൩. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

അത്തദീപസരണതാവണ്ണനാ

൮൦. ഏവം മേ സുതന്തി ചക്കവത്തിസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – മാതുലായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. തം നഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ അവിദൂരേ വനസണ്ഡേ വിഹരതി. ‘‘തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീ’’തി ഏത്ഥ അയമനുപുബ്ബികഥാ –

ഭഗവാ കിര ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സമുട്ഠാനസമയേ പച്ചൂസകാലേ മഹാകരുണാസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ ലോകം വോലോകേന്തോ ഇമായ അനാഗതവംസദീപികായ സുത്തന്തകഥായ മാതുലനഗരവാസീനം ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സാനം ധമ്മാഭിസമയം ദിസ്വാ പാതോവ വീസതിഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരോ മാതുലനഗരം സമ്പത്തോ. മാതുലനഗരവാസിനോ ഖത്തിയാ ‘‘ഭഗവാ ആഗതോ’’തി സുത്വാ പച്ചുഗ്ഗമ്മ ദസബലം നിമന്തേത്വാ മഹാസക്കാരേന നഗരം പവേസേത്വാ നിസജ്ജട്ഠാനം സംവിധായ ഭഗവന്തം മഹാരഹേ പല്ലങ്കേ നിസീദാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം അദംസു. ഭഗവാ ഭത്തകിച്ചം നിട്ഠാപേത്വാ ചിന്തേസി – ‘‘സചാഹം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇമേസം മനുസ്സാനം ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, അയം പദേസോ സമ്ബാധോ, മനുസ്സാനം ഠാതും വാ നിസീദിതും വാ ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, മഹതാ ഖോ പന സമാഗമേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തി.

അഥ രാജകുലാനം ഭത്താനുമോദനം അകത്വാവ പത്തം ഗഹേത്വാ നഗരതോ നിക്ഖമി. മനുസ്സാ ചിന്തയിംസു – ‘‘സത്ഥാ അമ്ഹാകം അനുമോദനമ്പി അകത്വാ ഗച്ഛതി, അദ്ധാ ഭത്തഗ്ഗം അമനാപം അഹോസി, ബുദ്ധാനം നാമ ന സക്കാ ചിത്തം ഗഹേതും, ബുദ്ധേഹി സദ്ധിം വിസ്സാസകരണം നാമ സമുസ്സിതഫണം ആസീവിസം ഗീവായ ഗഹണസദിസം ഹോതി; ഏഥ ഭോ, തഥാഗതം ഖമാപേസ്സാമാ’’തി. സകലനഗരവാസിനോ ഭഗവതാ സഹേവ നിക്ഖന്താ. ഭഗവാ ഗച്ഛന്തോവ മഗധക്ഖേത്തേ ഠിതം സാഖാവിടപസമ്പന്നം സന്ദച്ഛായം കരീസമത്തഭൂമിപത്ഥടം ഏകം മാതുലരുക്ഖം ദിസ്വാ ഇമസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിത്വാ ധമ്മേ ദേസിയമാനേ ‘‘മഹാജനസ്സ ഠാനനിസജ്ജനോകാസോ ഭവിസ്സതീ’’തി. നിവത്തിത്വാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ രുക്ഖമൂലം ഉപസങ്കമിത്വാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികം ആനന്ദത്ഥേരം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകിതസഞ്ഞായ ഏവ ‘‘സത്ഥാ നിസീദിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ സുഗതമഹാചീവരം പഞ്ഞപേത്വാ അദാസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ. അഥസ്സ പുരതോ മനുസ്സാ നിസീദിംസു. ഉഭോസു പസ്സേസു പച്ഛതോ ച ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ആകാസേ ദേവതാ അട്ഠംസു, ഏവം മഹാപരിസമജ്ഝഗതോ തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി.

തേ ഭിക്ഖൂതി തത്ര ഉപവിട്ഠാ ധമ്മപ്പടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ. അത്തദീപാതി അത്താനം ദീപം താണം ലേണം ഗതിം പരായണം പതിട്ഠം കത്വാ വിഹരഥാതി അത്ഥോ. അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചനം. അനഞ്ഞസരണാതി ഇദം അഞ്ഞസരണപടിക്ഖേപവചനം. ന ഹി അഞ്ഞോ അഞ്ഞസ്സ സരണം ഹോതി, അഞ്ഞസ്സ വായാമേന അഞ്ഞസ്സ അസുജ്ഝനതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അത്താ ഹി അത്തനോ നാഥോ, കോ ഹി നാഥോ പരോ സിയാ’’തി (ധ. പ. ൧൬൦). തേനാഹ ‘‘അനഞ്ഞസരണാ’’തി. കോ പനേത്ഥ അത്താ നാമ, ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ. തേനാഹ – ‘‘ധമ്മദീപാ ധമ്മസരണാ അനഞ്ഞസരണാ’’തി. ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ’’തിആദീനി മഹാസതിപട്ഠാനേ വിത്ഥാരിതാനി.

ഗോചരേതി ചരിതും യുത്തട്ഠാനേ. സകേതി അത്തനോ സന്തകേ. പേത്തികേ വിസയേതി പിതിതോ ആഗതവിസയേ. ചരതന്തി ചരന്താനം. ‘‘ചരന്ത’’ന്തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ. ന ലച്ഛതീതി ന ലഭിസ്സതി ന പസ്സിസ്സതി. മാരോതി ദേവപുത്തമാരോപി, മച്ചുമാരോപി, കിലേസമാരോപി. ഓതാരന്തി രന്ധം ഛിദ്ദം വിവരം. അയം പനത്ഥോ ലേഡ്ഡുട്ഠാനതോ നിക്ഖമ്മ തോരണേ നിസീദിത്വാ ബാലാതപം തപന്തം ലാപം സകുണം ഗഹേത്വാ. പക്ഖന്ദസേനസകുണവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ അഗ്ഗഹേസി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ സകുണഗ്ഘിയാ ഹരിയമാനോ ഏവം പരിദേവസി ‘മയമേവമ്ഹ അലക്ഖികാ, മയം അപ്പപുഞ്ഞാ, യേ മയം അഗോചരേ ചരിമ്ഹ പരവിസയേ, സചേജ്ജ മയം ഗോചരേ ചരേയ്യാമ സകേ പേത്തികേ വിസയേ, ന മ്യായം സകുണഗ്ഘി അലം അഭവിസ്സ യദിദം യുദ്ധായാ’തി. കോ പന തേ ലാപ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി? യദിദം നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനന്തി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ലാപം സകുണം പമുഞ്ചി ഗച്ഛ ഖോ ത്വം ലാപ, തത്രപി ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീതി.

അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ലാപോ സകുണോ നങ്ഗലകട്ഠകരണം ലേഡ്ഡുട്ഠാനം ഗന്ത്വാ മഹന്തം ലേഡ്ഡും അഭിരുഹിത്വാ സകുണഗ്ഘിം വദമാനോ അട്ഠാസി ‘‘ഏഹി ഖോ ദാനി മേ സകുണഗ്ഘി, ഏഹി ഖോ ദാനി മേ സകുണഗ്ഘീ’’തി. അഥ ഖോ സാ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി സകേ ബലേ അപത്ഥദ്ധാ സകേ ബലേ അസംവദമാനാ ഉഭോ പക്ഖേ സന്നയ്ഹ ലാപം സകുണം സഹസാ അജ്ഝപ്പത്താ. യദാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞാസി ലാപോ സകുണോ ബഹുആഗതാ ഖോ മ്യായം സകുണഗ്ഘീതി, അഥ ഖോ തസ്സേവ ലേഡ്ഡുസ്സ അന്തരം പച്ചുപാദി. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സകുണഗ്ഘി തത്ഥേവ ഉരം പച്ചതാളേസി. ഏവഞ്ഹി തം, ഭിക്ഖവേ, ഹോതി യോ അഗോചരേ ചരതി പരവിസയേ.

തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, മാ അഗോചരേ ചരിത്ഥ പരവിസയേ, അഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരതം പരവിസയേ ലച്ഛതി മാരോ ഓതാരം, ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ, യദിദം പഞ്ച കാമഗുണാ. കതമേ പഞ്ച? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ, കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ ഇട്ഠാ കന്താ മനാപാ പിയരൂപാ കാമൂപസംഹിതാ രജനീയാ. അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അഗോചരോ പരവിസയോ.

ഗോചരേ, ഭിക്ഖവേ, ചരഥ…പേ… ന ലച്ഛതി മാരോ ആരമ്മണം. കോ ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോ, യദിദം ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ഗോചരോ സകോ പേത്തികോ വിസയോതി (സം. നി. ൫.൩൭൧).

കുസലാനന്തി അനവജ്ജലക്ഖണാനം. സമാദാനഹേതൂതി സമാദായ വത്തനഹേതു. ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീതി ഏവം ഇദം ലോകിയലോകുത്തരം പുഞ്ഞഫലം വഡ്ഢതി, പുഞ്ഞഫലന്തി ച ഉപരൂപരി പുഞ്ഞമ്പി പുഞ്ഞവിപാകോപി വേദിതബ്ബോ.

ദള്ഹനേമിചക്കവത്തിരാജകഥാവണ്ണനാ

൮൧. തത്ഥ ദുവിധം കുസലം വട്ടഗാമീ ച വിവട്ടഗാമീ ച. തത്ഥ വട്ടഗാമികുസലം നാമ മാതാപിതൂനം പുത്തധീതാസു പുത്തധീതാനഞ്ച മാതാപിതൂസു സിനേഹവസേന മുദുമദ്ദവചിത്തം. വിവട്ടഗാമികുസലം നാമ ‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തിആദിഭേദാ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. തേസു വട്ടഗാമിപുഞ്ഞസ്സ പരിയോസാനം മനുസ്സലോകേ ചക്കവത്തിസിരീവിഭവോ. വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസമ്പത്തി. തത്ഥ വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സേസ്സതി.

ഇധ പന വട്ടഗാമികുസലസ്സ വിപാകദസ്സനത്ഥം, ഭിക്ഖവേ, യദാ പുത്തധീതരോ മാതാപിതൂനം ഓവാദേ ന അട്ഠംസു, തദാ ആയുനാപി വണ്ണേനാപി ഇസ്സരിയേനാപി പരിഹായിംസു. യദാ പന അട്ഠംസു, തദാ വഡ്ഢിംസൂതി വത്വാ വട്ടഗാമികുസലാനുസന്ധിവസേന ‘‘ഭൂതപുബ്ബം, ഭിക്ഖവേ’’തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ ചക്കവത്തീതിആദീനി മഹാപദാനേ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) വിത്ഥാരിതാനേവ.

൮൨. ഓസക്കിതന്തി ഈസകമ്പി അവസക്കിതം. ഠാനാ ചുതന്തി സബ്ബസോ ഠാനാ അപഗതം. തം കിര ചക്കരതനം അന്തേപുരദ്വാരേ അക്ഖാഹതം വിയ വേഹാസം അട്ഠാസി. അഥസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ഖദിരത്ഥമ്ഭേ നിഖണിത്വാ ചക്കരതനമത്ഥകേ നേമിഅഭിമുഖം ഏകം സുത്തകം ബന്ധിംസു. അധോഭാഗേപി നേമിഅഭിമുഖം ഏകം ബന്ധിംസു. തേസു ഉപരിമസുത്തതോ അപ്പമത്തകമ്പി ഓഗതം ചക്കരതനം ഓസക്കിതം നാമ ഹോതി, ഹേട്ഠാ സുത്തസ്സ ഠാനം ഉപരിമകോടിയാ അതിക്കന്തഗതം ഠാനാ ചുതം നാമ ഹോതി, തദേതം അതിബലവദോസേ സതി ഏവം ഹോതി. സുത്തമത്തമ്പി ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തം വാ ഭട്ഠം ഠാനാ ചുതമേവ ഹോതി. തം സന്ധായേതം വുത്തം ‘‘ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുത’’ന്തി.

