൪. അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

വാസേട്ഠഭാരദ്വാജവണ്ണനാ

൧൧൧. ഏവം മേ സുതന്തി അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേതി ഏത്ഥ അയം അനുപുബ്ബികഥാ. അതീതേ സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ ഏകാ ഉപാസികാ പദുമുത്തരം ഭഗവന്തം നിമന്തേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസതസഹസ്സസ്സ ദാനം ദത്വാ ഭഗവതോ പാദമൂലേ നിപജ്ജിത്വാ ‘‘അനാഗതേ തുമ്ഹാദിസസ്സ ബുദ്ധസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹോമീ’’തി പത്ഥനം അകാസി. സാ കപ്പസതസഹസ്സം ദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ച സംസരിത്വാ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ ഭദ്ദിയനഗരേ മേണ്ഡകസേട്ഠിപുത്തസ്സ ധനഞ്ചയസേട്ഠിനോ ഗേഹേ സുമനദേവിയാ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. ജാതകാലേ തസ്സാ വിസാഖാതി നാമം അകംസു. സാ യദാ ഭഗവാ ഭദ്ദിയനഗരം ആഗമാസി, തദാ പഞ്ചദാസിസതേഹി സദ്ധിം ഭഗവതോ പച്ചുഗ്ഗമനം കത്വാ പഠമദസ്സനമ്ഹിയേവ സോതാപന്നാ അഹോസി.

അപരഭാഗേ സാവത്ഥിയം മിഗാരസേട്ഠിപുത്തസ്സ പുണ്ണവഡ്ഢനകുമാരസ്സ ഗേഹം ഗതാ. തത്ഥ നം മിഗാരസേട്ഠി മാതുട്ഠാനേ ഠപേസി. തസ്മാ മിഗാരമാതാതി വുച്ചതി. പതികുലം ഗച്ഛന്തിയാ ചസ്സാ പിതാ മഹാലതാപിളന്ധനം നാമ കാരാപേസി. തസ്മിം പിളന്ധനേ ചതസ്സോ വജിരനാളിയോ ഉപയോഗം അഗമംസു, മുത്താനം ഏകാദസ നാളിയോ, പവാളസ്സ ദ്വാവീസതി നാളിയോ, മണീനം തേത്തിംസ നാളിയോ. ഇതി ഏതേഹി ച അഞ്ഞേഹി ച സത്തഹി രതനേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി. തം സീസേ പടിമുക്കം യാവ പാദപിട്ഠിയാ ഭസ്സതി. പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരയമാനാവ നം ഇത്ഥീ ധാരേതും സക്കോതി. സാ അപരഭാഗേ ദസബലസ്സ അഗ്ഗുപട്ഠായികാ ഹുത്വാ തം പസാധനം വിസ്സജ്ജേത്വാ നവഹി കോടീഹി ഭഗവതോ വിഹാരം കാരയമാനാ കരീസമത്തേ ഭൂമിഭാഗേ പാസാദം കാരേസി. തസ്സ ഉപരിഭൂമിയം പഞ്ച ഗബ്ഭസതാനി ഹോന്തി, ഹേട്ഠിമഭൂമിയം പഞ്ചാതി ഗബ്ഭസഹസ്സപ്പടിമണ്ഡിതോ അഹോസി. സാ ‘‘സുദ്ധപാസാദോവ ന സോഭതീ’’തി തം പരിവാരേത്വാ പഞ്ച ദുവഡ്ഢഗേഹസതാനി, പഞ്ച ചൂളപാസാദസതാനി, പഞ്ച ദീഘസാലസതാനി ച കാരാപേസി. വിഹാരമഹോ ചതൂഹി മാസേഹി നിട്ഠാനം അഗമാസി.

മാതുഗാമത്തഭാവേ ഠിതായ വിസാഖായ വിയ അഞ്ഞിസ്സാ ബുദ്ധസാസനേ ധനപരിച്ചാഗോ നാമ നത്ഥി, പുരിസത്തഭാവേ ഠിതസ്സ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ വിയ അഞ്ഞസ്സാതി. സോ ഹി ചതുപണ്ണാസകോടിയോ വിസ്സജ്ജേത്വാ സാവത്ഥിയാ ദക്ഖിണഭാഗേ അനുരാധപുരസ്സ മഹാവിഹാരസദിസേ ഠാനേ ജേതവനമഹാവിഹാരം നാമ കാരേസി. വിസാഖാ സാവത്ഥിയാ പാചീനഭാഗേ ഉത്തരദേവിയാ വിഹാരസദിസേ ഠാനേ പുബ്ബാരാമം നാമ കാരേസി. ഭഗവാ ഇമേസം ദ്വിന്നം കുലാനം അനുകമ്പായ സാവത്ഥിം നിസ്സായ വിഹരന്തോ ഇമേസു ദ്വീസു വിഹാരേസു നിബദ്ധവാസം വസി. ഏകം അന്തോവസ്സം ജേതവനേ വസതി, ഏകം പുബ്ബാരാമേ. തസ്മിം സമയേ പന ഭഗവാ പുബ്ബാരാമേ വിഹരതി. തേന വുത്തം ‘‘പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ’’തി.

വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാതി വാസേട്ഠോ ച സാമണേരോ ഭാരദ്വാജോ ച. ഭിക്ഖൂസു പരിവസന്തീതി തേ നേവ തിത്ഥിയപരിവാസം വസന്തി, ന ആപത്തിപരിവാസം. അപരിപുണ്ണവസ്സത്താ പന ഭിക്ഖുഭാവം പത്ഥയമാനാ വസന്തി. തേനേവാഹ ‘‘ഭിക്ഖുഭാവം ആകങ്ഖമാനാ’’തി. ഉഭോപി ഹേതേ ഉദിച്ചബ്രാഹ്മണമഹാസാലകുലേ നിബ്ബത്താ, ചത്താലീസ ചത്താലീസ കോടിവിഭവാ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ മജ്ഝിമനികായേ വാസേട്ഠസുത്തം സുത്വാ സരണം ഗതാ, തേവിജ്ജസുത്തം സുത്വാ പബ്ബജിത്വാ ഇമസ്മിം കാലേ ഭിക്ഖുഭാവം ആകങ്ഖമാനാ പരിവസന്തി. അബ്ഭോകാസേ ചങ്കമതീതി ഉത്തരദക്ഖിണേന ആയതസ്സ പാസാദസ്സ പുരത്ഥിമദിസാഭാഗേ പാസാദച്ഛായായം യന്തരജ്ജൂഹി ആകഡ്ഢിയമാനം രതനസതുബ്ബേധം സുവണ്ണഅഗ്ഘികം വിയ അനിലപഥേ വിധാവന്തീഹി ഛബ്ബണ്ണാഹി ബുദ്ധരസ്മീഹി സോഭമാനോ അപരാപരം ചങ്കമതി.

