ദരഥട്ഠേന, സുഖവിപാകട്ഠേനാതി പഞ്ചധാ കുസലം വേദിതബ്ബം. തേസു ജാതകപരിയായം പത്വാ ആരോഗ്യട്ഠേന കുസലം വട്ടതി. സുത്തന്തപരിയായം പത്വാ അനവജ്ജട്ഠേന. അഭിധമ്മപരിയായം പത്വാ കോസല്ലസമ്ഭൂതനിദ്ദരഥസുഖവിപാകട്ഠേന. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ബാഹിതികസുത്തന്തപരിയായേന (മ. നി. ൨.൩൫൮) അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം ദട്ഠബ്ബം.

ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാതി ചുദ്ദസവിധേന കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, നവവിധേന വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, സോളസവിധേന ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം, പഞ്ചവിധേന ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനന്തി ഏവം നാനാനയേഹി വിഭജിത്വാ സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ദേസിതാ. ഫലസതിപട്ഠാനം പന ഇധ അനധിപ്പേതം. ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാതി പഗ്ഗഹട്ഠേന ഏകലക്ഖണാ, കിച്ചവസേന നാനാകിച്ചാ. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദിനാ നയേന സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ദേസിതാ. ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാതി ഇജ്ഝനട്ഠേന ഏകസങ്ഗഹാ, ഛന്ദാദിവസേന നാനാസഭാവാ. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഛന്ദസമാധിപധാനസങ്ഖാരസമന്നാഗതം ഇദ്ധിപാദം ഭാവേതീ’’തിആദിനാ നയേന സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാവ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ദേസിതാ.

പഞ്ചിന്ദ്രിയാനീതി ആധിപതേയ്യട്ഠേന ഏകലക്ഖണാനി, അധിമോക്ഖാദിസഭാവവസേന നാനാസഭാവാനി. സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേനേവ ച ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനി സദ്ധാദീനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ദേസിതാനി. പഞ്ച ബലാനീതി ഉപത്ഥമ്ഭനട്ഠേന അകമ്പിയട്ഠേന വാ ഏകസങ്ഗഹാനി, സലക്ഖണേന നാനാസഭാവാനി. സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേനേവ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാനി സദ്ധാദീനി പഞ്ച ബലാനി ദേസിതാനി. സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാതി നിയ്യാനട്ഠേന ഏകസങ്ഗഹാ, ഉപട്ഠാനാദിനാ സലക്ഖണേന നാനാസഭാവാ. സമഥവിപസ്സനാ മഗ്ഗവസേനേവ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ ദേസിതാ.

അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഹേതുട്ഠേന ഏകസങ്ഗഹോ, ദസ്സനാദിനാ സലക്ഖണേന നാനാസഭാവോ. സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേനേവ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകോ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ദേസിതോതി അത്ഥോ.

ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാതി ഇദം കിമത്ഥം ആരദ്ധം? സാസനസ്സ പരിയോസാനദസ്സനത്ഥം. സാസനസ്സ ഹി ന കേവലം മഗ്ഗേനേവ പരിയോസാനം ഹോതി, അരഹത്തഫലേന പന ഹോതി. തസ്മാ തം ദസ്സേതും ഇദമാരദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭന്തേ, കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ഭന്തേ യാ അയം കുസലേസു ധമ്മേസു ഏവംദേസനാ, ഏതദാനുത്തരിയം. തം ഭഗവാതി തം ദേസനം ഭഗവാ അസേസം സകലം അഭിജാനാതി. തം ഭഗവതോതി തം ദേസനം ഭഗവതോ അസേസം അഭിജാനതോ. ഉത്തരി അഭിഞ്ഞേയ്യം നത്ഥീതി തദുത്തരി അഭിജാനിതബ്ബം നത്ഥി, അയം നാമ ഇതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ യം ഭഗവാ ന ജാനാതീതി ഇദം നത്ഥി. യദഭിജാനം അഞ്ഞോ സമണോ വാതി യം തുമ്ഹേഹി അനഭിഞ്ഞാതം, തം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ അഭിജാനന്തോ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ അസ്സ, അധികതരപഞ്ഞോ ഭവേയ്യ. യദിദം കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ യദിദന്തി നിപാതമത്തം, കുസലേസു ധമ്മേസു ഭഗവതാ ഉത്തരിതരോ നത്ഥീതി അയമേത്ഥത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാവ കുസലേസു ധമ്മേസു അനുത്തരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി കാരണേന ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതീ’’തി ദീപേതി. ഇതോ പരേസു അപരം പനാതിആദീസു വിസേസമത്തമേവ വണ്ണയിസ്സാമ. പുരിമവാരസദിസം പന വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ആയതനപണ്ണത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൬. ആയതനപണ്ണത്തീസൂതി ആയതനപഞ്ഞാപനാസു. ഇദാനി താ ആയതനപഞ്ഞത്തിയോ ദസ്സേന്തോ ഛയിമാനി, ഭന്തേതിആദിമാഹ. ആയതനകഥാ പനേസാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വിത്ഥാരേന കഥിതാ, തേന ന തം വിത്ഥാരയിസ്സാമ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ സാ വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബാ.

ഏതദാനുത്തരിയം, ഭന്തേ, ആയതനപണ്ണത്തീസൂതി യായം ആയതനപണ്ണത്തീസു അജ്ഝത്തികബാഹിരവവത്ഥാനാദിവസേന ഏവം ദേസനാ, ഏതദാനുത്തരിയം. സേസം വുത്തനയമേവ.

ഗബ്ഭാവക്കന്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൭. ഗബ്ഭാവക്കന്തീസൂതി ഗബ്ഭോക്കമനേസു. താ ഗബ്ഭാവക്കന്തിയോ ദസ്സേന്തോ ചതസ്സോ ഇമാ, ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ അസമ്പജാനോതി അജാനന്തോ സമ്മൂള്ഹോ ഹുത്വാ. മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതീതി പടിസന്ധിവസേന പവിസതി. ഠാതീതി വസതി. നിക്ഖമതീതി നിക്ഖമന്തോപി അസമ്പജാനോ സമ്മൂള്ഹോവ നിക്ഖമതി. അയം പഠമാതി അയം പകതിലോകിയമനുസ്സാനം പഠമാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി.

സമ്പജാനോ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമതീതി ഓക്കമന്തോ സമ്പജാനോ അസമ്മൂള്ഹോ ഹുത്വാ ഓക്കമതി.

അയം ദുതിയാതി അയം അസീതിമഹാഥേരാനം സാവകാനം ദുതിയാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി. തേ ഹി പവിസന്താവ ജാനന്തി, വസന്താ ച നിക്ഖമന്താ ച ന ജാനന്തി.

അയം തതിയാതി അയം ദ്വിന്നഞ്ച അഗ്ഗസാവകാനം പച്ചേകബോധിസത്താനഞ്ച തതിയാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി. തേ കിര കമ്മജേഹി വാതേഹി അധോസിരാ ഉദ്ധംപാദാ അനേകസതപോരിസേ പപാതേ വിയ യോനിമുഖേ ഖിത്താ താളച്ഛിഗ്ഗളേന ഹത്ഥീ വിയ സമ്ബാധേന യോനിമുഖേന നിക്ഖമമാനാ അനന്തം ദുക്ഖം പാപുണന്തി. തേന നേസം ‘‘മയം നിക്ഖമമ്ഹാ’’തി സമ്പജാനതാ ന ഹോതി. ഏവം പൂരിതപാരമീനമ്പി ച സത്താനം ഏവരൂപേ ഠാനേ മഹന്തം ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതീതി അലമേവ ഗബ്ഭാവാസേ നിബ്ബിന്ദിതും അലം വിരജ്ജിതും.

അയം ചതുത്ഥാതി അയം സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താനം വസേന ചതുത്ഥാ ഗബ്ഭാവക്കന്തി. സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്താ ഹി മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്താപി ജാനന്തി, തത്ഥ വസന്താപി ജാനന്തി, നിക്ഖമന്താപി ജാനന്തി, നിക്ഖമനകാലേപി ച തേ കമ്മജവാതാ ഉദ്ധംപാദേ അധോസിരേ കത്വാ ഖിപിതും ന സക്കോന്തി, ദ്വേ ഹത്ഥേ പസാരേത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഠിതകാവ നിക്ഖമന്തി. ഭവഗ്ഗം ഉപാദായ അവീചിഅന്തരേ അഞ്ഞോ തീസു കാലേസു സമ്പജാനോ നാമ നത്ഥി ഠപേത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേ. തേനേവ നേസം മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമനകാലേ ച നിക്ഖമനകാലേ ച ദസസഹസ്സിലോകധാതു കമ്പതീതി. സേസമേത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

ആദേസനവിധാദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൮. ആദേസനവിധാസൂതി ആദേസനകോട്ഠാസേസു. ഇദാനി താ ആദേസനവിധാ ദസ്സേന്തോ ചതസ്സോ ഇമാതിആദിമാഹ. നിമിത്തേന ആദിസതീതി ആഗതനിമിത്തേന ഗതനിമിത്തേന ഠിതനിമിത്തേന വാ ഇദം നാമ ഭവിസ്സതീതി കഥേതി.

തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ രാജാ തിസ്സോ മുത്താ ഗഹേത്വാ പുരോഹിതം പുച്ഛി ‘‘കിം മേ, ആചരിയ, ഹത്ഥേ’’തി? സോ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേസി. തേന ച സമയേന ഏകാ സരബൂ ‘‘മക്ഖികം ഗഹേസ്സാമീ’’തി പക്ഖന്ദി, ഗഹണകാലേ മക്ഖികാ പലാതാ, സോ മക്ഖികായ മുത്തത്താ ‘‘മുത്താ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. മുത്താ താവ ഹോതു, കതി മുത്താതി? സോ പുന നിമിത്തം ഓലോകേസി. അഥ അവിദൂരേ കുക്കുടോ തിക്ഖത്തും സദ്ദം നിച്ഛാരേസി. ബ്രാഹ്മണോ ‘‘തിസ്സോ മഹാരാജാ’’തി ആഹ. ഏവം ഏകച്ചോ ആഗതനിമിത്തേന കഥേതി. ഏതേനുപായേന ഗതഠിതനി മിത്തേഹിപി കഥനം വേദിതബ്ബം.

അമനുസ്സാനന്തി യക്ഖപിസാചാദീനം. ദേവതാനന്തി ചാതുമഹാരാജികാദീനം. സദ്ദം സുത്വാതി അഞ്ഞസ്സ ചിത്തം ഞത്വാ കഥേന്താനം സദ്ദം സുത്വാ. വിതക്കവിപ്ഫാരസദ്ദന്തി വിതക്കവിപ്ഫാരവസേന ഉപ്പന്നം വിപ്പലപന്താനം സുത്തപമത്താദീനം സദ്ദം. സുത്വാതി തം സദ്ദം സുത്വാ. യം വിതക്കയതോ തസ്സ സോ സദ്ദോ ഉപ്പന്നോ, തസ്സ വസേന ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ’’തി ആദിസതി. മനോസങ്ഖാരാ പണിഹിതാതി ചിത്തസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ. വിതക്കേസ്സതീതി വിതക്കയിസ്സതി പവത്തേസ്സതീതി പജാനാതി. ജാനന്തോ ച ആഗമനേന ജാനാതി, പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി, അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം ഓലോകേത്വാ ജാനാതി. ആഗമനേന ജാനാതി നാമ കസിണപരികമ്മകാലേയേവ യേനാകാരേന ഏസ കസിണഭാവനം ആരദ്ധോ പഠമജ്ഝാനം വാ…പേ… ചതുത്ഥജ്ഝാനം വാ അട്ഠസമാപത്തിയോ വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീതി ജാനാതി. പുബ്ബഭാഗേന ജാനാതി നാമ സമഥവിപസ്സനായ ആരദ്ധായേവ ജാനാതി, യേനാകാരേന ഏസ വിപസ്സനം ആരദ്ധോ സോതാപത്തിമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതി, സകദാഗാമിമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതി, അനാഗാമിമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതി, അരഹത്തമഗ്ഗം വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീതി ജാനാതി. അന്തോസമാപത്തിയം ചിത്തം ഓലോകേത്വാ ജാനാതി നാമ യേനാകാരേന ഇമസ്സ മനോസങ്ഖാരാ സുട്ഠപിതാ, ഇമസ്സ നാമ ചിത്തസ്സ അനന്തരാ ഇമം നാമ വിതക്കം വിതക്കേസ്സതി. ഇതോ വുട്ഠിതസ്സ ഏതസ്സ ഹാനഭാഗിയോ വാ സമാധി ഭവിസ്സതി, ഠിതിഭാഗിയോ വാ വിസേസഭാഗിയോ വാ നിബ്ബേധഭാഗിയോ വാ അഭിഞ്ഞായോ വാ നിബ്ബത്തേസ്സതീതി ജാനാതി.

തത്ഥ പുഥുജ്ജനോ ചേതോപരിയഞാണലാഭീ പുഥുജ്ജനാനംയേവ ചിത്തം ജാനാതി, ന അരിയാനം. അരിയേസുപി ഹേട്ഠിമോ ഹേട്ഠിമോ ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ ചിത്തം ന ജാനാതി, ഉപരിമോ പന ഹേട്ഠിമസ്സ ജാനാതി. ഏതേസു ച സോതാപന്നോ സോതാപത്തിഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. സകദാഗാമീ, അനാഗാമീ, അരഹാ, അരഹത്തഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി. ഉപരിമോ ഹേട്ഠിമം ന സമാപജ്ജതി. തേസഞ്ഹി ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തി തത്രുപപത്തിയേവ ഹോതി. തഥേവ തം ഹോതീതി ഇദം ഏകംസേന തഥേവ ഹോതി. ചേതോപരിയഞാണവസേന ഞാതഞ്ഹി അഞ്ഞഥാഭാവീ നാമ നത്ഥി. സേസം പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ദസ്സനസമാപത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൪൯. ആതപ്പമന്വായാതിആദി ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതമേവ. അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപോ, ആതപ്പന്തി വീരിയം. തദേവ പദഹിതബ്ബതോ പധാനം. അനുയുഞ്ജിതബ്ബതോ അനുയോഗോ.അപ്പമാദന്തി സതിഅവിപ്പവാസം. സമ്മാമനസികാരന്തി അനിച്ചേ അനിച്ചന്തിആദിവസേന പവത്തം ഉപായമനസികാരം. ചേതോസമാധിന്തി പഠമജ്ഝാനസമാധിം. അയം പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തീതി അയം ദ്വത്തിം സാകാരം പടികൂലതോ മനസികത്വാ പടികൂലദസ്സനവസേന ഉപ്പാദിതാ പഠമജ്ഝാനസമാപത്തി പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി നാമ, സചേ പന തം ഝാനം പാദകം കത്വാ സോതാപന്നോ ഹോതി, അയം നിപ്പരിയായേനേവ പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി.

അതിക്കമ്മ ചാതി അതിക്കമിത്വാ ച. ഛവിമംസലോഹിതന്തി ഛവിഞ്ച മംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച. അട്ഠിം പച്ചവേക്ഖതീതി അട്ഠി അട്ഠീതി പച്ചവേക്ഖതി. അട്ഠി അട്ഠീതി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഉപ്പാദിതാ അട്ഠിആരമ്മണാ ദിബ്ബചക്ഖുപാദകജ്ഝാനസമാപത്തി ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി നാമ. സചേ പന തം ഝാനം പാദകം കത്വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗം നിബ്ബത്തേതി. അയം നിപ്പരിയായേന ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി. കാളവല്ലവാസീ സുമത്ഥേരോ പന ‘‘യാവ തതിയമഗ്ഗാ വട്ടതീ’’തി ആഹ.

വിഞ്ഞാണസോതന്തി വിഞ്ഞാണമേവ. ഉഭയതോ അബ്ബോച്ഛിന്നന്തി ദ്വീഹിപി ഭാഗേഹി അച്ഛിന്നം. ഇധ ലോകേ പതിട്ഠിതഞ്ചാതി ഛന്ദരാഗവസേന ഇമസ്മിഞ്ച ലോകേ പതിട്ഠിതം. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. കമ്മം വാ കമ്മതോ ഉപഗച്ഛന്തം ഇധ ലോകേ പതിട്ഠിതം നാമ. കമ്മഭവം ആകഡ്ഢന്തം പരലോകേ പതിട്ഠിതം നാമ. ഇമിനാ കിം കഥിതം? സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചേതോപരിയഞാണം കഥിതം. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനഞ്ഹി ചേതോപരിയഞാണം തതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി നാമ.