അഥ മേ ആരോചേയ്യാസീതി താത, ത്വം അജ്ജ ആദിം കത്വാ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ചക്കരതനസ്സ ഉപട്ഠാനം ഗച്ഛ, ഏവം ഗച്ഛന്തോ യദാ ചക്കരതനം ഈസകമ്പി ഓസക്കിതം ഠാനാ ചുതം പസ്സസി, അഥ മയ്ഹം ആചിക്ഖേയ്യാസി. ജീവിതഞ്ഹി മേ തവ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്തന്തി. അദ്ദസാതി അപ്പമത്തോ ദിവസസ്സ തിക്ഖത്തും ഗന്ത്വാ ഓലോകേന്തോ ഏകദിവസം അദ്ദസ.

൮൩. അഥ ഖോ, ഭിക്ഖവേതി ഭിക്ഖവേ, അഥ രാജാ ദള്ഹനേമി ‘‘ചക്കരതനം ഓസക്കിത’’ന്തി സുത്വാ ഉപ്പന്നബലവദോമനസ്സോ ‘‘ന ദാനി മയാ ചിരം ജീവിതബ്ബം ഭവിസ്സതി, അപ്പാവസേസം മേ ആയു, ന മേ ദാനി കാമേ പരിഭുഞ്ജനകാലോ, പബ്ബജ്ജാകാലോ മേ ഇദാനീ’’തി രോദിത്വാ പരിദേവിത്വാ ജേട്ഠപുത്തം കുമാരം ആമന്താപേത്വാ ഏതദവോച. സമുദ്ദപരിയന്തന്തി പരിക്ഖിത്തഏകസമുദ്ദപരിയന്തമേവ. ഇദം ഹിസ്സ കുലസന്തകം. ചക്കവാളപരിയന്തം പന പുഞ്ഞിദ്ധിവസേന നിബ്ബത്തം, ന തം സക്കാ ദാതും. കുലസന്തകം പന നിയ്യാതേന്തോ ‘‘സമുദ്ദപരിയന്ത’’ന്തി ആഹ. കേസമസ്സുന്തി താപസപബ്ബജ്ജം പബ്ബജന്താപി ഹി പഠമം കേസമസ്സും ഓഹാരേന്തി. തതോ പട്ഠായ പരൂള്ഹകേസേ ബന്ധിത്വാ വിചരന്തി. തേന വുത്തം – ‘‘കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ’’തി.

കാസായാനീതി കസായരസപീതാനി. ആദിതോ ഏവം കത്വാ പച്ഛാ വക്കലാനിപി ധാരേന്തി. പബ്ബജീതി പബ്ബജിതോ. പബ്ബജിത്വാ ച അത്തനോ മങ്ഗലവനുയ്യാനേയേവ വസി. രാജിസിമ്ഹീതി രാജഈസിമ്ഹി. ബ്രാഹ്മണപബ്ബജിതാ ഹി ‘‘ബ്രാഹ്മണിസയോ’’തി വുച്ചന്തി. സേതച്ഛത്തം പന പഹായ രാജപബ്ബജിതാ രാജിസയോതി. അന്തരധായീതി അന്തരഹിതം നിബ്ബുതദീപസിഖാ വിയ അഭാവം ഉപഗതം. പടിസംവേദേസീതി കന്ദന്തോ പരിദേവന്തോ ജാനാപേസി. പേത്തികന്തി പിതിതോ ആഗതം ദായജ്ജം ന ഹോതി, ന സക്കാ കുസീതേന ഹീനവീരിയേന ദസ അകുസലകമ്മപഥേ സമാദായ വത്തന്തേന പാപുണിതും. അത്തനോ പന സുകതം കമ്മം നിസ്സായ ദസവിധം ദ്വാദസവിധം വാ ചക്കവത്തിവത്തം പൂരേന്തേനേവേതം പത്തബ്ബന്തി ദീപേതി. അഥ നം വത്തപടിപത്തിയം ചോദേന്തോ ‘‘ഇങ്ഘ ത്വ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അരിയേതി നിദ്ദോസേ. ചക്കവത്തിവത്തേതി ചക്കവത്തീനം വത്തേ.

ചക്കവത്തിഅരിയവത്തവണ്ണനാ

൮൪. ധമ്മന്തി ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മം. നിസ്സായാതി തദധിട്ഠാനേന ചേതസാ തമേവ നിസ്സയം കത്വാ. ധമ്മം സക്കരോന്തോതി യഥാ കതോ സോ ധമ്മോ സുട്ഠു കതോ ഹോതി, ഏവമേതം കരോന്തോ. ധമ്മം ഗരും കരോന്തോതി തസ്മിം ഗാരവുപ്പത്തിയാ തം ഗരും കരോന്തോ. ധമ്മം മാനേന്തോതി തമേവ ധമ്മം പിയഞ്ച ഭാവനീയഞ്ച കത്വാ വിഹരന്തോ. ധമ്മം പൂജേന്തോതി തം അപദിസിത്വാ ഗന്ധമാലാദിപൂജനേനസ്സ പൂജം കരോന്തോ. ധമ്മം അപചയമാനോതി തസ്സേവ ധമ്മസ്സ അഞ്ജലികരണാദീഹി നീചവുത്തിതം കരോന്തോ. ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതൂതി തം ധമ്മം ധജമിവ പുരക്ഖത്വാ കേതുമിവ ച ഉക്ഖിപിത്വാ പവത്തിയാ ധമ്മദ്ധജോ ധമ്മകേതു ച ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ധമ്മാധിപതേയ്യോതി ധമ്മാധിപതിഭൂതോ ആഗതഭാവേന ധമ്മവസേനേവ സബ്ബകിരിയാനം കരണേന ധമ്മാധിപതേയ്യോ ഹുത്വാ. ധമ്മികം രക്ഖാവരണഗുത്തിം സംവിദഹസ്സൂതി ധമ്മോ അസ്സാ അത്ഥീതി ധമ്മികാ, രക്ഖാ ച ആവരണഞ്ച ഗുത്തി ച രക്ഖാവരണഗുത്തി. തത്ഥ ‘‘പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതീ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൫) വചനതോ ഖന്തിആദയോ രക്ഖാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി. ഖന്തിയാ അവിഹിംസായ മേത്തചിത്തതാ അനുദ്ദയതാ’’തി (സം. നി. ൫.൩൮൫). നിവാസനപാരുപനഗേഹാദീനം നിവാരണാ ആവരണം, ചോരാദിഉപദ്ദവനിവാരണത്ഥം ഗോപായനാ ഗുത്തി, തം സബ്ബമ്പി സുട്ഠു സംവിദഹസ്സു പവത്തയ ഠപേഹീതി അത്ഥോ. ഇദാനി യത്ഥ സാ സംവിദഹിതബ്ബാ, തം ദസ്സേന്തോ അന്തോജനസ്മിന്തിആദിമാഹ.