൧൧൩. അനുചങ്കമിംസൂതി അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ഓനതസരീരാ ഹുത്വാ അനുവത്തമാനാ ചങ്കമിംസു. വാസേട്ഠം ആമന്തേസീതി സോ തേസം പണ്ഡിതതരോ ഗഹേതബ്ബം വിസ്സജ്ജേതബ്ബഞ്ച ജാനാതി, തസ്മാ തം ആമന്തേസി. തുമ്ഹേ ഖ്വത്ഥാതി തുമ്ഹേ ഖോ അത്ഥ. ബ്രാഹ്മണജച്ചാതി, ബ്രാഹ്മണജാതികാ. ബ്രാഹ്മണകുലീനാതി ബ്രാഹ്മണേസു കുലീനാ കുലസമ്പന്നാ. ബ്രാഹ്മണകുലാതി ബ്രാഹ്മണകുലതോ, ഭോഗാദിസമ്പന്നം ബ്രാഹ്മണകുലം പഹായാതി അത്ഥോ. ന അക്കോസന്തീതി ദസവിധേന അക്കോസവത്ഥുനാ ന അക്കോസന്തി. ന പരിഭാസന്തീതി നാനാവിധായ പരിഭവകഥായ ന പരിഭാസന്തീതി അത്ഥോ. ഇതി ഭഗവാ ‘‘ബ്രാഹ്മണാ ഇമേ സാമണേരേ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തീ’’തി ജാനമാനോവ പുച്ഛതി. കസ്മാ? ഇമേ മയാ അപുച്ഛിതാ പഠമതരം ന കഥേസ്സന്തി, അകഥിതേ കഥാ ന സമുട്ഠാതീതി കഥാസമുട്ഠാപനത്ഥായ. തഗ്ഘാതി ഏകംസവചനേ നിപാതോ, ഏകംസേനേവ നോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അത്തരൂപായാതി അത്തനോ അനുരൂപായ. പരിപുണ്ണായാതി യഥാരുചി പദബ്യഞ്ജനാനി ആരോപേത്വാ ആരോപേത്വാ പരിപൂരിതായ. നോ അപരിപുണ്ണായാതി അന്തരാ അട്ഠപിതായ നിരന്തരം പവത്തായ.

കസ്മാ പന ബ്രാഹ്മണാ ഇമേ സാമണേരേ അക്കോസന്തീതി? അപ്പതിട്ഠതായ. ഇമേ ഹി സാമണേരാ അഗ്ഗബ്രാഹ്മണാനം പുത്താ തിണ്ണം വേദാനം പാരഗൂ ജമ്ബുദീപേ ബ്രാഹ്മണാനം അന്തരേ പാകടാ സമ്ഭാവിതാ തേസം പബ്ബജിതത്താ അഞ്ഞേ ബ്രാഹ്മണപുത്താ പബ്ബജിംസു. അഥ ഖോ ബ്രാഹ്മണാ ‘‘അപതിട്ഠാ മയം ജാതാ’’തി ഇമായ അപ്പതിട്ഠതായ ഗാമദ്വാരേപി അന്തോഗാമേപി തേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി ബ്രാഹ്മണസമയോ ഭിന്നോ, മുണ്ഡസമണകസ്സ പച്ഛതോ പച്ഛതോ രസഗിദ്ധാ ഹുത്വാ വിചരഥാ’’തിആദീനി ചേവ പാളിയം ആഗതാനി ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ’’തിആദീനി ച വത്വാ അക്കോസന്തി. സാമണേരാ തേസു അക്കോസന്തേസുപി കോപം വാ ആഘാതം വാ അകത്വാ കേവലം ഭഗവതാ പുട്ഠാ ‘‘തഗ്ഘ നോ, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ അക്കോസന്തി പരിഭാസന്തീ’’തി ആരോചേസും. അഥ നേ ഭഗവാ അക്കോസനാകാരം പുച്ഛന്തോ യഥാ കഥം പന വോതി പുച്ഛതി. തേ ആചിക്ഖന്താ ബ്രാഹ്മണാ ഭന്തേതിആദിമാഹംസു.

തത്ഥ സേട്ഠോ വണ്ണോതി ജാതിഗോത്താദീനം പഞ്ഞാപനട്ഠാനേ ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോതി ദസ്സേന്തി. ഹീനാ അഞ്ഞേ വണ്ണാതി ഇതരേ തയോ വണ്ണാ ഹീനാ ലാമകാതി വദന്തി. സുക്കോതി പണ്ഡരോ. കണ്ഹോതി കാളകോ. സുജ്ഝന്തീതി ജാതിഗോത്താദീനം പഞ്ഞാപനട്ഠാനേ സുജ്ഝന്തി. ബ്രഹ്മുനോ പുത്താതി മഹാബ്രഹ്മുനോ പുത്താ. ഓരസാ മുഖതോ ജാതാതി ഉരേ വസിത്വാ മുഖതോ നിക്ഖന്താ, ഉരേ കത്വാ സംവഡ്ഢിതാതി വാ ഓരസാ. ബ്രഹ്മജാതി ബ്രഹ്മതോ നിബ്ബത്താ. ബ്രഹ്മനിമ്മിതാതി ബ്രഹ്മുനാ നിമ്മിതാ. ബ്രഹ്മദായാദാതി ബ്രഹ്മുനോ ദായാദാ. ഹീനമത്ഥ വണ്ണം അജ്ഝുപഗതാതി ഹീനം വണ്ണം അജ്ഝുപഗതാ അത്ഥ. മുണ്ഡകേ സമണകേതി നിന്ദന്താ ജിഗുച്ഛന്താ വദന്തി, ന മുണ്ഡകമത്തഞ്ചേവ സമണമത്തഞ്ച സന്ധായ. ഇബ്ഭേതി ഗഹപതികേ. കണ്ഹേതി കാളകേ. ബന്ധൂതി മാരസ്സ ബന്ധുഭൂതേ മാരപക്ഖികേ. പാദാപച്ചേതി മഹാബ്രഹ്മുനോ പാദാനം അപച്ചഭൂതേ പാദതോ ജാതേതി അധിപ്പായോ.