ഇധ ലോകേ അപ്പതിട്ഠിതഞ്ചാതി നിച്ഛന്ദരാഗത്താ ഇധലോകേ ച അപ്പതിട്ഠിതം. ദുതിയപദേപി ഏസേവ നയോ. കമ്മം വാ കമ്മതോ ന ഉപഗച്ഛന്തം ഇധ ലോകേ അപ്പതിട്ഠിതം നാമ. കമ്മഭവം അനാകഡ്ഢന്തം പരലോകേ അപ്പതിട്ഠിതം നാമ. ഇമിനാ കിം കഥിതം? ഖീണാസവസ്സ ചേതോപരിയഞാണം കഥിതം. ഖീണാസവസ്സ ഹി ചേതോപരിയഞാണം ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തി നാമ.

അപിച ദ്വത്തിംസാകാരേ ആരദ്ധവിപസ്സനാപി പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി. അട്ഠിആരമ്മണേ ആരദ്ധവിപസ്സനാ ദുതിയാ ദസ്സനസമാപത്തി. സേക്ഖപുഥുജ്ജനാനം ചേതോപരിയഞാണം ഖീണാസവസ്സ ചേതോപരിയഞാണന്തി ഇദം പദദ്വയം നിച്ചലമേവ. അപരോ നയോ പഠമജ്ഝാനം പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി. ദുതിയജ്ഝാനം ദുതിയാ. തതിയജ്ഝാനം തതിയാ. ചതുത്ഥജ്ഝാനം ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തി. തഥാ പഠമമഗ്ഗോ പഠമാ ദസ്സനസമാപത്തി. ദുതിയമഗ്ഗോ ദുതിയാ. തതിയമഗ്ഗോ തതിയാ. ചതുത്ഥമഗ്ഗോ ചതുത്ഥാ ദസ്സനസമാപത്തീതി. സേസമേത്ഥ പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൦. പുഗ്ഗലപണ്ണത്തീസൂതി ലോകവോഹാരവസേന ‘‘സത്തോ പുഗ്ഗലോ നരോ പോസോ’’തി ഏവം പഞ്ഞാപേതബ്ബാസു ലോകപഞ്ഞത്തീസു. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ദ്വേ കഥാ സമ്മുതികഥാ, പരമത്ഥകഥാതി പോട്ഠപാദസുത്തേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൩൯-൪൪൩) വിത്ഥാരിതാ.

തത്ഥ പുഗ്ഗലപണ്ണത്തീസൂതി അയം സമ്മുതികഥാ. ഇദാനി യേ പുഗ്ഗലേ പഞ്ഞപേന്തോ പുഗ്ഗലപണ്ണത്തീസു ഭഗവാ അനുത്തരോ ഹോതി, തേ ദസ്സേന്തോ സത്തിമേ ഭന്തേ പുഗ്ഗലാ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്തോ, അരൂപസമാപത്തിയാ രൂപകായതോ വിമുത്തോ, മഗ്ഗേന നാമകായതോ. സോ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ അരഹത്തപ്പത്താനം, ചതുന്നം, നിരോധാ വുട്ഠായ അരഹത്തപ്പത്തഅനാഗാമിനോ ച വസേന പഞ്ചവിധോ ഹോതി.

പാളി പനേത്ഥ ‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠവിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി (ധാതു. ൨൪) ഏവം അട്ഠവിമോക്ഖലാഭിനോ വസേന ആഗതാ. പഞ്ഞായ വിമുത്തോതി പഞ്ഞാവിമുത്തോ. സോ സുക്ഖവിപസ്സകോ ച, ചതൂഹി ഝാനേഹി വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താ ചത്താരോ ചാതി ഇമേസം വസേന പഞ്ചവിധോവ ഹോതി.

പാളി പനേത്ഥ അട്ഠവിമോക്ഖപടിക്ഖേപവസേനേവ ആഗതാ. യഥാഹ ‘‘ന ഹേവ ഖോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാവിമുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൫).

ഫുട്ഠന്തം സച്ഛി കരോതീതി കായസക്ഖി. സോ ഝാനഫസ്സം പഠമം ഫുസതി, പച്ഛാ നിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി, സോ സോതാപത്തിഫലട്ഠം ആദിം കത്വാ യാവ അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാ ഛബ്ബിധോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ കായസക്ഖീ’’തി (ധാതു. ൨൬).

ദിട്ഠന്തം പത്തോതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. തത്രിദം സങ്ഖേപലക്ഖണം, ദുക്ഖാ സങ്ഖാരാ സുഖോ നിരോധോതി ഞാതം ഹോതി ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം പസ്സിതം പഞ്ഞായാതി ദിട്ഠിപ്പത്തോ. വിത്ഥാരതോ പനേസോപി കായസക്ഖി വിയ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിപ്പത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൭).

സദ്ധായ വിമുത്തോതി സദ്ധാവിമുത്തോ. സോപി വുത്തനയേനേവ ഛബ്ബിധോ ഹോതി. തേനേവാഹ – ‘‘ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ ഇദം ദുക്ഖന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖസമുദയോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധോതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാതി യഥാഭൂതം പജാനാതി, തഥാഗതപ്പവേദിതാ ചസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി നോ ച ഖോ യഥാ ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാവിമുത്തോ’’തി (ധാതു. ൨൮). ഏതേസു ഹി സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ സദ്ദഹന്തസ്സ വിയ, ഓകപ്പേന്തസ്സ വിയ, അധിമുച്ചന്തസ്സ വിയ ച കിലേസക്ഖയോ ഹോതി. ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗക്ഖണേ കിലേസച്ഛേദകം ഞാണം അദന്ധം തിഖിണം സൂരം ഹുത്വാ വഹതി. തസ്മാ യഥാ നാമ നാതിതിഖിണേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം ന മട്ഠം ഹോതി, അസി ന സീഘം വഹതി, സദ്ദോ സുയ്യതി, ബലവതരോ വായാമോ കാതബ്ബോ ഹോതി, ഏവരൂപാ സദ്ധാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ. യഥാ പന അതിനിസിതേന അസിനാ കദലിം ഛിന്ദന്തസ്സ ഛിന്നട്ഠാനം മട്ഠം ഹോതി, അസി സീഘം വഹതി, സദ്ദോ ന സുയ്യതി, ബലവതരം വായാമകിച്ചം ന ഹോതി, ഏവരൂപാ പഞ്ഞാവിമുത്തസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗഭാവനാ വേദിതബ്ബാ.

ധമ്മം അനുസ്സരതീതി ധമ്മാനുസാരീ. ധമ്മോതി പഞ്ഞാ, പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം മഗ്ഗം ഭാവേതീതി അത്ഥോ. സദ്ധാനുസാരിമ്ഹിപി ഏസേവ നയോ, ഉഭോപേതേ സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠായേവ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, പഞ്ഞാവാഹിം പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ ധമ്മാനുസാരീ’’തി.

തഥാ ‘‘യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ സദ്ധിന്ദ്രിയം അധിമത്തം ഹോതി, സദ്ധാവാഹിം സദ്ധാപുബ്ബങ്ഗമം അരിയമഗ്ഗം ഭാവേതി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സദ്ധാനുസാരീ’’തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരതോ പനേസാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്താദികഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ പഞ്ഞാഭാവനാധികാരേ വുത്താ. തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

പധാനദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൧. പധാനേസൂതി ഇധ പദഹനവസേന ‘‘സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ പധാനാ’’തി വുത്താ. തേസം വിത്ഥാരകഥാ മഹാസതിപട്ഠാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

പടിപദാദേസനാവണ്ണനാ

൧൫൨. ദുക്ഖപടിപദാദീസു അയം വിത്ഥാരനയോ – ‘‘തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? ദുക്ഖേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? ദുക്ഖേന കസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? അകിച്ഛേന അകസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദന്ധം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ. തത്ഥ കതമാ സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ? അകിച്ഛേന അകസിരേന സമാധിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ ഖിപ്പം തം ഠാനം അഭിജാനന്തസ്സ യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… സമ്മാദിട്ഠി, അയം വുച്ചതി സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ’’തി (വിഭ. ൮൦൧). അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തോ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ഭസ്സസമാചാരാദിവണ്ണനാ