തത്രായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അന്തോജനസങ്ഖാതം തവ പുത്തദാരം സീലസംവരേ പതിട്ഠപേഹി, വത്ഥഗന്ധമാലാദീനി ചസ്സ ദേഹി, സബ്ബോപദ്ദവേ ചസ്സ നിവാരേഹി. ബലകായാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – ബലകായോ കാലം അനതിക്കമിത്വാ ഭത്തവേതനസമ്പദാനേനപി അനുഗ്ഗഹേതബ്ബോ. അഭിസിത്തഖത്തിയാ ഭദ്രസ്സാജാനേയ്യാദിരതനസമ്പദാനേനപി ഉപസങ്ഗണ്ഹിതബ്ബാ. അനുയന്തഖത്തിയാ തേസം അനുരൂപയാനവാഹനസമ്പദാനേനപി പരിതോസേതബ്ബാ. ബ്രാഹ്മണാ അന്നപാനവത്ഥാദിനാ ദേയ്യധമ്മേന. ഗഹപതികാ ഭത്തബീജനങ്ഗലഫാലബലിബദ്ദാദിസമ്പദാനേന. തഥാ നിഗമവാസിനോ നേഗമാ, ജനപദവാസിനോ ച ജാനപദാ. സമിതപാപബാഹിതപാപാ സമണബ്രാഹ്മണാ സമണപരിക്ഖാരസമ്പദാനേന സക്കാതബ്ബാ. മിഗപക്ഖിനോ അഭയദാനേന സമസ്സാസേതബ്ബാ.

വിജിതേതി അത്തനോ ആണാപവത്തിട്ഠാനേ. അധമ്മകാരോതി അധമ്മകിരിയാ. മാ പവത്തിത്ഥാതി യഥാ നപ്പവത്തതി, തഥാ നം പടിപാദേഹീതി അത്ഥോ. സമണബ്രാഹ്മണാതി സമിതപാപബാഹിതപാപാ. മദപ്പമാദാ പടിവിരതാതി നവവിധാ മാനമദാ, പഞ്ചസു കാമഗുണേസു ചിത്തവോസ്സജ്ജനസങ്ഖാതാ പമാദാ ച പടിവിരതാ. ഖന്തിസോരച്ചേ നിവിട്ഠാതി അധിവാസനഖന്തിയഞ്ച സുരതഭാവേ ച പതിട്ഠിതാ. ഏകമത്താനന്തി അത്തനോ രാഗാദീനം ദമനാദീഹി ഏകമത്താനം ദമേന്തി സമേന്തി പരിനിബ്ബാപേന്തീതി വുച്ചന്തി. കാലേന കാലന്തി കാലേ കാലേ. അഭിനിവജ്ജേയ്യാസീതി ഗൂഥം വിയ വിസം വിയ അഗ്ഗിം വിയ ച സുട്ഠു വജ്ജേയ്യാസി. സമാദായാതി സുരഭികുസുമദാമം വിയ അമതം വിയ ച സമ്മാ ആദായ പവത്തേയ്യാസി.

ഇധ ഠത്വാ വത്തം സമാനേതബ്ബം. അന്തോജനസ്മിം ബലകായേപി ഏകം, ഖത്തിയേസു ഏകം, അനുയന്തേസു ഏകം, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു ഏകം, നേഗമജാനപദേസു ഏകം, സമണബ്രാഹ്മണേസു ഏകം, മിഗപക്ഖീസു ഏകം, അധമ്മകാരപ്പടിക്ഖേപോ ഏകം, അധനാനം ധനാനുപ്പദാനം ഏകം സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനം ഏകന്തി ഏവമേതം ദസവിധം ഹോതി. ഗഹപതികേ പന പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗണേന്തസ്സ ദ്വാദസവിധം ഹോതി. പുബ്ബേ അവുത്തം വാ ഗണേന്തേന അധമ്മരാഗസ്സ ച വിസമലോഭസ്സ ച പഹാനവസേന ദ്വാദസവിധം വേദിതബ്ബം. ഇദം ഖോ താത തന്തി ഇദം ദസവിധം ദ്വാദസവിധഞ്ച അരിയചക്കവത്തിവത്തം നാമ. വത്തമാനസ്സാതി പൂരേത്വാ വത്തമാനസ്സ. തദഹുപോസഥേതിആദി മഹാസുദസ്സനേ വുത്തം.

൯൦. സമതേനാതി അത്തനോ മതിയാ. സുദന്തി നിപാതമത്തം. പസാസതീതി അനുസാസതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പോരാണകം രാജവംസം രാജപവേണിം രാജധമ്മം പഹായ അത്തനോ മതിമത്തേ ഠത്വാ ജനപദം അനുസാസതീതി. ഏവമയം മഘദേവവംസസ്സ കളാരജനകോ വിയ ദള്ഹനേമിവംസസ്സ ഉപച്ഛേദകോ അന്തിമപുരിസോ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നോ. പുബ്ബേനാപരന്തി പുബ്ബകാലേന സദിസാ ഹുത്വാ അപരകാലം. ജനപദാ ന പബ്ബന്തീതി ന വഡ്ഢന്തി. യഥാ തം പുബ്ബകാനന്തി യഥാ പുബ്ബകാനം രാജൂനം പുബ്ബേ ച പച്ഛാ ച സദിസായേവ ഹുത്വാ പബ്ബിംസു, തഥാ ന പബ്ബന്തി. കത്ഥചി സുഞ്ഞാ ഹോന്തി ഹതവിലുത്താ, തേലമധുഫാണിതാദീസു ചേവ യാഗുഭത്താദീസു ച ഓജാപി പരിഹായിത്ഥാതി അത്ഥോ.

