൧. പാഥികസുത്തവണ്ണനാ

സുനക്ഖത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧. ഏവം മേ സുതം…പേ… മല്ലേസു വിഹരതീതി പാഥികസുത്തം. തത്രായം അപുബ്ബപദവണ്ണനാ. മല്ലേസു വിഹരതീതി മല്ലാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ, തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീസദ്ദേന ‘‘മല്ലാ’’തി വുച്ചതി, തസ്മിം മല്ലേസു ജനപദേ. ‘‘അനുപിയം നാമ മല്ലാനം നിഗമോ’’തി അനുപിയന്തി ഏവംനാമകോ മല്ലാനം ജനപദസ്സ ഏകോ നിഗമോ, തം ഗോചരഗാമം കത്വാ ഏകസ്മിം ഛായൂദകസമ്പന്നേ വനസണ്ഡേ വിഹരതീതി അത്ഥോ. അനോപിയന്തിപി പാഠോ. പാവിസീതി പവിട്ഠോ. ഭഗവാ പന ന താവ പവിട്ഠോ, പവിസിസ്സാമീതി നിക്ഖന്തത്താ പന പാവിസീതി വുത്തോ. യഥാ കിം, യഥാ ‘‘ഗാമം ഗമിസ്സാമീ’’തി നിക്ഖന്തോ പുരിസോ തം ഗാമം അപത്തോപി ‘‘കുഹിം ഇത്ഥന്നാമോ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗാമം ഗതോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം. ഏതദഹോസീതി ഗാമസമീപേ ഠത്വാ സൂരിയം ഓലോകേന്തസ്സ ഏതദഹോസി. അതിപ്പഗോ ഖോതി അതിവിയ പഗോ ഖോ, ന താവ കുലേസു യാഗുഭത്തം നിട്ഠിതന്തി. കിം പന ഭഗവാ കാലം അജാനിത്വാ നിക്ഖന്തോതി? ന അജാനിത്വാ. പച്ചൂസകാലേയേവ ഹി ഭഗവാ ഞാണജാലം പത്ഥരിത്വാ ലോകം വോലോകേന്തോ ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠം ഭഗ്ഗവഗോത്തം ഛന്നപരിബ്ബാജകം ദിസ്വാ ‘‘അജ്ജാഹം ഇമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ മയാ പുബ്ബേ കതകാരണം സമാഹരിത്വാ ധമ്മം കഥേസ്സാമി, സാ ധമ്മകഥാ അസ്സ മയി പസാദപ്പടിലാഭവസേന സഫലാ ഭവിസ്സതീ’’തി ഞത്വാവ പരിബ്ബാജകാരാമം പവിസിതുകാമോ അതിപ്പഗോവ നിക്ഖമി. തസ്മാ തത്ഥ പവിസിതുകാമതായ ഏവം ചിത്തം ഉപ്പാദേസി.

൨. ഏതദവോചാതി ഭഗവന്തം ദിസ്വാ മാനഥദ്ധതം അകത്വാ സത്ഥാരം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ഏതം ഏതു ഖോ, ഭന്തേതിആദികം വചനം അവോച. ഇമം പരിയായന്തി ഇമം വാരം, അജ്ജ ഇമം ആഗമനവാരന്തി അത്ഥോ. കിം പന ഭഗവാ പുബ്ബേപി തത്ഥ ഗതപുബ്ബോതി? ന ഗതപുബ്ബോ, ലോകസമുദാചാരവസേന പന ഏവമാഹ. ലോകിയാ ഹി ചിരസ്സം ആഗതമ്പി അനാഗതപുബ്ബമ്പി മനാപജാതികം ആഗതം ദിസ്വാ ‘‘കുതോ ഭവം ആഗതോ, ചിരസ്സം ഭവം ആഗതോ, കഥം തേ ഇധാഗമനമഗ്ഗോ ഞാതോ, കിം മഗ്ഗമൂള്ഹോസീ’’തിആദീനി വദന്തി. തസ്മാ അയമ്പി ലോകസമുദാചാരവസേന ഏവമാഹാതി വേദിതബ്ബോ. ഇദമാസനന്തി അത്തനോ നിസിന്നാസനം പപ്ഫോടേത്വാ സമ്പാദേത്വാ ദദമാനോ ഏവമാഹ. സുനക്ഖത്തോ ലിച്ഛവിപുത്തോതി സുനക്ഖത്തോ നാമ ലിച്ഛവിരാജപുത്തോ. സോ കിര തസ്സ ഗിഹിസഹായോ ഹോതി, കാലേന കാലം തസ്സ സന്തികം ഗച്ഛതി. പച്ചക്ഖാതോതി ‘‘പച്ചക്ഖാമി ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ന ദാനാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ വിഹരിസ്സാമീ’’തി ഏവം പടിഅക്ഖാതോ നിസ്സട്ഠോ പരിച്ചത്തോ.