൧൫൩. ന ചേവ മുസാവാദൂപസഞ്ഹിതന്തി ഭസ്സസമാചാരേ ഠിതോപി കഥാമഗ്ഗം അനുപച്ഛിന്ദിത്വാ കഥേന്തോപി ഇധേകച്ചോ ഭിക്ഖു ന ചേവ മുസാവാദൂപസഞ്ഹിതം ഭാസതി. അട്ഠ അനരിയവോഹാരേ വജ്ജേത്വാ അട്ഠ അരിയവോഹാരയുത്തമേവ ഭാസതി. ന ച വേഭൂതിയന്തി ഭസ്സസമാചാരേ ഠിതോപി ഭേദകരവാചം ന ഭാസതി. ന ച പേസുണിയന്തി തസ്സായേവേതം വേവചനം. വേഭൂതിയവാചാ ഹി പിയഭാവസ്സ സുഞ്ഞകരണതോ ‘‘പേസുണിയ’’ന്തി വുച്ചതി. നാമമേവസ്സാ ഏതന്തി മഹാസീവത്ഥേരോ അവോച. ന ച സാരമ്ഭജന്തി സാരമ്ഭജാ ച യാ വാചാ, തഞ്ച ന ഭാസതി. ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ’’തി വുത്തേ, ‘‘ത്വം ദുസ്സീലോ തവാചരിയോ ദുസ്സീലോ’’തി വാ, ‘‘തുയ്ഹം ആപത്തീ’’തി വുത്തേ, ‘‘അഹം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പാടലിപുത്തം ഗതോ’’തിആദിനാ നയേന ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപകഥാപവത്തം വാ കരണുത്തരിയവാചം ന ഭാസതി. ജയാപേക്ഖോതി ജയപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാ, യഥാ ഹത്ഥകോ സക്യപുത്തോ തിത്ഥിയാ നാമ ധമ്മേനപി അധമ്മേനപി ജേതബ്ബാതി സച്ചാലികം യംകിഞ്ചി ഭാസതി, ഏവം ജയാപേക്ഖോ ജയപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാ ന ഭാസതീതി അത്ഥോ. മന്താ മന്താ ച വാചം ഭാസതീതി ഏത്ഥ മന്താതി വുച്ചതി പഞ്ഞാ, മന്തായ പഞ്ഞായ. പുന മന്താതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി, ഭസ്സസമാചാരേ ഠിതോ ദിവസഭാഗമ്പി കഥേന്തോ പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ യുത്തകഥമേവ കഥേതീതി. നിധാനവതിന്തി ഹദയേപി നിദഹിതബ്ബയുത്തം. കാലേനാതി യുത്തപത്തകാലേന.

ഏവം ഭാസിതാ ഹി വാചാ അമുസാ ചേവ ഹോതി അപിസുണാ ച അഫരുസാ ച അസഠാ ച അസമ്ഫപ്പലാപാ ച. ഏവരൂപാ ച അയം വാചാ ചതുസച്ചനിസ്സിതാതിപി സിക്ഖത്തയനിസ്സിതാതിപി ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതാതിപി തേരസധുതങ്ഗനിസ്സിതാതിപി സത്തത്തിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മനിസ്സിതാതിപി മഗ്ഗനിസ്സിതാതിപി വുച്ചതി. തേനാഹ ഏതദാനുത്തരിയം, ഭന്തേ, ഭസ്സസമാചാരേതി തം പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

സച്ചോ ചസ്സ സദ്ധോ ചാതി സീലാചാരേ ഠിതോ ഭിക്ഖു സച്ചോ ച ഭവേയ്യ സച്ചകഥോ സദ്ധോ ച സദ്ധാസമ്പന്നോ. നനു ഹേട്ഠാ സച്ചം കഥിതമേവ, ഇധ കസ്മാ പുന വുത്തന്തി? ഹേട്ഠാ വാചാസച്ചം കഥിതം. സീലാചാരേ ഠിതോ പന ഭിക്ഖു അന്തമസോ ഹസനകഥായപി മുസാവാദം ന കരോതീതി ദസ്സേതും ഇധ വുത്തം. ഇദാനി സോ ധമ്മേന സമേന ജീവിതം കപ്പേതീതി ദസ്സനത്ഥം ന ച കുഹകോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘കുഹകോ’’തിആദീനി ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ, ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂതി ഛസു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേപി പമാണഞ്ഞൂ. സമകാരീതി സമചാരീ, കായേന വാചായ മനസാ ച കായവങ്കാദീനി പഹായ സമം ചരതീതി അത്ഥോ. ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോതി രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ ‘‘ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായാ’’തി വുത്തനയേനേവ ജാഗരിയാനുയോഗം യുത്തപ്പയുത്തോ വിഹരതി. അതന്ദിതോതി നിത്തന്ദീ കായാലസിയവിരഹിതോ. ആരദ്ധവീരിയോതി കായികവീരിയേനാപി ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, ഗണസങ്ഗണികം വിനോദേത്വാ ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു അട്ഠആരബ്ഭവത്ഥുവസേന ഏകവിഹാരീ. ചേതസികവീരിയേനാപി ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി, കിലേസസങ്ഗണികം പഹായ വിനോദേത്വാ അട്ഠസമാപത്തിവസേന ഏകവിഹാരീ. അപി ച യഥാ തഥാ കിലേസുപ്പത്തിം നിവാരേന്തോ ചേതസികവീരിയേന ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതി. ഝായീതി ആരമ്മണലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനവസേന ഝായീ. സതിമാതി ചിരകതാദിഅനുസ്സരണസമത്ഥായ സതിയാ സമന്നാഗതോ.

കല്യാണപടിഭാനോതി വാക്കരണസമ്പന്നോ ചേവ ഹോതി പടിഭാനസമ്പന്നോ ച. യുത്തപടിഭാനോ ഖോ പന ഹോതി നോ മുത്തപടിഭാനോ. സീലസമാചാരസ്മിഞ്ഹി ഠിതഭിക്ഖു മുത്തപടിഭാനോ ന ഹോതി, യുത്തപടിഭാനോ പന ഹോതി വങ്ഗീസത്ഥേരോ വിയ. ഗതിമാതി ഗമനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. ധിതിമാതി ധാരണസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ. മതിമാതി ഏത്ഥ പന മതീതി പഞ്ഞായ നാമമേവ, തസ്മാ പഞ്ഞവാതി അത്ഥോ. ഇതി തീഹിപി ഇമേഹി പദേഹി പഞ്ഞാവ കഥിതാ. തത്ഥ ഹേട്ഠാ സമണധമ്മകരണവീരിയം കഥിതം, ഇധ ബുദ്ധവചനഗണ്ഹനവീരിയം. തഥാ ഹേട്ഠാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ കഥിതാ, ഇധ ബുദ്ധവചനഗണ്ഹനപഞ്ഞാ. ന ച കാമേസു ഗിദ്ധോതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേസു അഗിദ്ധോ. സതോ ച നിപകോ ചാതി അഭിക്കന്തപടിക്കന്താദീസു സത്തസു ഠാനേസു സതിയാ ചേവ ഞാണേന ച സമന്നാഗതോ ചരതീതി അത്ഥോ. നേപക്കന്തി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതത്താ നിപകോതി വുത്തോ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

അനുസാസനവിധാദിവണ്ണനാ

൧൫൪. പച്ചത്തം യോനിസോ മനസികാരാതി അത്തനോ ഉപായമനസികാരേന. യഥാനുസിട്ഠം തഥാ പടിപജ്ജമാനോതി യഥാ മയാ അനുസിട്ഠം അനുസാസനീ ദിന്നാ, തഥാ പടിപജ്ജമാനോ. തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാതിആദി വുത്തത്ഥമേവ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

൧൫൫. പരപുഗ്ഗലവിമുത്തിഞാണേതി സോതാപന്നാദീനം പരപുഗ്ഗലാനം തേന തേന മഗ്ഗേന കിലേസവിമുത്തിഞാണേ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

൧൫൬. അമുത്രാസിം ഏവംനാമോതി ഏകോ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരന്തോ നാമഗോത്തം പരിയാദിയമാനോ ഗച്ഛതി. ഏകോ സുദ്ധഖന്ധേയേവ അനുസ്സരതി, ഏകോ ഹി സക്കോതി, ഏകോ ന സക്കോതി. തത്ഥ യോ സക്കോതി, തസ്സ വസേന അഗ്ഗഹേത്വാ അസക്കോന്തസ്സ വസേന ഗഹിതം. അസക്കോന്തോ പന കിം കരോതി? സുദ്ധഖന്ധേയേവ അനുസ്സരന്തോ ഗന്ത്വാ അനേകജാതിസതസഹസ്സമത്ഥകേ ഠത്വാ നാമഗോത്തം പരിയാദിയമാനോ ഓതരതി. തം ദസ്സേന്തോ ഏവംനാമോതിആദിമാഹ. സോ ഏവമാഹാതി സോ ദിട്ഠിഗതികോ ഏവമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി സസ്സതോതി വത്വാ ‘‘തേ ച സത്താ സംസരന്തീ’’തി വദന്തസ്സ വചനം പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം ഹോതി. ദിട്ഠിഗതികത്താ പനേസ ഏതം ന സല്ലക്ഖേസി. ദിട്ഠിഗതികസ്സ ഹി ഠാനം വാ നിയമോ വാ നത്ഥി. ഇമം ഗഹേത്വാ ഇമം വിസ്സജ്ജേതി, ഇമം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഇമം ഗണ്ഹാതീതി ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതമേവേതം. അയം തതിയോ സസ്സതവാദോതി ഥേരോ ലാഭിസ്സേവ വസേന തയോ സസ്സതവാദേ ആഹ. ഭഗവതാ പന തക്കീവാദമ്പി ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മജാലേ ചത്താരോ വുത്താ. ഏതേസം പന തിണ്ണം വാദാനം വിത്ഥാരകഥാ ബ്രഹ്മജാലേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം.