അമച്ചാ പാരിസജ്ജാതി അമച്ചാ ചേവ പരിസാവചരാ ച. ഗണകമഹാമത്താതി അച്ഛിദ്ദകാദിപാഠഗണകാ ചേവ മഹാഅമച്ചാ ച. അനീകട്ഠാതി ഹത്ഥിആചരിയാദയോ. ദോവാരികാതി ദ്വാരരക്ഖിനോ. മന്തസ്സാജീവിനോതി മന്താ വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തം നിസ്സയം കത്വാ യേ ജീവന്തി പണ്ഡിതാ മഹാമത്താ, തേസം ഏതം നാമം.

ആയുവണ്ണാദിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൯൧. നോ ച ഖോ അധനാനന്തി ബലവലോഭത്താ പന അധനാനം ദലിദ്ദമനുസ്സാനം ധനം നാനുപ്പദാസി. നാനുപ്പദിയമാനേതി അനനുപ്പദിയമാനേ, അയമേവ വാ പാഠോ. ദാലിദ്ദിയന്തി ദലിദ്ദഭാവോ. അത്തനാ ച ജീവാഹീതി സയഞ്ച ജീവം യാപേഹീതി അത്ഥോ. ഉദ്ധഗ്ഗികന്തിആദീസു ഉപരൂപരിഭൂമീസു ഫലദാനവസേന ഉദ്ധമഗ്ഗമസ്സാതി ഉദ്ധഗ്ഗികാ. സഗ്ഗസ്സ ഹിതാ തത്രുപപത്തിജനനതോതി സോവഗ്ഗികാ. നിബ്ബത്തട്ഠാനേ സുഖോ വിപാകോ അസ്സാതി സുഖവിപാകാ. സുട്ഠു അഗ്ഗാനം ദിബ്ബവണ്ണാദീനം ദസന്നം വിസേസാനം നിബ്ബത്തനതോ സഗ്ഗസംവത്തനികാ. ഏവരൂപം ദക്ഖിണം ദാനം പതിട്ഠപേതീതി അത്ഥോ.

൯൨. പവഡ്ഢിസ്സതീതി വഡ്ഢിസ്സതി ബഹും ഭവിസ്സതി. സുനിസേധം നിസേധേയ്യന്തി സുട്ഠു നിസിദ്ധം നിസേധേയ്യം. മൂലഘച്ചന്തി മൂലഹതം. ഖരസ്സരേനാതി ഫരുസസദ്ദേന. പണവേനാതി വജ്ഝഭേരിയാ.

൯൩. സീസാനി നേസം ഛിന്ദിസ്സാമാതി യേസം അന്തമസോ മൂലകമുട്ഠിമ്പി ഹരിസ്സാമ, തേസം തഥേവ സീസാനി ഛിന്ദിസ്സാമ, യഥാ കോചി ഹടഭാവമ്പി ന ജാനിസ്സതി, അമ്ഹാകം ദാനി കിമേത്ഥ രാജാപി ഏവം ഉട്ഠായ പരം മാരേതീതി അയം നേസം അധിപ്പായോ. ഉപക്കമിംസൂതി ആരഭിംസു. പന്ഥദുഹനന്തി പന്ഥഘാതം, പന്ഥേ ഠത്വാ ചോരകമ്മം.

൯൪. ന ഹി, ദേവാതി സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അയം രാജാ സച്ചം ദേവാതി മുഖപടിഞ്ഞായ ദിന്നായ മാരാപേതി, ഹന്ദാഹം മുസാവാദം കരോമീ’’തി, മരണഭയാ ‘‘ന ഹി ദേവാ’’തി അവോച.

൯൬. ഏകിദന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം, ഏകേ സത്താതി അത്ഥോ. ചാരിത്തന്തി മിച്ഛാചാരം. അഭിജ്ഝാബ്യാപാദാതി അഭിജ്ഝാ ച ബ്യാപാദോ ച. മിച്ഛാദിട്ഠീതി നത്ഥി ദിന്നന്തിആദികാ അന്തഗ്ഗാഹികാ പച്ചനീകദിട്ഠി.

൧൦൧. അധമ്മരാഗോതി മാതാ മാതുച്ഛാ പിതുച്ഛാ മാതുലാനീതിആദികേ അയുത്തട്ഠാനേ രാഗോ. വിസമലോഭോതി പരിഭോഗയുത്തേസുപി ഠാനേസു അതിബലവലോഭോ. മിച്ഛാധമ്മോതി പുരിസാനം പുരിസേസു ഇത്ഥീനഞ്ച ഇത്ഥീസു ഛന്ദരാഗോ.

അമത്തേയ്യതാതിആദീസു മാതു ഹിതോ മത്തേയ്യോ, തസ്സ ഭാവോ മത്തേയ്യതാ, മാതരി സമ്മാ പടിപത്തിയാ ഏതം നാമം. തസ്സാ അഭാവോ ചേവ തപ്പടിപക്ഖതാ ച അമത്തേയ്യതാ. അപേത്തേയ്യതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ന കുലേ ജേട്ഠാപചായിതാതി കുലേ ജേട്ഠാനം അപചിതിയാ നീചവുത്തിയാ അകരണഭാവോ.

ദസവസ്സായുകസമയവണ്ണനാ

൧൦൩. യം ഇമേസന്തി യസ്മിം സമയേ ഇമേസം. അലംപതേയ്യാതി പതിനോ ദാതും യുത്താ. ഇമാനി രസാനീതി ഇമാനി ലോകേ അഗ്ഗരസാനി. അതിബ്യാദിപ്പിസ്സന്തീതി അതിവിയ ദിപ്പിസ്സന്തി, അയമേവ വാ പാഠോ. കുസലന്തിപി ന ഭവിസ്സതീതി കുസലന്തി നാമമ്പി ന ഭവിസ്സതി, പഞ്ഞത്തിമത്തമ്പി ന പഞ്ഞായിസ്സതീതി അത്ഥോ. പുജ്ജാ ച ഭവിസ്സന്തി പാസംസാ ചാതി പൂജാരഹാ ച ഭവിസ്സന്തി പസംസാരഹാ ച. തദാ കിര മനുസ്സാ ‘‘അസുകേന നാമ മാതാ പഹതാ, പിതാ പഹതോ, സമണബ്രാഹ്മണാ ജീവിതാ വോരോപിതാ, കുലേ ജേട്ഠാനം അത്ഥിഭാവമ്പി ന ജാനാതി, അഹോ പുരിസോ’’തി തമേവ പൂജേസ്സന്തി ചേവ പസംസിസ്സന്തി ച.