൧൧൪. ‘‘തഗ്ഘ വോ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം അസ്സരന്താ ഏവമാഹംസൂ’’തി ഏത്ഥ വോതി നിപാതമത്തം, സാമിവചനം വാ, തുമ്ഹാകം ബ്രാഹ്മണാതി അത്ഥോ. പോരാണന്തി പോരാണകം അഗ്ഗഞ്ഞം ലോകുപ്പത്തിചരിയവംസം. അസ്സരന്താതി അസ്സരമാനാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി, ഏകംസേന വോ, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ പോരാണം ലോകുപ്പത്തിം അനനുസ്സരന്താ അജാനന്താ ഏവം വദന്തീതി. ‘‘ദിസ്സന്തി ഖോ പനാ’’തി ഏവമാദി തേസം ലദ്ധിഭിന്ദനത്ഥായ വുത്തം. തത്ഥ ബ്രാഹ്മണിയോതി ബ്രാഹ്മണാനം പുത്തപ്പടിലാഭത്ഥായ ആവാഹവിവാഹവസേന കുലം ആനീതാ ബ്രാഹ്മണിയോ ദിസ്സന്തി. താ ഖോ പനേതാ അപരേന സമയേന ഉതുനിയോപി ഹോന്തി, സഞ്ജാതപുപ്ഫാതി അത്ഥോ. ഗബ്ഭിനിയോതി സഞ്ജാതഗബ്ഭാ. വിജായമാനാതി പുത്തധീതരോ ജനയമാനാ. പായമാനാതി ദാരകേ ഥഞ്ഞം പായന്തിയോ. യോനിജാവ സമാനാതി ബ്രാഹ്മണീനം പസ്സാവമഗ്ഗേന ജാതാ സമാനാ. ഏവമാഹംസൂതി ഏവം വദന്തി. കഥം? ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ…പേ… ബ്രഹ്മദായാദാ’’തി. യദി പന നേസം തം സച്ചവചനം സിയാ, ബ്രാഹ്മണീനം കുച്ഛി മഹാബ്രഹ്മസ്സ ഉരോ ഭവേയ്യ, ബ്രാഹ്മണീനം പസ്സാവമഗ്ഗോ മഹാബ്രഹ്മുനോ മുഖം ഭവേയ്യ, ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘തേ ച ബ്രഹ്മൂനഞ്ചേവ അബ്ഭാചിക്ഖന്തീ’’തിആദി.

ചതുവണ്ണസുദ്ധിവണ്ണനാ

ഏത്താവതാ ‘‘മയം മഹാബ്രഹ്മുനോ ഉരേ വസിത്വാ മുഖതോ നിക്ഖന്താതി വത്തും മാ ലഭന്തൂ’’തി ഇമം മുഖച്ഛേദകവാദം വത്വാ പുന ചത്താരോപി വണ്ണാ കുസലേ ധമ്മേ സമാദായ വത്തന്താവ സുജ്ഝന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ചത്താരോമേ, വാസേട്ഠ, വണ്ണാതിആദിമാഹ. അകുസലസങ്ഖാതാതി അകുസലാതി സങ്ഖാതാ അകുസലകോട്ഠാസഭൂതാ വാ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ന അലമരിയാതി അരിയഭാവേ അസമത്ഥാ. കണ്ഹാതി പകതികാളകാ. കണ്ഹവിപാകാതി വിപാകോപി നേസം കണ്ഹോ ദുക്ഖോതി അത്ഥോ. ഖത്തിയേപി തേതി ഖത്തിയമ്ഹിപി തേ. ഏകച്ചേതി ഏകസ്മിം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

സുക്കാതി നിക്കിലേസഭാവേന പണ്ഡരാ. സുക്കവിപാകാതി വിപാകോപി നേസം സുക്കോ സുഖോതി അത്ഥോ.

൧൧൬. ഉഭയവോകിണ്ണേസു വത്തമാനേസൂതി ഉഭയേസു വോകിണ്ണേസു മിസ്സീഭൂതേസു ഹുത്വാ വത്തമാനേസു. കതമേസു ഉഭയേസൂതി? കണ്ഹസുക്കേസു ധമ്മേസു വിഞ്ഞുഗരഹിതേസു ചേവ വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേസു ച. യദേത്ഥ ബ്രാഹ്മണാ ഏവമാഹംസൂതി ഏത്ഥ ഏതേസു കണ്ഹസുക്കധമ്മേസു വത്തമാനാപി ബ്രാഹ്മണാ യദേതം ഏവം വദന്തി ‘‘ബ്രാഹ്മണോവ സേട്ഠോ വണ്ണോ’’തിആദി. തം നേസം വിഞ്ഞൂ നാനുജാനന്തീതി യേ ലോകേ പണ്ഡിതാ, തേ നാനുമോദന്തി, ന പസംസന്തീതി അത്ഥോ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഇമേസഞ്ഹി വാസേട്ഠാതിആദിമ്ഹി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ. യം വുത്തം നാനുജാനന്തീതി, തം കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ ഇമേസം ചതുന്നം വണ്ണാനം യോ ഭിക്ഖു അരഹം…പേ… സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോ, സോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി, തേ ച ന ഏവരൂപാ. തസ്മാ നേസം വിഞ്ഞൂ നാനുജാനന്തി.

അരഹന്തിആദിപദേസു ചേത്ഥ കിലേസാനം ആരകത്താദീഹി കാരണേഹി അരഹം. ആസവാനം ഖീണത്താ ഖീണാസവോ. സത്ത സേക്ഖാ പുഥുജ്ജനകല്യാണകാ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസം വസന്തി നാമ. അയം പന വുത്ഥവാസോതി വുസിതവാ. ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി ചതൂസു സച്ചേസു പരിജാനനാദികരണീയം കതം അസ്സാതി കതകരണീയോ. കിലേസഭാരോ ച ഖന്ധഭാരോ ച ഓഹിതോ അസ്സാതി ഓഹിതഭാരോ. ഓഹിതോതി ഓഹാരിതോ. സുന്ദരോ അത്ഥോ, സകോ വാ അത്ഥോ സദത്ഥോ, അനുപ്പത്തോ സദത്ഥോ ഏതേനാതി അനുപ്പത്തസദത്ഥോ. ഭവസംയോജനം വുച്ചതി തണ്ഹാ, സാ പരിക്ഖീണാ അസ്സാതി പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ. സമ്മദഞ്ഞാ വിമുത്തോതി സമ്മാ ഹേതുനാ കാരണേന ജാനിത്വാ വിമുത്തോ. ജനേതസ്മിന്തി ജനേ ഏതസ്മിം, ഇമസ്മിം ലോകേതി അത്ഥോ. ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അഭിസമ്പരായഞ്ചാതി ഇധത്തഭാവേ ച പരത്തഭാവേ.

൧൧൭. അനന്തരാതി അന്തരവിരഹിതാ, അത്തനോ കുലേന സദിസാതി അത്ഥോ. അനുയുത്താതി വസവത്തിനോ. നിപച്ചകാരന്തി മഹല്ലകതരാ നിപച്ചകാരം ദസ്സേന്തി. ദഹരതരാ അഭിവാദനാദീനി കരോന്തി. തത്ഥ സാമീചികമ്മന്തി തംതംവത്തകരണാദി അനുച്ഛവികകമ്മം.