൧൫൭. ഗണനായ വാതി പിണ്ഡഗണനായ. സങ്ഖാനേനാതി അച്ഛിദ്ദകവസേന മനോഗണനായ. ഉഭയഥാപി പിണ്ഡഗണനമേവ ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി, വസ്സാനം സതവസേന സഹസ്സവസേന സതസഹസ്സവസേന കോടിവസേന പിണ്ഡം കത്വാപി ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ ഏത്തകാ വസ്സകോടിയോതി വാ ഏവം സങ്ഖാതും ന സക്കാ. തുമ്ഹേ പന അത്തനോ ദസന്നം പാരമീനം പൂരിതത്താ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ സുപ്പടിവിദ്ധത്താ യസ്മാ വോ അനാവരണഞാണം സൂരം വഹതി. തസ്മാ ദേസനാഞാണകുസലതം പുരക്ഖത്വാ വസ്സഗണനായപി പരിയന്തികം കത്വാ കപ്പഗണനായപി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏത്തകന്തി ദസ്സേഥാതി ദീപേതി. പാളിയത്ഥോ പനേത്ഥ വുത്തനയോയേവ. സേസമിധാപി പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

൧൫൮. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭന്തേ, സത്താനം ചുതൂപപാതഞാണേതി ഭന്തേ യാപി അയം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിവസേന ഞാണദേസനാ, സാപി തുമ്ഹാകംയേവ അനുത്തരാ. അതീതബുദ്ധാപി ഏവമേവ ദേസേസും. അനാഗതാപി ഏവമേവ ദേസേസ്സന്തി. തുമ്ഹേ തേസം അതീതാനാഗതബുദ്ധാനം ഞാണേന സംസന്ദിത്വാവ ദേസയിത്ഥ. ‘‘ഇമിനാപി കാരണേന ഏവംപസന്നോ അഹം ഭന്തേ ഭഗവതീ’’തി ദീപേതി. പാളിയത്ഥോ പനേത്ഥ വിത്ഥാരിതോയേവ.

൧൫൯. സാസവാ സഉപധികാതി സദോസാ സഉപാരമ്ഭാ. നോ അരിയാതി വുച്ചതീതി അരിയിദ്ധീതി ന വുച്ചതി. അനാസവാ അനുപധികാതി നിദ്ദോസാ അനുപാരമ്ഭാ. അരിയാതി വുച്ചതീതി അരിയിദ്ധീതി വുച്ചതി. അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതീതി കഥം അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതീതി? പടികൂലേ സത്തേ മേത്തം ഫരതി, സങ്ഖാരേ ധാതുസഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. യഥാഹ ‘‘കഥം പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി (പടി. മ. ൩.൯൭)? അനിട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേത്തായ വാ ഫരതി, ധാതുതോ വാ ഉപസംഹരതീ’’തി. പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതീതി അപ്പടികൂലേ സത്തേ അസുഭസഞ്ഞം ഫരതി, സങ്ഖാരേ അനിച്ചസഞ്ഞം ഉപസംഹരതി. യഥാഹ ‘‘കഥം അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരതി? ഇട്ഠസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസുഭായ വാ ഫരതി, അനിച്ചതോ വാ ഉപസംഹരതീ’’തി. ഏവം സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതീതി ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തോ അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തോ യഥാ അഞ്ഞേ അസമപേക്ഖനേന മോഹം ഉപ്പാദേന്തി, ഏവം അനുപ്പാദേന്തോ ഛസു ആരമ്മണേസു ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി. ഏതദാനുത്തരിയം, ഭന്തേ, ഇദ്ധിവിധാസൂതി, ഭന്തേ, യാ അയം ദ്വീസു ഇദ്ധീസു ഏവംദേസനാ, ഏതദാനുത്തരിയം. തം ഭഗവാതി തം ദേസനം ഭഗവാ അസേസം സകലം അഭിജാനാതി. തം ഭഗവതോതി തം ദേസനം ഭഗവതോ അസേസം അഭിജാനതോ. ഉത്തരി അഭിഞ്ഞേയ്യം നത്ഥീതി ഉത്തരി അഭിജാനിതബ്ബം നത്ഥി. അയം നാമ ഇതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ യം ഭഗവാ ന ജാനാതി ഇദം നത്ഥി. യദഭിജാനം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാതി യം തുമ്ഹേഹി അനഭിഞ്ഞാതം അഞ്ഞോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ അഭിജാനന്തോ ഭഗവതാ ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ അസ്സ, അധികതരപഞ്ഞോ ഭവേയ്യ. യദിദം ഇദ്ധിവിധാസൂതി ഏത്ഥ യദിദന്തി നിപാതമത്തം. ഇദ്ധിവിധാസു ഭഗവതാ ഉത്തരിതരോ നത്ഥി. അതീതബുദ്ധാപി ഹി ഇമാ ദ്വേ ഇദ്ധിയോ ദേസേസും, അനാഗതാപി ഇമാവ ദേസേസ്സന്തി. തുമ്ഹേപി തേസം ഞാണേന സംസന്ദിത്വാ ഇമാവ ദേസയിത്ഥ. ഇതി ഭഗവാ ഇദ്ധിവിധാസു അനുത്തരോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി കാരണേന ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതീ’’തി ദീപേതി. ഏത്താവതാ യേ ധമ്മസേനാപതി ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ സോളസ അപരമ്പരിയധമ്മേ സമ്മസി, തേവ ദസ്സിതാ ഹോന്തി.

അഞ്ഞഥാസത്ഥുഗുണദസ്സനാദിവണ്ണനാ

൧൬൦. ഇദാനി അപരേനപി ആകാരേന ഭഗവതോ ഗുണേ ദസ്സേന്തോ യം തം ഭന്തേതിആദിമാഹ. തത്ഥ സദ്ധേന കുലപുത്തേനാതി സദ്ധാ കുലപുത്താ നാമ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാ ബോധിസത്താ. തസ്മാ യം സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തേന പത്തബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. കിം പന തേന പത്തബ്ബം? നവ ലോകുത്തരധമ്മാ. ആരദ്ധവീരിയേനാതിആദീസു ‘‘വീരിയം ഥാമോ’’തിആദീനി സബ്ബാനേവ വീരിയവേവചനാനി. തത്ഥ ആരദ്ധവീരിയേനാതി പഗ്ഗഹിതവീരിയേന. ഥാമവതാതി ഥാമസമ്പന്നേന ഥിരവീരിയേന. പുരിസഥാമേനാതി തേന ഥാമവതാ യം പുരിസഥാമേന പത്തബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. അനന്തരപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. പുരിസധോരയ്ഹേനാതി യാ അസമധുരേഹി ബുദ്ധേഹി വഹിതബ്ബാ ധുരാ, തം ധുരം വഹനസമത്ഥേന മഹാപുരിസേന. അനുപ്പത്തം തം ഭഗവതാതി തം സബ്ബം അതീതാനാഗതബുദ്ധേഹി പത്തബ്ബം, സബ്ബമേവ അനുപ്പത്തം, ഭഗവതോ ഏകഗുണോപി ഊനോ നത്ഥീതി ദസ്സേതി. കാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗന്തി വത്ഥുകാമേസു കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം. യഥാ അഞ്ഞേ കേണിയജടിലാദയോ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘കോ ജാനാതി പരലോകം. സുഖോ ഇമിസ്സാ പരിബ്ബാജികായ മുദുകായ ലോമസായ ബാഹായ സമ്ഫസ്സോ’’തി മോളിബന്ധാഹി പരിബ്ബാജികാഹി പരിചാരേന്തി സമ്പത്തം സമ്പത്തം രൂപാദിആരമ്മണം അനുഭവമാനാ കാമസുഖമനുയുത്താ, ന ഏവമനുയുത്തോതി ദസ്സേതി.