൩. ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സാതി ഭഗവാ മേ സത്ഥാ ‘‘ഭഗവതോ അഹം ഓവാദം പടികരോമീ’’തി ഏവം അപദിസിത്വാ. കോ സന്തോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി യാചകോ വാ യാചിതകം പച്ചാചിക്ഖേയ്യ, യാചിതകോ വാ യാചകം. ത്വം പന നേവ യാചകോ ന യാചിതകോ, ഏവം സന്തേ, മോഘപുരിസ, കോ സന്തോ കോ സമാനോ കം പച്ചാചിക്ഖസീതി ദസ്സേതി. പസ്സ മോഘപുരിസാതി പസ്സ തുച്ഛപുരിസ. യാവഞ്ച തേ ഇദം അപരദ്ധന്തി യത്തകം ഇദം തവ അപരദ്ധം, യത്തകോ തേ അപരാധോ തത്തകോ ദോസോതി ഏവാഹം ഭഗ്ഗവ തസ്സ ദോസം ആരോപേസിന്തി ദസ്സേതി.

൪. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാതി പഞ്ചസീലദസസീലസങ്ഖാതാ മനുസ്സധമ്മാഉത്തരി. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ഇദ്ധിഭൂതം പാടിഹാരിയം. കതേ വാതി കതമ്ഹി വാ. യസ്സത്ഥായാതി യസ്സ ദുക്ഖക്ഖയസ്സ അത്ഥായ. സോ നിയ്യാതി തക്കരസ്സാതി സോ ധമ്മോ തക്കരസ്സ യഥാ മയാ ധമ്മോ ദേസിതോ, തഥാ കാരകസ്സ സമ്മാ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സബ്ബവട്ടദുക്ഖക്ഖയായ അമതനിബ്ബാനസച്ഛികിരിയായ ഗച്ഛതി, ന ഗച്ഛതി, സംവത്തതി, ന സംവത്തതീതി പുച്ഛതി. തത്ര സുനക്ഖത്താതി തസ്മിം സുനക്ഖത്ത മയാ ദേസിതേ ധമ്മേ തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ സംവത്തമാനേ കിം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കതം കരിസ്സതി, കോ തേന കതേന അത്ഥോ. തസ്മിഞ്ഹി കതേപി അകതേപി മമ സാസനസ്സ പരിഹാനി നത്ഥി, ദേവമനുസ്സാനഞ്ഹി അമതനിബ്ബാനസമ്പാപനത്ഥായ അഹം പാരമിയോ പൂരേസിം, ന പാടിഹാരിയകരണത്ഥായാതി പാടിഹാരിയസ്സ നിരത്ഥകതം ദസ്സേത്വാ ‘‘പസ്സ, മോഘപുരിസാ’’തി ദുതിയം ദോസം ആരോപേസി.

൫. അഗ്ഗഞ്ഞന്തി ലോകപഞ്ഞത്തിം. ‘‘ഇദം നാമ ലോകസ്സ അഗ്ഗ’’ന്തി ഏവം ജാനിതബ്ബമ്പി അഗ്ഗം മരിയാദം ന തം പഞ്ഞപേതീതി വദതി. സേസമേത്ഥ അനന്തരവാദാനുസാരേനേവ വേദിതബ്ബം.

൬. അനേകപരിയായേന ഖോതി ഇദം കസ്മാ ആരദ്ധം. സുനക്ഖത്തോ കിര ‘‘ഭഗവതോ ഗുണം മക്ഖേസ്സാമി, ‘‘ദോസം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ഏത്തകം വിപ്പലപിത്വാ ഭഗവതോ കഥം സുണന്തോ അപ്പതിട്ഠോ നിരവോ അട്ഠാസി.