൧൧൮. നിവിട്ഠാതി അഭിനിവിട്ഠാ അചലട്ഠിതാ. കസ്സ പന ഏവരൂപാ സദ്ധാ ഹോതീതി? സോതാപന്നസ്സ. സോ ഹി നിവിട്ഠസദ്ധോ അസിനാ സീസേ ഛേജ്ജമാനേപി ബുദ്ധോ അബുദ്ധോതി വാ, ധമ്മോ അധമ്മോതി വാ, സങ്ഘോ അസങ്ഘോതി വാ ന വദതി. പതിട്ഠിതസദ്ധോ ഹോതി സൂരമ്ബട്ഠോ വിയ.

സോ കിര സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ഗേഹം അഗമാസി. അഥ മാരോ ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണപ്പടിമണ്ഡിതം ബുദ്ധരൂപം മാപേത്വാ തസ്സ ഘരദ്വാരേ ഠത്വാ ‘‘സത്ഥാ ആഗതോ’’തി സാസനം പഹിണി. സൂരമ്ബട്ഠോ ചിന്തേസി ‘‘അഹം ഇദാനേവ സത്ഥു സന്തികേ ധമ്മം സുത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഉപസങ്കമിത്വാ സത്ഥുസഞ്ഞായ വന്ദിത്വാ അട്ഠാസി. മാരോ ആഹ – ‘‘അമ്ബട്ഠ, യം തേ മയാ ‘രൂപം അനിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി കഥിതം, തം ദുക്കഥിതം. അനുപധാരേത്വാവ ഹി മയാ ഏവം വുത്തം. തസ്മാ ത്വം ‘രൂപം നിച്ചം…പേ… വിഞ്ഞാണം നിച്ച’ന്തി ഗണ്ഹാഹീ’’തി. സോ ചിന്തേസി – ‘‘അട്ഠാനമേതം യം ബുദ്ധാ അനുപധാരേത്വാ അപച്ചക്ഖം കത്വാ കിഞ്ചി കഥേയ്യും, അദ്ധാ അയം മയ്ഹം വിച്ഛിന്ദജനനത്ഥം മാരോ ആഗതോ’’തി. തതോ നം ‘‘ത്വം മാരോസീ’’തി ആഹ. സോ മുസാവാദം കാതും നാസക്ഖി. ‘‘ആമ മാരോസ്മീ’’തി പടിജാനാതി. ‘‘കസ്മാ ആഗതോസീ’’തി? തവ സദ്ധാചാലനത്ഥന്തി ആഹ. ‘‘കണ്ഹ പാപിമ, ത്വം താവ ഏകോ തിട്ഠ, താദിസാനം മാരാനം സതമ്പി സഹസ്സമ്പി സതസഹസ്സമ്പി മമ സദ്ധം ചാലേതും അസമത്ഥം, മഗ്ഗേന ആഗതസദ്ധാ നാമ ഥിരാ സിലാപഥവിയം പതിട്ഠിതസിനേരു വിയ അചലാ ഹോതി, കിം ത്വം ഏത്ഥാ’’തി അച്ഛരം പഹരി. സോ ഠാതും അസക്കോന്തോ തത്ഥേവ അന്തരധായി. ഏവരൂപം സദ്ധം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘നിവിട്ഠാ’’തി.

മൂലജാതാ പതിട്ഠിതാതി മഗ്ഗമൂലസ്സ സഞ്ജാതത്താ തേന മഗ്ഗമൂലേന പതിട്ഠിതാ. ദള്ഹാതി ഥിരാ. അസംഹാരിയാതി സുനിഖാതഇന്ദഖീലോ വിയ കേനചി ചാലേതും അസക്കുണേയ്യാ. തസ്സേതം കല്ലം വചനായാതി തസ്സ അരിയസാവകസ്സ യുത്തമേതം വത്തും. കിന്തി? ‘‘ഭഗവതോമ്ഹി പുത്തോ ഓരസോ’’തി ഏവമാദി. സോ ഹി ഭഗവന്തം നിസ്സായ അരിയഭൂമിയം ജാതോതി ഭഗവതോ പുത്തോ. ഉരേ വസിത്വാ മുഖതോ നിക്ഖന്തധമ്മഘോസവസേന മഗ്ഗഫലേസു പതിട്ഠിതത്താ ഓരസോ മുഖതോ ജാതോ. അരിയധമ്മതോ ജാതത്താ അരിയധമ്മേന ച നിമ്മിതത്താ ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ. നവലോകുത്തരധമ്മദായജ്ജം അരഹതീതി ധമ്മദായാദോ. തം കിസ്സ ഹേതൂതി യദേതം ‘‘ഭഗവതോമ്ഹി പുത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘ധമ്മജോ ധമ്മനിമ്മിതോ’’തി വുത്തം, തം കസ്മാതി ചേ? ഇദാനിസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ തഥാഗതസ്സ ഹേതന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ധമ്മകായോ ഇതിപീ’’തി കസ്മാ തഥാഗതോ ‘‘ധമ്മകായോ’’തി വുത്തോ? തഥാഗതോ ഹി തേപിടകം ബുദ്ധവചനം ഹദയേന ചിന്തേത്വാ വാചായ അഭിനീഹരി. തേനസ്സ കായോ ധമ്മമയത്താ ധമ്മോവ. ഇതി ധമ്മോ കായോ അസ്സാതി ധമ്മകായോ. ധമ്മകായത്താ ഏവ ബ്രഹ്മകായോ. ധമ്മോ ഹി സേട്ഠത്ഥേന ബ്രഹ്മാതി വുച്ചതി. ധമ്മഭൂതോതി ധമ്മസഭാവോ. ധമ്മഭൂതത്താ ഏവ ബ്രഹ്മഭൂതോ.

൧൧൯. ഏത്താവതാ ഭഗവാ സേട്ഠച്ഛേദകവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അപരേനപി നയേന സേട്ഠച്ഛേദകവാദമേവ ദസ്സേതും ഹോതി ഖോ സോ, വാസേട്ഠ, സമയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സംവട്ടവിവട്ടകഥാ ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതാവ. ഇത്ഥത്തം ആഗച്ഛന്തീതി ഇത്ഥഭാവം മനുസ്സത്തം ആഗച്ഛന്തി. തേധ ഹോന്തി മനോമയാതി തേ ഇധ മനുസ്സലോകേ നിബ്ബത്തമാനാപി ഓപപാതികാ ഹുത്വാ മനേനേവ നിബ്ബത്താതി മനോമയാ. ബ്രഹ്മലോകേ വിയ ഇധാപി നേസം പീതിയേവ ആഹാരകിച്ചം സാധേതീതി പീതിഭക്ഖാ. ഏതേനേവ നയേന സയംപഭാദീനിപി വേദിതബ്ബാനീതി.