ന ഭവിസ്സതി മാതാതി വാതി അയം മയ്ഹം മാതാതി ഗരുചിത്തം ന ഭവിസ്സതി. ഗേഹേ മാതുഗാമം വിയ നാനാവിധം അസബ്ഭികഥം കഥയമാനാ അഗാരവുപചാരേന ഉപസങ്കമിസ്സന്തി. മാതുച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച മാതുച്ഛാതി മാതുഭഗിനീ. മാതുലാനീതി മാതുലഭരിയാ. ആചരിയഭരിയാതി സിപ്പായതനാനി സിക്ഖാപകസ്സ ആചരിയസ്സ ഭരിയാ. ഗരൂനം ദാരാതി ചൂളപിതുമഹാപിതുആദീനം ഭരിയാ. സമ്ഭേദന്തി മിസ്സീഭാവം, മരിയാദഭേദം വാ.

തിബ്ബോ ആഘാതോ പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതീതി ബലവകോപോ പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിവസേന പച്ചുപട്ഠിതോ ഭവിസ്സതി. അപരാനി ദ്വേ ഏതസ്സേവ വേവചനാനി. കോപോ ഹി ചിത്തം ആഘാതേതീതി ആഘാതോ. അത്തനോ ച പരസ്സ ച ഹിതസുഖം ബ്യാപാദേതീതി ബ്യാപാദോ. മനോപദൂസനതോ മനോപദോസോതി വുച്ചതി. തിബ്ബം വധകചിത്തന്തി പിയമാനസ്സാപി പരം മാരണത്ഥായ വധകചിത്തം. തസ്സ വത്ഥും ദസ്സേതും മാതുപി പുത്തമ്ഹീതിആദി വുത്തം. മാഗവികസ്സാതി മിഗലുദ്ദകസ്സ.

൧൦൪. സത്ഥന്തരകപ്പോതി സത്ഥേന അന്തരകപ്പോ. സംവട്ടകപ്പം അപ്പത്വാ അന്തരാവ ലോകവിനാസോ. അന്തരകപ്പോ ച നാമേസ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പോ രോഗന്തരകപ്പോ സത്ഥന്തരകപ്പോതി തിവിധോ. തത്ഥ ലോഭുസ്സദായ പജായ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പോ ഹോതി. മോഹുസ്സദായ രോഗന്തരകപ്പോ. ദോസുസ്സദായ സത്ഥന്തരകപ്പോ. തത്ഥ ദുബ്ഭിക്ഖന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന പേത്തിവിസയേ ഉപപജ്ജന്തി. കസ്മാ? ആഹാരനികന്തിയാ ബലവത്താ. രോഗന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തന്തി കസ്മാ? തേസഞ്ഹി ‘‘അഹോ വതഞ്ഞേസം സത്താനം ഏവരൂപോ രോഗോ ന ഭവേയ്യാ’’തി മേത്തചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി. സത്ഥന്തരകപ്പേന നട്ഠാ യേഭുയ്യേന നിരയേ ഉപപജ്ജന്തി. കസ്മാ? അഞ്ഞമഞ്ഞം ബലവാഘാതതായ.

മിഗസഞ്ഞന്തി ‘‘അയം മിഗോ, അയം മിഗോ’’തി സഞ്ഞം. തിണ്ഹാനി സത്ഥാനി ഹത്ഥേസു പാതുഭവിസ്സന്തീതി തേസം കിര ഹത്ഥേന ഫുട്ഠമത്തം യംകിഞ്ചി അന്തമസോ തിണപണ്ണം ഉപാദായ ആവുധമേവ ഭവിസ്സതി. മാ ച മയം കഞ്ചീതി മയം കഞ്ചി ഏകപുരിസമ്പി ജീവിതാ മാ വോരോപയിമ്ഹ. മാ ച അമ്ഹേ കോചീതി അമ്ഹേപി കോചി ഏകപുരിസോ ജീവിതാ മാ വോരോപയിത്ഥ. യംനൂന മയന്തി അയം ലോകവിനാസോ പച്ചുപട്ഠിതോ, ന സക്കാ ദ്വീഹി ഏകട്ഠാനേ ഠിതേഹി ജീവിതം ലദ്ധുന്തി മഞ്ഞമാനാ ഏവം ചിന്തയിംസു. വനഗഹനന്തി വനസങ്ഖാതേഹി തിണഗുമ്ബലതാദീഹി ഗഹനം ദുപ്പവേസട്ഠാനം. രുക്ഖഗഹനന്തി രുക്ഖേഹി ഗഹനം ദുപ്പവേസട്ഠാനം. നദീവിദുഗ്ഗന്തി നദീനം അന്തരദീപാദീസു ദുഗ്ഗമനട്ഠാനം. പബ്ബതവിസമന്തി പബ്ബതേഹി വിസമം, പബ്ബതേസുപി വാ വിസമട്ഠാനം. സഭാഗായിസ്സന്തീതി യഥാ അഹം ജീവാമി ദിട്ഠാ ഭോ സത്താ, ത്വമ്പി തഥാ ജീവസീതി ഏവം സമ്മോദനകഥായ അത്തനാ സഭാഗേ കരിസ്സന്തി.

ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാവണ്ണനാ

൧൦൫. ആയതന്തി മഹന്തം. പാണാതിപാതാ വിരമേയ്യാമാതി പാണാതിപാതതോ ഓസക്കേയ്യാമ. പാണാതിപാതം വിരമേയ്യാമാതിപി സജ്ഝായന്തി, തത്ഥ പാണാതിപാതം പജഹേയ്യാമാതി അത്ഥോ. വീസതിവസ്സായുകാതി മാതാപിതരോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, പുത്താ കസ്മാ വീസതിവസ്സായുകാ അഹേസുന്തി ഖേത്തവിസുദ്ധിയാ. തേസഞ്ഹി മാതാപിതരോ സീലവന്തോ ജാതാ. ഇതി സീലഗബ്ഭേ വഡ്ഢിതത്താ ഇമായ ഖേത്തവിസുദ്ധിയാ ദീഘായുകാ അഹേസും. യേ പനേത്ഥ കാലം കത്വാ തത്ഥേവ നിബ്ബത്താ, തേ അത്തനോവ സീലസമ്പത്തിയാ ദീഘായുകാ അഹേസും.

അസ്സാമാതി ഭവേയ്യാമ. ചത്താരീസവസ്സായുകാതിആദയോ കോട്ഠാസാ അദിന്നാദാനാദീഹി പടിവിരതാനം വസേന വേദിതബ്ബാ.

സങ്ഖരാജഉപ്പത്തിവണ്ണനാ

൧൦൬. ഇച്ഛാതി മയ്ഹം ഭത്തം ദേഥാതി ഏവം ഉപ്പജ്ജനകതണ്ഹാ. അനസനന്തി ന അസനം അവിപ്ഫാരികഭാവോ കായാലസിയം, ഭത്തം ഭുത്താനം ഭത്തസമ്മദപച്ചയാ നിപജ്ജിതുകാമതാജനകോ കായദുബ്ബലഭാവോതി അത്ഥോ. ജരാതി പാകടജരാ. കുക്കുടസമ്പാതികാതി ഏകഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠതോ ഉപ്പതിത്വാ ഇതരഗാമസ്സ ഛദനപിട്ഠേ പതനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസമ്പാതോ. ഏതാസു അത്ഥീതി കുക്കുടസമ്പാതികാ. ‘‘കുക്കുടസമ്പാദികാ’’തിപി പാഠോ, ഗാമന്തരതോ ഗാമന്തരം കുക്കുടാനം പദസാ ഗമനസങ്ഖാതോ കുക്കുടസമ്പാദോ ഏതാസു അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഉഭയമ്പേതം ഘനനിവാസതംയേവ ദീപേതി. അവീചി മഞ്ഞേ ഫുടോ ഭവിസ്സതീതി അവീചിമഹാനിരയോ വിയ നിരന്തരപൂരിതോ ഭവിസ്സതി.

൧൦൭. ‘‘അസീതിവസ്സസഹസ്സായുകേസു, ഭിക്ഖവേ, മനുസ്സേസു മേത്തേയ്യോ നാമ ഭഗവാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി ന വഡ്ഢമാനകവസേന വുത്തം. ന ഹി ബുദ്ധാ വഡ്ഢമാനേ ആയുമ്ഹി നിബ്ബത്തന്തി, ഹായമാനേ പന നിബ്ബത്തന്തി. തസ്മാ യദാ തം ആയു വഡ്ഢിത്വാ അസങ്ഖേയ്യതം പത്വാ പുന ഹായമാനം അസീതിവസ്സസഹസ്സകാലേ ഠസ്സതി, തദാ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ. പരിഹരിസ്സതീതി ഇദം പന പരിവാരേത്വാ വിചരന്താനം വസേന വുത്തം. യൂപോതി പാസാദോ. രഞ്ഞാ മഹാപനാദേന കാരാപിതോതി രഞ്ഞാ ഹേതുഭൂതേന തസ്സത്ഥായ സക്കേന ദേവരാജേന വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം പേസേത്വാ കാരാപിതോ. പുബ്ബേ കിര ദ്വേ പിതാപുത്താ നളകാരാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ നളേഹി ച ഉദുമ്ബരേഹി ച പണ്ണസാലം കാരാപേത്വാ തം തത്ഥ വാസാപേത്വാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി ഉപട്ഠഹിംസു. തേ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ. തേസു പിതാ ദേവലോകേയേവ അട്ഠാസി. പുത്തോ ദേവലോകാ ചവിത്വാ സുരുചിസ്സ രഞ്ഞോ ദേവിയാ സുമേധായ കുച്ഛിസ്മിം നിബ്ബത്തോ. മഹാപനാദോ നാമ കുമാരോ അഹോസി. സോ അപരഭാഗേ ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ മഹാപനാദോ നാമ രാജാ ജാതോ. അഥസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന സക്കോ ദേവരാജാ വിസ്സകമ്മദേവപുത്തം രഞ്ഞോ പാസാദം കരോഹീതി പഹിണി സോ തസ്സ പാസാദം നിമ്മിനി പഞ്ചവീസതിയോജനുബ്ബേധം സത്തരതനമയം സതഭൂമകം. യം സന്ധായ ജാതകേ വുത്തം –

‘‘പനാദോ നാമ സോ രാജാ, യസ്സ യൂപോ സുവണ്ണയോ;

തിരിയം സോളസുബ്ബേധോ, ഉദ്ധമാഹു സഹസ്സധാ.

സഹസ്സകണ്ഡോ സതഗേണ്ഡു, ധജാലു ഹരിതാമയോ;

അനച്ചും തത്ഥ ഗന്ധബ്ബാ, ഛ സഹസ്സാനി സത്തധാ.

ഏവമേതം തദാ ആസി, യഥാ ഭാസസി ഭദ്ദജി;

സക്കോ അഹം തദാ ആസിം, വേയ്യാവച്ചകരോ തവാ’’തി. (ജാ. ൫.൩.൪൨);

സോ രാജാ തത്ഥ യാവതായുകം വസിത്വാ കാലം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. തസ്മിം ദേവലോകേ നിബ്ബത്തേ സോ പാസാദോ മഹാഗങ്ഗായ അനുസോതം പതി. തസ്സ ധുരസോപാനസമ്മുഖട്ഠാനേ പയാഗപതിട്ഠാനം നാമ നഗരം മാപിതം. ഥുപികാസമ്മുഖട്ഠാനേ കോടിഗാമോ നാമ. അപരഭാഗേ അമ്ഹാകം ഭഗവതോ കാലേ സോ നളകാരദേവപുത്തോ ദേവലോകതോ ചവിത്വാ മനുസ്സപഥേ ഭദ്ദജിസേട്ഠി നാമ ഹുത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. സോ നാവായ ഗങ്ഗാതരണദിവസേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തം പാസാദം ദസ്സേതീതി വത്ഥു വിത്ഥാരേതബ്ബം. കസ്മാ പനേസ പാസാദോ ന അന്തരഹിതോതി? ഇതരസ്സ ആനുഭാവാ. തേന സദ്ധിം പുഞ്ഞം കത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തകുലപുത്തോ അനാഗതേ സങ്ഖോ നാമ രാജാ ഭവിസ്സതി. തസ്സ പരിഭോഗത്ഥായ സോ പാസാദോ ഉട്ഠഹിസ്സതി, തസ്മാ ന അന്തരഹിതോതി.