ഹീനന്തി ലാമകം. ഗമ്മന്തി ഗാമവാസീനം ധമ്മം. പോഥുജ്ജനികന്തി പുഥുജ്ജനേഹി സേവിതബ്ബം. അനരിയന്തി ന നിദ്ദോസം. ന വാ അരിയേഹി സേവിതബ്ബം. അനത്ഥസഞ്ഹിതന്തി അനത്ഥസംയുത്തം. അത്തകിലമഥാനുയോഗന്തി അത്തനോ ആതാപനപരിതാപനാനുയോഗം. ദുക്ഖന്തി ദുക്ഖയുത്തം, ദുക്ഖമം വാ. യഥാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ കാമസുഖല്ലികാനുയോഗം പരിവജ്ജേസ്സാമാതി കായകിലമഥം അനുധാവന്തി, തതോ മുഞ്ചിസ്സാമാതി കാമസുഖം അനുധാവന്തി, ന ഏവം ഭഗവാ. ഭഗവാ പന ഉഭോ ഏതേ അന്തേ വജ്ജേത്വാ യാ സാ ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, മജ്ഝിമാ പടിപദാ തഥാഗതേന അഭിസമ്ബുദ്ധാ ചക്ഖുകരണീ’’തി ഏവം വുത്താ സമ്മാപടിപത്തി, തമേവ പടിപന്നോ. തസ്മാ ‘‘ന ച അത്തകിലമഥാനുയോഗ’’ന്തിആദിമാഹ.

ആഭിചേതസികാനന്തി അഭിചേതസികാനം, കാമാവചരചിത്താനി അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനന്തി അത്ഥോ. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സുഖവിഹാരാനം. പോട്ഠപാദസുത്തന്തസ്മിഞ്ഹി സപ്പീതികദുതിയജ്ഝാനഫലസമാപത്തി കഥിതാ (ദീ. നി. ൧.൪൩൨). പാസാദികസുത്തന്തേ സഹ മഗ്ഗേന വിപസ്സനാപാദകജ്ഝാനം. ദസുത്തരസുത്തന്തേ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി. ഇമസ്മിം സമ്പസാദനീയേ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരജ്ഝാനാനി കഥിതാനി. നികാമലാഭീതി യഥാകാമലാഭീ. അകിച്ഛലാഭീതി അദുക്ഖലാഭീ. അകസിരലാഭീതി വിപുലലാഭീ.

അനുയോഗദാനപ്പകാരവണ്ണനാ

൧൬൧. ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാ. തീണി ഹി ഖേത്താനി – ജാതിഖേത്തം ആണാഖേത്തം വിസയഖേത്തം. തത്ഥ ജാതിഖേത്തം നാമ ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു. സാ ഹി തഥാഗതസ്സ മാതുകുച്ഛിം ഓക്കമനകാലേ നിക്ഖമനകാലേ സമ്ബോധികാലേ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനേ ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനേ പരിനിബ്ബാനേ ച കമ്പതി. കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം പന ആണാഖേത്തം നാമ. ആടാനാടിയമോരപരിത്തധജഗ്ഗപരിത്തരതനപരിത്താദീനഞ്ഹി ഏത്ഥ ആണാ വത്തതി. വിസയഖേത്തസ്സ പന പരിമാണം നത്ഥി, ബുദ്ധാനഞ്ഹി ‘‘യാവതകം ഞാണം, താവതകം ഞേയ്യം, യാവതകം ഞേയ്യം താവതകം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യം, ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണ’’ന്തി (മഹാനി. ൫൫) വചനതോ അവിസയോ നാമ നത്ഥി.

ഇമേസു പന തീസു ഖേത്തേസു ഠപേത്വാ ഇമം ചക്കവാളം അഞ്ഞസ്മിം ചക്കവാളേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സുത്തം നത്ഥി, നുപ്പഞ്ജന്തീതി പന അത്ഥി. തീണി പിടകാനി വിനയപിടകം, സുത്തന്തപിടകം അഭിധമ്മപിടകം. തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, യസത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതി, മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ സങ്ഗീതീതി. ഇമാ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ ‘‘ഇമം ചക്കവാളം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി സുത്തം നത്ഥി, നുപ്പജ്ജന്തീതി പന അത്ഥി.

അപുബ്ബം അചരിമന്തി അപുരേ അപച്ഛാ ഏകതോ നുപ്പജ്ജന്തി, പുരേ വാ പച്ഛാ വാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ബോധിപല്ലങ്കേ ‘‘ബോധിം അപത്വാ ന ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി നിസിന്നകാലതോ പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം, താവ പുബ്ബേതി ന വേദിതബ്ബം. ബോധിസത്തസ്സ ഹി പടിസന്ധിഗ്ഗഹണേ ദസസഹസ്സചക്കവാളകമ്പനേനേവ ഖേത്തപരിഗ്ഗഹോ കതോ. അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തിപി നിവാരിതാ ഹോതി. പരിനിബ്ബാനതോ പട്ഠായ ച യാവ സാസപമത്താപി ധാതുയോ തിട്ഠന്തി, താവ പച്ഛാതി ന വേദിതബ്ബം. ധാതൂസു ഹി ഠിതാസു ബുദ്ധാപി ഠിതാവ ഹോന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി. ധാതുപരിനിബ്ബാനേ പന ജാതേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ.

തിപിടകഅന്തരധാനകഥാ

തീണി അന്തരധാനാനി നാമ പരിയത്തിഅന്തരധാനം, പടിവേധഅന്തരധാനം, പടിപത്തിഅന്തരധാനന്തി. തത്ഥ പരിയത്തീതി തീണി പിടകാനി. പടിവേധോതി സച്ചപ്പടിവേധോ. പടിപത്തീതി പടിപദാ. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധകരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി, ഏസ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോതി അങ്ഗുലിം പസാരേത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി. ഇമസ്മിംയേവ ദീപേ ഏകവാരം പുഥുജ്ജനഭിക്ഖു നാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരകാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി, കദാചി അപ്പാ. ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. സാസനട്ഠിതിയാ പന പരിയത്തി പമാണം. പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി.

യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ന ജാനാമീതി ആഹ. തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതവിസേസം സംസന്ദിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി, സോ ആചിക്ഖി, തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം ഝാനം സമ്പാദേസി, ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി. തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി. യദാ പന സാ അന്തരധായതി, തദാ പഠമം അഭിധമ്മപിടകം നസ്സതി. തത്ഥ പട്ഠാനം സബ്ബപഠമം അന്തരധായതി. അനുക്കമേന പച്ഛാ ധമ്മസങ്ഗഹോ, തസ്മിം അന്തരഹിതേ ഇതരേസു ദ്വീസു പിടകേസു ഠിതേസുപി സാസനം ഠിതമേവ ഹോതി.

തത്ഥ സുത്തന്തപിടകേ അന്തരധായമാനേ പഠമം അങ്ഗുത്തരനികായോ ഏകാദസകതോ പട്ഠായ യാവ ഏകകാ അന്തരധായതി, തദനന്തരം സംയുത്തനികായോ ചക്കപേയ്യാലതോ പട്ഠായ യാവ ഓഘതരണാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം മജ്ഝിമനികായോ ഇന്ദ്രിയഭാവനതോ പട്ഠായ യാവ മൂലപരിയായാ അന്തരധായതി. തദനന്തരം ദീഘനികായോ ദസുത്തരതോ പട്ഠായ യാവ ബ്രഹ്മജാലാ അന്തരധായതി. ഏകിസ്സാപി ദ്വിന്നമ്പി ഗാഥാനം പുച്ഛാ അദ്ധാനം ഗച്ഛതി, സാസനം ധാരേതും ന സക്കോതി, സഭിയപുച്ഛാ ആളവകപുച്ഛാ വിയ ച. ഏതാ കിര കസ്സപബുദ്ധകാലികാ അന്തരാ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖിംസു.