രസപഥവിപാതുഭാവവണ്ണനാ

൧൨൦. ഏകോദകീഭൂതന്തി സബ്ബം ചക്കവാളം ഏകോദകമേവ ഭൂതം. അന്ധകാരോതി തമോ. അന്ധകാരതിമിസാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണുപ്പത്തിനിവാരണേന അന്ധഭാവകരണം ബഹലതമം. സമതനീതി പതിട്ഠഹി സമന്തതോ പത്ഥരി. പയസോ തത്തസ്സാതി തത്തസ്സ ഖീരസ്സ. വണ്ണസമ്പന്നാതി വണ്ണേന സമ്പന്നാ. കണികാരപുപ്ഫസദിസോ ഹിസ്സാ വണ്ണോ അഹോസി. ഗന്ധസമ്പന്നാതി ഗന്ധേന സമ്പന്നാ ദിബ്ബഗന്ധം വായതി. രസസമ്പന്നാതി രസേന സമ്പന്നാ പക്ഖിത്തദിബ്ബോജാ വിയ ഹോതി. ഖുദ്ദമധുന്തി ഖുദ്ദകമക്ഖികാഹി കതമധും. അനേളകന്തി നിദ്ദോസം മക്ഖികണ്ഡകവിരഹിതം. ലോലജാതികോതി ലോലസഭാവോ. അതീതാനന്തരേപി കപ്പേ ലോലോയേവ. അമ്ഭോതി അച്ഛരിയജാതോ ആഹ. കിമേവിദം ഭവിസ്സതീതി വണ്ണോപിസ്സാ മനാപോ ഗന്ധോപി, രസോ പനസ്സാ കീദിസോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. യോ തത്ഥ ഉപ്പന്നലോഭോ, സോ രസപഥവിം അങ്ഗുലിയാ സായി, അങ്ഗുലിയാ ഗഹേത്വാ ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപേസി.

അച്ഛാദേസീതി ജിവ്ഹഗ്ഗേ ഠപിതമത്താ സത്ത രസഹരണീസഹസ്സാനി ഫരിത്വാ മനാപാ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തണ്ഹാ ചസ്സ ഓക്കമീതി തത്ഥ ചസ്സ തണ്ഹാ ഉപ്പജ്ജി.

ചന്ദിമസൂരിയാദിപാതുഭാവവണ്ണനാ

൧൨൧. ആലുപ്പകാരകം ഉപക്കമിംസു പരിഭുഞ്ജിതുന്തി ആലോപം കത്വാ പിണ്ഡേ പിണ്ഡേ ഛിന്ദിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ആരഭിംസു. ചന്ദിമസൂരിയാതി ചന്ദിമാ ച സൂരിയോ ച. പാതുരഹേസുന്തി പാതുഭവിംസു.

കോ പന തേസം പഠമം പാതുഭവി, കോ കസ്മിം വസതി, കസ്സ കിം പമാണം, കോ ഉപരി, കോ സീഘം ഗച്ഛതി, കതി നേസം വീഥിയോ, കഥം ചരന്തി, കിത്തകേ ഠാനേ ആലോകം കരോന്തീതി? ഉഭോ ഏകതോ പാതുഭവന്തി. സൂരിയോ പഠമതരം പഞ്ഞായതി. തേസഞ്ഹി സത്താനം സയംപഭായ അന്തരഹിതായ അന്ധകാരോ അഹോസി. തേ ഭീതതസിതാ ‘‘ഭദ്ദകം വതസ്സ സചേ ആലോകോ പാതുഭവേയ്യാ’’തി ചിന്തയിംസു. തതോ മഹാജനസ്സ സൂരഭാവം ജനയമാനം സൂരിയമണ്ഡലം ഉട്ഠഹി. തേനേവസ്സ സൂരിയോതി നാമം അഹോസി. തസ്മിം ദിവസം ആലോകം കത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ പുന അന്ധകാരോ അഹോസി. തേ ‘‘ഭദ്ദകം വതസ്സ സചേ അഞ്ഞോ ആലോകോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ചിന്തയിംസു. അഥ നേസം ഛന്ദം ഞത്വാവ ചന്ദമണ്ഡലം ഉട്ഠഹി. തേനേവസ്സ ചന്ദോതി നാമം അഹോസി.

തേസു ചന്ദോ അന്തോമണിവിമാനേ വസതി. തം ബഹി രജതേന പരിക്ഖിത്തം. ഉഭയമ്പി സീതലമേവ അഹോസി. സൂരിയോ അന്തോകനകവിമാനേ വസതി. തം ബാഹിരം ഫലികപരിക്ഖിത്തം ഹോതി. ഉഭയമ്പി ഉണ്ഹമേവ.

പമാണതോ ചന്ദോ ഉജുകം ഏകൂനപഞ്ഞാസയോജനോ. പരിമണ്ഡലതോ തീഹി യോജനേഹി ഊനദിയഡ്ഢസതയോജനോ. സൂരിയോ ഉജുകം പഞ്ഞാസയോജനോ, പരിമണ്ഡലതോ ദിയഡ്ഢസതയോജനോ.

ചന്ദോ ഹേട്ഠാ, സൂരിയോ ഉപരി, അന്തരാ നേസം യോജനം ഹോതി. ചന്ദസ്സ ഹേട്ഠിമന്തതോ സൂരിയസ്സ ഉപരിമന്തതോ യോജനസതം ഹോതി.

ചന്ദോ ഉജുകം സണികം ഗച്ഛതി, തിരിയം സീഘം. ദ്വീസു പസ്സേസു നക്ഖത്തതാരകാ ഗച്ഛന്തി. ചന്ദോ ധേനു വിയ വച്ഛം തം തം നക്ഖത്തം ഉപസങ്കമതി. നക്ഖത്താനി പന അത്തനോ ഠാനം ന വിജഹന്തി. സൂരിയസ്സ ഉജുകം ഗമനം സീഘം, തിരിയം ഗമനം ദന്ധം. സോ കാളപക്ഖഉപോസഥതോ പാടിപദദിവസേ യോജനാനം സതസഹസ്സം ചന്ദമണ്ഡലം ഓഹായ ഗച്ഛതി. അഥ ചന്ദോ ലേഖാ വിയ പഞ്ഞായതി. പക്ഖസ്സ ദുതിയായ സതസഹസ്സന്തി ഏവം യാവ ഉപോസഥദിവസാ സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം ഓഹായ ഗച്ഛതി. അഥ ചന്ദോ അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ ഉപോസഥദിവസേ പരിപുണ്ണോ ഹോതി. പുന പാടിപദദിവസേ യോജനാനം സതസഹസ്സം ധാവിത്വാ ഗണ്ഹാതി. ദുതിയായ സതസഹസ്സന്തി ഏവം യാവ ഉപോസഥദിവസാ സതസഹസ്സം സതസഹസ്സം ധാവിത്വാ ഗണ്ഹാതി. അഥ ചന്ദോ അനുക്കമേന ഹായിത്വാ ഉപോസഥദിവസേ സബ്ബസോ ന പഞ്ഞായതി. ചന്ദം ഹേട്ഠാ കത്വാ സൂരിയോ ഉപരി ഹോതി. മഹതിയാ പാതിയാ ഖുദ്ദകഭാജനം വിയ ചന്ദമണ്ഡലം പിധീയതി. മജ്ഝന്ഹികേ ഗേഹച്ഛായാ വിയ ചന്ദസ്സ ഛായാ ന പഞ്ഞായതി. സോ ഛായായ അപഞ്ഞായമാനായ ദൂരേ ഠിതാനം ദിവാ പദീപോ വിയ സയമ്പി ന പഞ്ഞായതി.