൧൦൮. ഉസ്സാപേത്വാതി തം പാസാദം ഉട്ഠാപേത്വാ. അജ്ഝാവസിത്വാതി തത്ഥ വസിത്വാ. തം ദത്വാ വിസ്സജ്ജിത്വാതി തം പാസാദം ദാനവസേന ദത്വാ നിരപേക്ഖോ പരിച്ചാഗവസേന ച വിസ്സജ്ജിത്വാ. കസ്സ ച ഏവം ദത്വാതി? സമണാദീനം. തേനാഹ – ‘‘സമണബ്രാഹ്മണകപണദ്ധികവനിബ്ബകയാചകാനം ദാനം ദത്വാ’’തി. കഥം പന സോ ഏകം പാസാദം ബഹൂനം ദസ്സതീതി? ഏവം കിരസ്സ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി ‘‘അയം പാസാദോ വിപ്പകിരിയതൂ’’തി. സോ ഖണ്ഡഖണ്ഡസോ വിപ്പകിരിസ്സതി. സോ തം അലഗ്ഗമാനോവ ഹുത്വാ ‘‘യോ യത്തകം ഇച്ഛതി, സോ തത്തകം ഗണ്ഹതൂ’’തി ദാനവസേന വിസ്സജ്ജിസ്സതി. തേന വുത്തം – ‘‘ദാനം ദത്വാ മേത്തേയ്യസ്സ ഭഗവതോ…പേ… വിഹരിസ്സതീ’’തി. ഏത്തകേന ഭഗവാ വട്ടഗാമികുസലസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേതി.

൧൦൯. ഇദാനി വിവട്ടഗാമികുസലസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ പുന അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാതിആദിമാഹ.

ഭിക്ഖുനോ ആയുവണ്ണാദിവഡ്ഢനകഥാവണ്ണനാ

൧൧൦. ഇദം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആയുസ്മിന്തി ഭിക്ഖവേ യം വോ അഹം ആയുനാപി വഡ്ഢിസ്സഥാതി അവോചം, തത്ഥ ഇദം ഭിക്ഖുനോ ആയുസ്മിം ഇദം ആയുകാരണന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ആയുനാ വഡ്ഢിതുകാമേഹി ഇമേ ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവേതബ്ബാതി ദസ്സേതി.

വണ്ണസ്മിന്തി യം വോ അഹം വണ്ണേനപി വഡ്ഢിസ്സഥാതി അവോചം, ഇദം തത്ഥ വണ്ണകാരണം. സീലവതോ ഹി അവിപ്പടിസാരാദീനം വസേന സരീരവണ്ണോപി കിത്തിവസേന ഗുണവണ്ണോപി വഡ്ഢതി. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി വണ്ണേന വഡ്ഢിതുകാമേഹി സീലസമ്പന്നേഹി ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

സുഖസ്മിന്തി യം വോ അഹം സുഖേനപി വഡ്ഢിസ്സഥാതി അവോചം, ഇദം തത്ഥ വിവേകജം പീതിസുഖാദിനാനപ്പകാരകം ഝാനസുഖം. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി സുഖേന വഡ്ഢിതുകാമേഹി ഇമാനി ചത്താരി ഝാനാനി ഭാവേതബ്ബാനി.

ഭോഗസ്മിന്തി യം വോ അഹം ഭോഗേനപി വഡ്ഢിസ്സഥാതി അവോചം, അയം സോ അപ്പമാണാനം സത്താനം അപ്പടികൂലതാവഹോ സുഖസയനാദി ഏകാദസാനിസംസോ സബ്ബദിസാവിപ്ഫാരിതബ്രഹ്മവിഹാരഭോഗോ. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ഭോഗേന വഡ്ഢിതുകാമേഹി ഇമേ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ഭാവേതബ്ബാ.

ബലസ്മിന്തി യം വോ അഹം ബലേനപി വഡ്ഢിസ്സഥാതി അവോചം, ഇദം ആസവക്ഖയപരിയോസാനേ ഉപ്പന്നം അരഹത്തഫലസങ്ഖാതം ബലം. തസ്മാ തുമ്ഹേഹി ബലേന വഡ്ഢിതുകാമേഹി അരഹത്തപ്പത്തിയാ യോഗോ കരണീയോ.

യഥയിദം, ഭിക്ഖവേ, മാരബലന്തി യഥാ ഇദം ദേവപുത്തമാരമച്ചുമാരകിലേസമാരാനം ബലം ദുപ്പസഹം ദുരഭിസമ്ഭവം, ഏവം അഞ്ഞം ലോകേ ഏകബലമ്പി ന സമനുപസ്സാമി. തമ്പി ബലം ഇദമേവ അരഹത്തഫലം പസഹതി അഭിഭവതി അജ്ഝോത്ഥരതി. തസ്മാ ഏത്ഥേവ യോഗോ കരണീയോതി ദസ്സേതി.

ഏവമിദം പുഞ്ഞന്തി ഏവം ഇദം ലോകുത്തരപുഞ്ഞമ്പി യാവ ആസവക്ഖയാ പവഡ്ഢതീതി വിവട്ടഗാമികുസലാനുസന്ധിം നിട്ഠപേന്തോ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി. സുത്തപരിയോസാനേ വീസതി ഭിക്ഖുസഹസ്സാനി അരഹത്തം പാപുണിംസു. ചതുരാസീതി പാണസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസൂതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.