ദ്വീസു പന പിടകേസു അന്തരഹിതേസുപി വിനയപിടകേ ഠിതേ സാസനം തിട്ഠതി. പരിവാരക്ഖന്ധകേസു അന്തരഹിതേസു ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ഠിതേ ഠിതമേവ ഹോതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗേ അന്തരഹിതേ മാതികായപി ഠിതായ ഠിതമേവ ഹോതി. മാതികായ അന്തരഹിതായ പാതിമോക്ഖപബ്ബജ്ജാഉപസമ്പദാസു ഠിതാസു സാസനം തിട്ഠതി. ലിങ്ഗം അദ്ധാനം ഗച്ഛതി. സേതവത്ഥസമണവംസോ പന കസ്സപബുദ്ധകാലതോ പട്ഠായ സാസനം ധാരേതും നാസക്ഖി. പടിസമ്ഭിദാപത്തേഹി വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസി. ഛളഭിഞ്ഞേഹി വസ്സസഹസ്സം. തേവിജ്ജേഹി വസ്സസഹസ്സം. സുക്ഖവിപസ്സകേഹി വസ്സസഹസ്സം. പാതിമോക്ഖേഹി വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസി. പച്ഛിമകസ്സ പന സച്ചപ്പടിവേധതോ പച്ഛിമകസ്സ സീലഭേദതോ പട്ഠായ സാസനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി. തതോ പട്ഠായ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി ന നിവാരിതാ.

സാസനഅന്തരഹിതവണ്ണനാ

തീണി പരിനിബ്ബാനാനി നാമ കിലേസപരിനിബ്ബാനം ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി. തത്ഥ കിലേസപരിനിബ്ബാനം ബോധിപല്ലങ്കേ അഹോസി. ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം കുസിനാരായം. ധാതുപരിനിബ്ബാനം അനാഗതേ ഭവിസ്സതി. സാസനസ്സ കിര ഓസക്കനകാലേ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ധാതുയോ സന്നിപതിത്വാ മഹാചേതിയം ഗമിസ്സന്തി. മഹാചേതിയതോ നാഗദീപേ രാജായതനചേതിയം. തതോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം ഗമിസ്സന്തി. നാഗഭവനതോപി ദേവലോകതോപി ബ്രഹ്മലോകതോപി ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കമേവ ഗമിസ്സന്തി. സാസപമത്താപി ധാതുയോ ന അന്തരാ നസ്സിസ്സന്തി. സബ്ബധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ രാസിഭൂതാ സുവണ്ണക്ഖന്ധോ വിയ ഏകഗ്ഘനാ ഹുത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി.

താ ദസസഹസ്സിലോകധാതും ഫരിസ്സന്തി, തതോ ദസസഹസ്സചക്കവാളദേവതാ സന്നിപതിത്വാ ‘‘അജ്ജ സത്ഥാ പരിനിബ്ബാതി, അജ്ജ സാസനം ഓസക്കതി, പച്ഛിമദസ്സനം ദാനി ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി ദസബലസ്സ പരിനിബ്ബുതദിവസതോ മഹന്തതരം കാരുഞ്ഞം കരിസ്സന്തി. ഠപേത്വാ അനാഗാമിഖീണാസവേ അവസേസാ സകഭാവേന സന്ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി. ധാതൂസു തേജോധാതു ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി. സാസപമത്തായപി ധാതുയാ സതി ഏകജാലാ ഭവിസ്സതി. ധാതൂസു പരിയാദാനം ഗതാസു ഉപച്ഛിജ്ജിസ്സതി. ഏവം മഹന്തം ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ധാതൂസു അന്തരഹിതാസു സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി.

യാവ ന ഏവം അന്തരധായതി, താവ അചരിമം നാമ ഹോതി. ഏവം അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതി. കസ്മാ പന അപുബ്ബം അചരിമം നുപ്പജ്ജന്തീതി? അനച്ഛരിയത്താ. ബുദ്ധാ ഹി അച്ഛരിയമനുസ്സാ. യഥാഹ – ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയമനുസ്സോ. കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോ? തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി (അ. നി. ൧.൧൭൨). യദി ച ദ്വേ വാ ചത്താരോ വാ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, അനച്ഛരിയാ ഭവേയ്യും. ഏകസ്മിഞ്ഹി വിഹാരേ ദ്വിന്നം ചേതിയാനമ്പി ലാഭസക്കാരോ ഉളാരോ ന ഹോതി. ഭിക്ഖൂപി ബഹുതായ ന അച്ഛരിയാ ജാതാ, ഏവം ബുദ്ധാപി ഭവേയ്യും, തസ്മാ നുപ്പജ്ജന്തി. ദേസനായ ച വിസേസാഭാവതോ. യഞ്ഹി സതിപട്ഠാനാദിഭേദം ധമ്മം ഏകോ ദേസേതി. അഞ്ഞേന ഉപ്പജ്ജിത്വാപി സോവ ദേസേതബ്ബോ സിയാ, തതോ അനച്ഛരിയോ സിയാ. ഏകസ്മിം പന ധമ്മം ദേസേന്തേ ദേസനാപി അച്ഛരിയാ ഹോതി, വിവാദഭാവതോ ച. ബഹൂസു ഹി ബുദ്ധേസു ഉപ്പന്നേസു ബഹൂനം ആചരിയാനം അന്തേവാസികാ വിയ അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ പാസാദികോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ മധുരസ്സരോ ലാഭീ പുഞ്ഞവാതി വിവദേയ്യും. തസ്മാപി ഏവം നുപ്പജ്ജന്തി. അപി ചേതം കാരണം മിലിന്ദരഞ്ഞാപി പുട്ഠേന നാഗസേനത്ഥേരേന വിത്ഥാരിതമേവ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

ഭന്തേ, നാഗസേന, ഭാസിതമ്പി ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ഏകിസ്സാ ലോകധാതുയാ ദ്വേ അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജേയ്യും, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി. ദേസയന്താ ച, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേപി തഥാഗതാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയേ ധമ്മേ ദേസേന്തി, കഥയമാനാ ച ചത്താരി അരിയസച്ചാനി കഥേന്തി, സിക്ഖാപേന്താ ച തീസു സിക്ഖാസു സിക്ഖാപേന്തി, അനുസാസമാനാ ച അപ്പമാദപ്പടിപത്തിയം അനുസാസന്തി. യദി, ഭന്തേ നാഗസേന, സബ്ബേസമ്പി തഥാഗതാനം ഏകാ ദേസനാ ഏകാ കഥാ ഏകസിക്ഖാ ഏകാനുസാസനീ, കേന കാരണേന ദ്വേ തഥാഗതാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. ഏകേനപി താവ ബുദ്ധുപ്പാദേന അയം ലോകോ ഓഭാസജാതോ, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഭവേയ്യ, ദ്വിന്നം പഭായ അയം ലോകോ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഓഭാസജാതോ ഭവേയ്യ, ഓവദമാനാ ച ദ്വേ തഥാഗതാ സുഖം ഓവദേയ്യും, അനുസാസമാനാ ച സുഖം അനുസാസേയ്യും, തത്ഥ മേ കാരണം ദേസേഹി, യഥാഹം നിസ്സംസയോ ഭവേയ്യ’’ന്തി.

അയം, മഹാരാജ, ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ, ചലേയ്യ, കമ്പേയ്യ, നമേയ്യ, ഓണമേയ്യ, വിനമേയ്യ, വികിരേയ്യ, വിധമേയ്യ, വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

യഥാ, മഹാരാജ, നാവാ ഏകപുരിസസന്ധാരണീ ഭവേയ്യ, ഏകപുരിസേ അഭിരൂള്ഹേ സാ നാവാ സമുപാദികാ ഭവേയ്യ, അഥ ദുതിയോ പുരിസോ ആഗച്ഛേയ്യ താദിസോ ആയുനാ വണ്ണേന വയേന പമാണേന കിസഥൂലേന സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗേന, സോ തം നാവം അഭിരൂഹേയ്യ, അപി നു സാ, മഹാരാജ, നാവാ ദ്വിന്നമ്പി ധാരേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, ചലേയ്യ, കമ്പേയ്യ, നമേയ്യ, ഓണമേയ്യ, വിനമേയ്യ, വികിരേയ്യ, വിധമേയ്യ, വിദ്ധംസേയ്യ, ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ ഓസീദേയ്യ ഉദകേതി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ, ഏകസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഗുണം ധാരേതി, യദി ദുതിയോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, നായം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ധാരേയ്യ…പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യ.

യഥാ വാ പന, മഹാരാജ, പുരിസോ യാവദത്ഥം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ ഛാദേന്തം യാവ കണ്ഠമഭിപൂരയിത്വാ, സോ ധാതോ പീണിതോ പരിപുണ്ണോ നിരന്തരോ തന്ദീകതോ അനോണമിതദണ്ഡജാതോ പുനദേവ താവതകം ഭോജനം ഭുഞ്ജേയ്യ, അപി നു ഖോ സോ, മഹാരാജ, പുരിസോ സുഖിതോ ഭവേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, സകിം ഭുത്തോവ മരേയ്യാതി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അയം ദസസഹസ്സീ ലോകധാതു ഏകബുദ്ധധാരണീ …പേ… ന ഠാനമുപഗച്ഛേയ്യാതി.