കതി നേസം വീഥിയോതി ഏത്ഥ പന അജവീഥി, നാഗവീഥി, ഗോവീഥീതി തിസ്സോ വീഥിയോ ഹോന്തി. തത്ഥ അജാനം ഉദകം പടികൂലം ഹോതി, ഹത്ഥിനാഗാനം മനാപം. ഗുന്നം സീതുണ്ഹസമതായ ഫാസു ഹോതി. തസ്മാ യം കാലം ചന്ദിമസൂരിയാ അജവീഥിം ആരുഹന്തി, തദാ ദേവോ ഏകബിന്ദുമ്പി ന വസ്സതി. യദാ നാഗവീഥിം ആരോഹന്തി, തദാ ഭിന്നം വിയ നഭം പഗ്ഘരതി. യദാ ഗോവീഥിം ആരോഹന്തി, തദാ ഉതുസമതാ സമ്പജ്ജതി. ചന്ദിമസൂരിയാ ഛമാസേ സിനേരുതോ ബഹി നിക്ഖമന്തി, ഛമാസേ അന്തോ വിചരന്തി. തേ ഹി ആസാള്ഹമാസേ സിനേരുസമീപേന വിചരന്തി. തതോ പരേ ദ്വേ മാസേ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി വിചരന്താ പഠമകത്തികമാസേ മജ്ഝേന ഗച്ഛന്തി. തതോ ചക്കവാളാഭിമുഖാ ഗന്ത്വാ തയോ മാസേ ചക്കവാളസമീപേന ചരിത്വാ പുന നിക്ഖമിത്വാ ചിത്രമാസേ മജ്ഝേന ഗന്ത്വാ തതോ ദ്വേ മാസേ സിനേരുഭിമുഖാ പക്ഖന്ദിത്വാ പുന ആസാള്ഹേ സിനേരുസമീപേന ചരന്തി.

കിത്തകേ ഠാനേ ആലോകം കരോന്തീതി? ഏകപ്പഹാരേന തീസു ദീപേസു ആലോകം കരോന്തി. കഥം? ഇമസ്മിഞ്ഹി ദീപേ സൂരിയുഗ്ഗമനകാലോ പുബ്ബവിദേഹേ മജ്ഝന്ഹികോ ഹോതി, ഉത്തരകുരൂസു അത്ഥങ്ഗമനകാലോ, അപരഗോയാനേ മജ്ഝിമയാമോ. പുബ്ബവിദേഹമ്ഹി ഉഗ്ഗമനകാലോ ഉത്തരകുരൂസു മജ്ഝന്ഹികോ, അപരഗോയാനേ അത്ഥങ്ഗമനകാലോ, ഇധ മജ്ഝിമയാമോ. ഉത്തരകുരൂസു ഉഗ്ഗമനകാലോ അപരഗോയാനേ മജ്ഝന്ഹികോ, ഇധ അത്ഥങ്ഗമനകാലോ, പുബ്ബവിദേഹേ മജ്ഝിമയാമോ. അപരഗോയാനദീപേ ഉഗ്ഗമനകാലോ ഇധ മജ്ഝന്ഹികോ, പുബ്ബവിദേഹേ അത്ഥങ്ഗമനകാലോ, ഉത്തരകുരൂസു മജ്ഝിമയാമോതി.

നക്ഖത്താനി താരകരൂപാനീതി കത്തികാദിനക്ഖത്താനി ചേവ സേസതാരകരൂപാനി ച ചന്ദിമസൂരിയേഹി സദ്ധിംയേവ പാതുരഹേസും. രത്തിന്ദിവാതി തതോ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനതോ യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ രത്തി, അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനാ ദിവാതി ഏവം രത്തിന്ദിവാ പഞ്ഞായിംസു. അഥ പഞ്ചദസ രത്തിയോ അഡ്ഢമാസോ, ദ്വേ അഡ്ഢമാസാ മാസോതി ഏവം മാസഡ്ഢമാസാ പഞ്ഞായിംസു. അഥ ചത്താരോ മാസാ ഉതു, തയോ ഉതൂ സംവച്ഛരോതി ഏവം ഉതുസംവച്ഛരാ പഞ്ഞായിംസു.

൧൨൨. വണ്ണവേവണ്ണതാ ചാതി വണ്ണസ്സ വിവണ്ണഭാവോ. തേസം വണ്ണാതിമാനപച്ചയാതി തേസം വണ്ണം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നഅതിമാനപച്ചയാ. മാനാതിമാനജാതികാനന്തി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജമാനാതിമാനസഭാവാനം. രസായ പഥവിയാതി സമ്പന്നരസത്താ രസാതി ലദ്ധനാമായ പഥവിയാ. അനുത്ഥുനിംസൂതി അനുഭാസിംസു. അഹോ രസന്തി അഹോ അമ്ഹാകം മധുരരസം അന്തരഹിതം. അഗ്ഗഞ്ഞം അക്ഖരന്തി ലോകുപ്പത്തിവംസകഥം. അനുസരന്തീതി അനുഗച്ഛന്തി.

ഭൂമിപപ്പടകപാതുഭാവാദിവണ്ണനാ

൧൨൩. ഏവമേവ പാതുരഹോസീതി ഏദിസോ ഹുത്വാ ഉട്ഠഹി, അന്തോവാപിയം ഉദകേ ഛിന്നേ സുക്ഖകലലപടലം വിയ ച ഉട്ഠഹി.

൧൨൪. പദാലതാതി ഏകാ മധുരരസാ ഭദ്ദാലതാ. കലമ്ബുകാതി നാളികാ. അഹു വത നോതി മധുരരസാ വത നോ പദാലതാ അഹോസി. അഹായി വത നോതി സാ നോ ഏതരഹി അന്തരഹിതാതി.