അഥ ഭഗവാ – ‘‘സുനക്ഖത്ത, ഏവം ത്വം മക്ഖിഭാവേ ഠിതോ സയമേവ ഗരഹം പാപുണിസ്സസീ’’തി മക്ഖിഭാവേ ആദീനവദസ്സനത്ഥം അനേകപരിയായേനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ അനേകപരിയായേനാതി അനേകകാരണേന. വജ്ജിഗാമേതി വജ്ജിരാജാനം ഗാമേ, വേസാലീനഗരേ നോ വിസഹീതി നാസക്ഖി. സോ അവിസഹന്തോതി സോ സുനക്ഖത്തോ യസ്സ പുബ്ബേ തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം കഥേന്തസ്സ മുഖം നപ്പഹോതി, സോ ദാനി തേനേവ മുഖേന അവണ്ണം കഥേതി, അദ്ധാ അവിസഹന്തോ അസക്കോന്തോ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിതും അത്തനോ ബാലതായ അവണ്ണം കഥേത്വാ ഹീനായാവത്തോ. ബുദ്ധോ പന സുബുദ്ധോവ, ധമ്മോ സ്വാക്ഖാതോവ, സങ്ഘോ സുപ്പടിപന്നോവ. ഏവം തീണി രതനാനി ഥോമേന്താ മനുസ്സാ തുയ്ഹേവ ദോസം ദസ്സേസ്സന്തീതി. ഇതി ഖോ തേതി ഏവം ഖോ തേ, സുനക്ഖത്ത, വത്താരോ ഭവിസ്സന്തി. തതോ ഏവം ദോസേ ഉപ്പന്നേ സത്ഥാ അതീതാനാഗതേ അപ്പടിഹതഞാണോ, മയ്ഹം ഏവം ദോസോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ജാനന്തോപി പുരേതരം ന കഥേസീതി വത്തും ന ലച്ഛസീതി ദസ്സേതി. അപക്കമേവാതി അപക്കമിയേവ, അപക്കന്തോ വാ ചുതോതി അത്ഥോ. യഥാ തം ആപായികോതി യഥാ അപായേ നിബ്ബത്തനാരഹോ സത്തോ അപക്കമേയ്യ, ഏവമേവ അപക്കമീതി അത്ഥോ.

കോരക്ഖത്തിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൭. ഏകമിദാഹന്തി ഇമിനാ കിം ദസ്സേതി? ഇദം സുത്തം ദ്വീഹി പദേഹി ആബദ്ധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ന കരോതീതി ച അഗ്ഗഞ്ഞം ന പഞ്ഞപേതീതി ച. തത്ഥ ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞം ന പഞ്ഞപേതീ’’തി ഇദം പദം സുത്തപരിയോസാനേ ദസ്സേസ്സതി. ‘‘പാടിഹാരിയം ന കരോതീ’’തി ഇമസ്സ പന പദസ്സ അനുസന്ധിദസ്സനവസേന അയം ദേസനാ ആരദ്ധാ.

തത്ഥ ഏകമിദാഹന്തി ഏകസ്മിം അഹം. സമയന്തി സമയേ, ഏകസ്മിം കാലേ അഹന്തി അത്ഥോ. ഥൂലൂസൂതി ഥൂലൂ നാമ ജനപദോ, തത്ഥ വിഹരാമി. ഉത്തരകാ നാമാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ഉത്തരകാതി ഏവംനാമകോ ഥൂലൂനം ജനപദസ്സ നിഗമോ, തം നിഗമം ഗോചരഗാമം കത്വാതി അത്ഥോ. അചേലോതി നഗ്ഗോ. കോരക്ഖത്തിയോതി അന്തോവങ്കപാദോ ഖത്തിയോ. കുക്കുരവതികോതി സമാദിന്നകുക്കുരവതോ സുനഖോ വിയ ഘായിത്വാ ഖാദതി, ഉദ്ധനന്തരേ നിപജ്ജതി, അഞ്ഞമ്പി സുനഖകിരിയമേവ കരോതി. ചതുക്കുണ്ഡികോതി ചതുസങ്ഘട്ടിതോ ദ്വേ ജാണൂനി ദ്വേ ച കപ്പരേ ഭൂമിയം ഠപേത്വാ വിചരതി. ഛമാനികിണ്ണന്തി ഭൂമിയം നികിണ്ണം പക്ഖിത്തം ഠപിതം. ഭക്ഖസന്തി ഭക്ഖം യംകിഞ്ചി ഖാദനീയം ഭോജനീയം. മുഖേനേവാതി ഹത്ഥേന അപരാമസിത്വാ ഖാദനീയം മുഖേനേവ ഖാദതി, ഭോജനീയമ്പി മുഖേനേവ ഭുഞ്ജതി. സാധുരൂപോതി സുന്ദരരൂപോ. അയം സമണോതി അയം അരഹതം സമണോ ഏകോതി. തത്ഥ വതാതി പത്ഥനത്ഥേ നിപാതോ. ഏവം കിരസ്സ പത്ഥനാ അഹോസി ‘‘ഇമിനാ സമണേന സദിസോ അഞ്ഞോ സമണോ നാമ നത്ഥി, അയഞ്ഹി അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥം ന നിവാസേതി, ‘ഏസ പപഞ്ചോ’തി മഞ്ഞമാനോ ഭിക്ഖാഭാജനമ്പി ന പരിഹരതി, ഛമാനികിണ്ണമേവ ഖാദതി, അയം സമണോ നാമ. മയം പന കിം സമണാ’’തി? ഏവം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ പച്ഛതോ ചരന്തോവ ഇമം പാപകം വിതക്കം വിതക്കേസി.