കിം നു ഖോ, ഭന്തേ നാഗസേന, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതീതി? ഇധ, മഹാരാജ, ദ്വേ സകടാ രതനപൂരിതാ ഭവേയ്യും യാവ മുഖസമാ, ഏകസ്മാ സകടതോ രതനം ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം സകടേ ആകിരേയ്യും, അപി നു ഖോ തം, മഹാരാജ, സകടം ദ്വിന്നമ്പി സകടാനം രതനം ധാരേയ്യാതി? ന ഹി, ഭന്തേ, നാഭിപി തസ്സ ഫലേയ്യ, അരാപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യും, നേമിപി തസ്സ ഓപതേയ്യ, അക്ഖോപി തസ്സ ഭിജ്ജേയ്യാതി. കിം നു ഖോ, മഹാരാജ, അതിരതനഭാരേന സകടം ഭിജ്ജതീതി? ആമ, ഭന്തേ,തി. ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, അതിധമ്മഭാരേന പഥവീ ചലതി.

അപിച, മഹാരാജ, ഇമം കാരണം ബുദ്ധബലപരിദീപനായ ഓസാരിതം അഞ്ഞമ്പി തത്ഥ അതിരൂപം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും. യഥാ, മഹാരാജ, ദ്വിന്നം ബലവാമച്ചാനം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘‘തുമ്ഹാകം അമച്ചോ അമ്ഹാകം അമച്ചോ’’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഹോന്തി; ഏവമേവ ഖോ, മഹാരാജ, യദി ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, തേസം പരിസായ വിവാദോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ‘‘തുമ്ഹാകം ബുദ്ധോ, അമ്ഹാകം ബുദ്ധോ’’തി, ഉഭതോ പക്ഖജാതാ ഭവേയ്യും, ഇദം താവ, മഹാരാജ, ഏകം കാരണം, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

അപരമ്പി, മഹാരാജ, ഉത്തരിം കാരണം സുണോഹി, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി. യദി, മഹാരാജ, ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, ‘‘അഗ്ഗോ ബുദ്ധോ’’തി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ, ‘‘ജേട്ഠോ ബുദ്ധോ’’തി, സേട്ഠോ ബുദ്ധോതി, വിസിട്ഠോ ബുദ്ധോതി, ഉത്തമോ ബുദ്ധോതി, പവരോ ബുദ്ധോതി, അസമോ ബുദ്ധോതി, അസമസമോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിമോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിഭാഗോ ബുദ്ധോതി, അപ്പടിപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധോതി യം വചനം, തം മിച്ഛാ ഭവേയ്യ. ഇമമ്പി ഖോ ത്വം, മഹാരാജ, കാരണം അത്ഥതോ സമ്പടിച്ഛ, യേന കാരണേന ദ്വേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏകക്ഖണേ നുപ്പജ്ജന്തി.

അപിച ഖോ, മഹാരാജ, ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സഭാവപകതി ഏസാ, യം ഏകോയേവ ബുദ്ധോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ കാരണാ? മഹന്തതായ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധഗുണാനം, യം അഞ്ഞമ്പി, മഹാരാജ, മഹന്തം ഹോതി, തം ഏകംയേവ ഹോതി. പഥവീ, മഹാരാജ, മഹന്തീ, സാ ഏകായേവ. സാഗരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. സിനേരു ഗിരിരാജാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. ആകാസോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. സക്കോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. മാരോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. മഹാബ്രഹ്മാ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ. തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ മഹന്തോ, സോ ഏകോയേവ ലോകസ്മിം. യത്ഥ തേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ അഞ്ഞേസം ഓകാസോ ന ഹോതി. തസ്മാ, മഹാരാജ, തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഏകോയേവ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീതി. സുകഥിതോ, ഭന്തേ നാഗസേന, പഞ്ഹോ ഓപമ്മേഹി കാരണേഹീതി (മി. പ. ൫.൧.൧).

ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മന്തി നവവിധസ്സ ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനുധമ്മം പുബ്ബഭാഗപ്പടിപദം. സഹധമ്മികോതി സകാരണോ. വാദാനുവാദോതി വാദോയേവ.

അച്ഛരിയഅബ്ഭുതവണ്ണനാ

൧൬൨. ആയസ്മാ ഉദായീതി തയോ ഥേരാ ഉദായീ നാമ – ലാളുദായീ, കാളുദായീ, മഹാഉദായീതി. ഇധ മഹാഉദായീ അധിപ്പേതോ. തസ്സ കിര ഇമം സുത്തം ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സുണന്തസ്സ അബ്ഭന്തരേ പഞ്ചവണ്ണാ പീതി ഉപ്പജ്ജിത്വാ പാദപിട്ഠിതോ സീസമത്ഥകം ഗച്ഛതി, സീസമത്ഥകതോ പാദപിട്ഠിം ആഗച്ഛതി, ഉഭതോ പട്ഠായ മജ്ഝം ഓതരതി, മജ്ഝതോ പട്ഠായ ഉഭതോ ഗച്ഛതി. സോ നിരന്തരം പീതിയാ ഫുടസരീരോ ബലവസോമനസ്സേന ദസബലസ്സ ഗുണം കഥേന്തോ അച്ഛരിയം ഭന്തേതിആദിമാഹ. അപ്പിച്ഛതാതി നിത്തണ്ഹതാ. സന്തുട്ഠിതാതി ചതൂസു പച്ചയേസു തീഹാകാരേഹി സന്തോസോ. സല്ലേഖതാതി സബ്ബകിലേസാനം സല്ലിഖിതഭാവോ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ നാമ. ന അത്താനം പാതുകരിസ്സതീതി അത്തനോ ഗുണേ ന ആവി കരിസ്സതി. പടാകം പരിഹരേയ്യുന്തി ‘‘കോ അമ്ഹേഹി സദിസോ അത്ഥീ’’തി വദന്താ പടാകം ഉക്ഖിപിത്വാ നാളന്ദം വിചരേയ്യും.

പസ്സ ഖോ ത്വം, ഉദായി, തഥാഗതസ്സ അപ്പിച്ഛതാതി പസ്സ ഉദായി യാദിസീ തഥാഗതസ്സ അപ്പിച്ഛതാതി ഥേരസ്സ വചനം സമ്പടിച്ഛന്തോ ആഹ. കിം പന ഭഗവാ നേവ അത്താനം പാതുകരോതി, ന അത്തനോ ഗുണം കഥേതീതി ചേ? ന, ന കഥേതി. അപ്പിച്ഛതാദീഹി കഥേതബ്ബം, ചീവരാദിഹേതും ന കഥേതി. തേനേവാഹ – ‘‘പസ്സ ഖോ ത്വം, ഉദായി, തഥാഗതസ്സ അപ്പിച്ഛതാ’’തിആദി. ബുജ്ഝനകസത്തം പന ആഗമ്മ വേനേയ്യവസേന കഥേതി. യഥാഹ –

‘‘ന മേ ആചരിയോ അത്ഥി, സദിസോ മേ ന വിജ്ജതി;

സദേവകസ്മിം ലോകസ്മിം, നത്ഥി മേ പടിപുഗ്ഗലോ’’തി. (മഹാവ. ൧൧);

ഏവം തഥാഗതസ്സ ഗുണദീപികാ ബഹൂ ഗാഥാപി സുത്തന്താപി വിത്ഥാരേതബ്ബാ.

൧൬൩. അഭിക്ഖണം ഭാസേയ്യാസീതി പുനപ്പുനം ഭാസേയ്യാസി. പുബ്ബണ്ഹസമയേ മേ കഥിതന്തി മാ മജ്ഝന്ഹികാദീസു ന കഥയിത്ഥ. അജ്ജ വാ മേ കഥിതന്തി മാ പരദിവസാദീസു ന കഥയിത്ഥാതി അത്ഥോ. പവേദേസീതി കഥേസി. ഇമസ്സ വേയ്യാകരണസ്സാതി നിഗ്ഗാഥകത്താ ഇദം സുത്തം ‘‘വേയ്യാകരണ’’ന്തി വുത്തം. അധിവചനന്തി നാമം. ഇദം പന ‘‘ഇതി ഹിദ’’ന്തി പട്ഠായ പദം സങ്ഗീതികാരേഹി ഠപിതം. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

സമ്പസാദനീയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.