൧൨൫. അകട്ഠപാകോതി അകട്ഠേയേവ ഭൂമിഭാഗേ ഉപ്പന്നോ. അകണോതി നിക്കുണ്ഡകോ. അഥുസോതി നിത്ഥുസോ. സുഗന്ധോതി ദിബ്ബഗന്ധം വായതി. തണ്ഡുലപ്ഫലോതി സുപരിസുദ്ധം പണ്ഡരം തണ്ഡുലമേവ ഫലതി. പക്കം പടിവിരൂള്ഹന്തി സായം ഗഹിതട്ഠാനം പാതോ പക്കം ഹോതി, പുന വിരൂള്ഹം പടിപാകതികമേവ ഗഹിതട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി. നാപദാനം പഞ്ഞായതീതി അലായിതം ഹുത്വാ അനൂനമേവ പഞ്ഞായതി.

ഇത്ഥിപുരിസലിങ്ഗാദിപാതുഭാവവണ്ണനാ

൧൨൬. ഇത്ഥിയാ ചാതി യാ പുബ്ബേ മനുസ്സകാലേ ഇത്ഥീ, തസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗം പാതുഭവതി, പുബ്ബേ പുരിസസ്സ പുരിസലിങ്ഗം. മാതുഗാമോ നാമ ഹി പുരിസത്തഭാവം ലഭന്തോ അനുപുബ്ബേന പുരിസത്തപച്ചയേ ധമ്മേ പൂരേത്വാ ലഭതി. പുരിസോ ഇത്ഥത്തഭാവം ലഭന്തോ കാമേസുമിച്ഛാചാരം നിസ്സായ ലഭതി. തദാ പന പകതിയാ മാതുഗാമസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗം, പുരിസസ്സ പുരിസലിങ്ഗം പാതുരഹോസി. ഉപനിജ്ഝായതന്തി ഉപനിജ്ഝായന്താനം ഓലോകേന്താനം. പരിളാഹോതി രാഗപരിളാഹോ. സേട്ഠിന്തി ഛാരികം. നിബ്ബുയ്ഹമാനായാതി നിയ്യമാനായ.

൧൨൭. അധമ്മസമ്മതന്തി തം പംസുഖിപനാദി അധമ്മോതി സമ്മതം. തദേതരഹി ധമ്മസമ്മതന്തി തം ഇദാനി ധമ്മോതി സമ്മതം, ധമ്മോതി തം ഗഹേത്വാ വിചരന്തി. തഥാ ഹി ഏകച്ചേസു ജാനപദേസു കലഹം കുരുമാനാ ഇത്ഥിയോ ‘‘ത്വം കസ്മാ കഥേസി? യാ ഗോമയപിണ്ഡമത്തമ്പി നാലത്ഥാ’’തി വദന്തി. പാതബ്യതന്തി സേവിതബ്ബതം. സന്നിധികാരകന്തി സന്നിധിം കത്വാ. അപദാനം പഞ്ഞായിത്ഥാതി ഛിന്നട്ഠാനം ഊനമേവ ഹുത്വാ പഞ്ഞായിത്ഥ. സണ്ഡസണ്ഡാതി ഏകേകസ്മിം ഠാനേ കലാപബന്ധാ വിയ ഗുമ്ബഗുമ്ബാ ഹുത്വാ.

൧൨൮. മരിയാദം ഠപേയ്യാമാതി സീമം ഠപേയ്യാമ. യത്ര ഹി നാമാതി യോ ഹി നാമ. പാണിനാ പഹരിംസൂതി തയോ വാരേ വചനം അഗണ്ഹന്തം പാണിനാ പഹരിംസു. തദഗ്ഗേ ഖോതി തം അഗ്ഗം കത്വാ.

മഹാസമ്മതരാജവണ്ണനാ

൧൩൦. ഖീയിതബ്ബം ഖീയേയ്യാതി പകാസേതബ്ബം പകാസേയ്യ ഖിപിതബ്ബം ഖിപേയ്യ, ഹാരേതബ്ബം ഹാരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. യോ നേസം സത്തോതി യോ തേസം സത്തോ. കോ പന സോതി? അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ. സാലീനം ഭാഗം അനുപദസ്സാമാതി മയം ഏകേകസ്സ ഖേത്തതോ അമ്ബണമ്ബണം ആഹരിത്വാ തുയ്ഹം സാലിഭാഗം ദസ്സാമ, തയാ കിഞ്ചി കമ്മം ന കാതബ്ബം, ത്വം അമ്ഹാകം ജേട്ഠകട്ഠാനേ തിട്ഠാതി.

൧൩൧. അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്തന്തി സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ പഞ്ഞത്തി വോഹാരോ ഉപ്പന്നോ. ഖത്തിയോ ഖത്തിയോത്വേവ ദുതിയം അക്ഖരന്തി ന കേവലം അക്ഖരമേവ, തേ പനസ്സ ഖേത്തസാമിനോ തീഹി സങ്ഖേഹി അഭിസേകമ്പി അകംസു. രഞ്ജേതീതി സുഖേതി പിനേതി. അഗ്ഗഞ്ഞേനാതി അഗ്ഗന്തി ഞാതേന, അഗ്ഗേ വാ ഞാതേന ലോകുപ്പത്തിസമയേ ഉപ്പന്നേന അഭിനിബ്ബത്തി അഹോസീതി.

ബ്രാഹ്മണമണ്ഡലാദിവണ്ണനാ

൧൩൨. വീതങ്ഗാരാ വീതധൂമാതി പചിത്വാ ഖാദിതബ്ബാഭാവതോ വിഗതധൂമങ്ഗാരാ. പന്നമുസലാതി കോട്ടേത്വാ പചിതബ്ബാഭാവതോ പതിതമുസലാ. ഘാസമേസമാനാതി ഭിക്ഖാചരിയവസേന യാഗുഭത്തം പരിയേസന്താ. തമേനം മനുസ്സാ ദിസ്വാതി തേ ഏതേ മനുസ്സാ പസ്സിത്വാ. അനഭിസമ്ഭുണമാനാതി അസഹമാനാ അസക്കോന്താ. ഗന്ഥേ കരോന്താതി തയോ വേദേ അഭിസങ്ഖരോന്താ ചേവ വാചേന്താ ച. അച്ഛന്തീതി വസന്തി, ‘‘അച്ഛേന്തീ’’തിപി പാഠോ. ഏസേവത്ഥോ. ഹീനസമ്മതന്തി ‘‘മന്തേ ധാരേന്തി മന്തേ വാചേന്തീ’’തി ഖോ, വാസേട്ഠ, ഇദം തേന സമയേന ഹീനസമ്മതം. തദേതരഹി സേട്ഠസമ്മതന്തി തം ഇദാനി ‘‘ഏത്തകേ മന്തേ ധാരേന്തി ഏത്തകേ മന്തേ വാചേന്തീ’’തി സേട്ഠസമ്മതം ജാതം. ബ്രാഹ്മണമണ്ഡലസ്സാതി ബ്രാഹ്മണഗണസ്സ.

൧൩൩. മേഥുനം ധമ്മം സമാദായാതി മേഥുനധമ്മം സമാദിയിത്വാ. വിസുകമ്മന്തേ പയോജേസുന്തി ഗോരക്ഖ വാണിജകമ്മാദികേ വിസ്സുതേ ഉഗ്ഗതേ കമ്മന്തേ പയോജേസും.

൧൩൪. സുദ്ദാ സുദ്ദാതി തേന ലുദ്ദാചാരകമ്മഖുദ്ദാചാരകമ്മുനാ സുദ്ദം സുദ്ദം ലഹും ലഹും കുച്ഛിതം ഗച്ഛന്തി, വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ. അഹു ഖോതി ഹോതി ഖോ.

൧൩൫. സകം ധമ്മം ഗരഹമാനോതി ന സേതച്ഛത്തം ഉസ്സാപനമത്തേന സുജ്ഝിതും സക്കാതി ഏവം അത്തനോ ഖത്തിയധമ്മം നിന്ദമാനോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. ‘‘ഇമേഹി ഖോ, വാസേട്ഠ, ചതൂഹി മണ്ഡലേഹീ’’തി ഇമിനാ ഇമം ദസ്സേതി ‘‘സമണമണ്ഡലം നാമ വിസും നത്ഥി, യസ്മാ പന ന സക്കാ ജാതിയാ സുജ്ഝിതും, അത്തനോ അത്തനോ സമ്മാപടിപത്തിയാ വിസുദ്ധി ഹോതി. തസ്മാ ഇമേഹി ചതൂഹി മണ്ഡലേഹി സമണമണ്ഡലസ്സ അഭിനിബ്ബത്തി ഹോതി. ഇമാനി മണ്ഡലാനി സമണമണ്ഡലം അനുവത്തന്തി, അനുവത്തന്താനി ച ധമ്മേനേവ അനുവത്തന്തി, നോ അധമ്മേന. സമണമണ്ഡലഞ്ഹി ആഗമ്മ സമ്മാപടിപത്തിം പൂരേത്വാ സുദ്ധിം പാപുണന്തീ’’തി.

ദുച്ചരിതാദികഥാവണ്ണനാ

൧൩൬. ഇദാനി യഥാജാതിയാ ന സക്കാ സുജ്ഝിതും, സമ്മാപടിപത്തിയാവ സുജ്ഝന്തി, തമത്ഥം പാകടം കരോന്തോ ഖത്തിയോപി ഖോ, വാസേട്ഠാതി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനഹേതൂതി മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന സമാദിന്നകമ്മഹേതു, മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസ്സ വാ സമാദാനഹേതു.

൧൩൭. ദ്വയകാരീതി കാലേന കുസലം കരോതി, കാലേന അകുസലന്തി ഏവം ഉഭയകാരീ. സുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഹോതീതി ഏകക്ഖണേ ഉഭയവിപാകദാനട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. യേന പന അകുസലം ബഹും കതം ഹോതി, കുസലം മന്ദം, സോ തം കുസലം നിസ്സായ ഖത്തിയകുലേ വാ ബ്രാഹ്മണകുലേ വാ നിബ്ബത്തതി. അഥ നം അകുസലകമ്മം കാണമ്പി കരോതി ഖുജ്ജമ്പി പീഠസപ്പിമ്പി. സോ രജ്ജസ്സ വാ അനരഹോ ഹോതി, അഭിസിത്തകാലേ വാ ഏവംഭൂതോ ഭോഗേ പരിഭുഞ്ജിതും ന സക്കോതി. അപരസ്സ മരണകാലേ ദ്വേ ബലവമല്ലാ വിയ തേ ദ്വേപി കുസലാകുസലകമ്മാനി ഉപട്ഠഹന്തി. തേസു അകുസലം ബലവതരം ഹോതി, തം കുസലം പടിബാഹിത്വാ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്താപേതി. കുസലകമ്മമ്പി പവത്തിവേദനീയം ഹോതി. തമേനം മങ്ഗലഹത്ഥിം വാ കരോന്തി മങ്ഗലഅസ്സം വാ മങ്ഗലഉസഭം വാ. സോ സമ്പത്തിം അനുഭവതി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഹോതീ’’തി.

ബോധിപക്ഖിയഭാവനാവണ്ണനാ

൧൩൮. സത്തന്നം ബോധിപക്ഖിയാനന്തി ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി ആദികോട്ഠാസവസേന സത്തന്നം, പടിപാടിയാ പന സത്തതിംസായ ബോധിപക്ഖിയാനം ധമ്മാനം. ഭാവനമന്വായാതി ഭാവനം അനുഗന്ത്വാ, പടിപജ്ജിത്വാതി അത്ഥോ. പരിനിബ്ബായതീതി കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബായതി. ഇതി ഭഗവാ ചത്താരോ വണ്ണേ ദസ്സേത്വാ വിനിവത്തേത്വാ പടിവിദ്ധചതുസച്ചം ഖീണാസവമേവ ദേവമനുസ്സേസു സേട്ഠം കത്വാ ദസ്സേസി.

൧൪൦. ഇദാനി തമേവത്ഥം ലോകസമ്മതസ്സ ബ്രഹ്മുനോപി വചനദസ്സനാനുസാരേന ദള്ഹം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഇമേസഞ്ഹി വാസേട്ഠ ചതുന്നം വണ്ണാനന്തിആദിമാഹ. ‘‘ബ്രഹ്മുനാപേസാ’’തിആദി അമ്ബട്ഠസുത്തേ വിത്ഥാരിതം. ഇതി ഭഗവാ ഏത്തകേന ഇമിനാ കഥാമഗ്ഗേന സേട്ഠച്ഛേദകവാദമേവ ദസ്സേത്വാ സുത്തന്തം വിനിവത്തേത്വാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠാപേസി. അത്തമനാ വാസേട്ഠഭാരദ്വാജാതി വാസേട്ഠഭാരദ്വാജ സാമണേരാപി ഹി സകമനാ തുട്ഠമനാ ‘‘സാധു, സാധൂ’’തി ഭഗവതോ ഭാസിതം അഭിനന്ദിംസു. ഇദമേവ സുത്തന്തം ആവജ്ജന്താ അനുമജ്ജന്താ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.