ഏതദവോചാതി ഭഗവാ കിര ചിന്തേസി ‘‘അയം സുനക്ഖത്തോ പാപജ്ഝാസയോ, കിം നു ഇമം ദിസ്വാ ചിന്തേസീ’’തി? അഥേവം ചിന്തേന്തോ തസ്സ അജ്ഝാസയം വിദിത്വാ ‘‘അയം മോഘപുരിസോ മാദിസസ്സ സബ്ബഞ്ഞുനോ പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തോ അചേലം അരഹാതി മഞ്ഞതി, ഇധേവ ദാനായം ബാലോ നിഗ്ഗഹം അരഹതീ’’തി അനിവത്തിത്വാവ ഏതം ത്വമ്പി നാമാതിആദിവചനമവോച. തത്ഥ ത്വമ്പി നാമാതി ഗരഹത്ഥേ പികാരോ. ഗരഹന്തോ ഹി നം ഭഗവാ ‘‘ത്വമ്പി നാമാ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വമ്പി നാമ ഏവം ഹീനജ്ഝാസയോ, അഹം സമണോ സക്യപുത്തിയോതി ഏവം പടിജാനിസ്സസീ’’തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. കിം പന മം, ഭന്തേതി മയ്ഹം, ഭന്തേ, കിം ഗാരയ്ഹം ദിസ്വാ ഭഗവാ ‘‘ഏവമാഹാ’’തി പുച്ഛതി. അഥസ്സ ഭഗവാ ആചിക്ഖന്തോ ‘‘നനു തേ’’തിആദിമാഹ. മച്ഛരായതീതി ‘‘മാ അഞ്ഞസ്സ അരഹത്തം ഹോതൂ’’തി കിം ഭഗവാ ഏവം അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായതീതി പുച്ഛതി. ന ഖോ അഹന്തി അഹം, മോഘപുരിസ, സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അരഹത്തപ്പടിലാഭമേവ പച്ചാസീസാമി, ഏതദത്ഥമേവ മേ ബഹൂനി ദുക്കരാനി കരോന്തേന പാരമിയോ പൂരിതാ, ന ഖോ അഹം, മോഘപുരിസ, അരഹത്തസ്സ മച്ഛരായാമി. പാപകം ദിട്ഠിഗതന്തി ന അരഹന്തം അരഹാതി, അരഹന്തേ ച അനരഹന്തോതി ഏവം തസ്സ ദിട്ഠി ഉപ്പന്നാ. തം സന്ധായ ‘‘പാപകം ദിട്ഠിഗത’’ന്തി ആഹ. യം ഖോ പനാതി യം ഏതം അചേലം ഏവം മഞ്ഞസി. സത്തമം ദിവസന്തി സത്തമേ ദിവസേ. അലസകേനാതി അലസകബ്യാധിനാ. കാലങ്കരിസ്സതീതി ഉദ്ധുമാതഉദരോ മരിസ്സതി.

കാലകഞ്ചികാതി തേസം അസുരാനം നാമം. തേസം കിര തിഗാവുതോ അത്തഭാവോ അപ്പമംസലോഹിതോ പുരാണപണ്ണസദിസോ കക്കടകാനം വിയ അക്ഖീനി നിക്ഖമിത്വാ മത്ഥകേ തിട്ഠന്തി, മുഖം സൂചിപാസകസദിസം മത്ഥകസ്മിംയേവ ഹോതി, തേന ഓണമിത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. ബീരണത്ഥമ്ബകേതി ബീരണതിണത്ഥമ്ബോ തസ്മിം സുസാനേ അത്ഥി, തസ്മാ തം ബീരണത്ഥമ്ബകന്തി വുച്ചതി.

തേനുപസങ്കമീതി ഭഗവതി ഏത്തകം വത്വാ തസ്മിം ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ വിഹാരം ഗതേ വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ ഉപസങ്കമി. യേന ത്വന്തി യേന കാരണേന ത്വം. യസ്മാപി ഭഗവതാ ബ്യാകതോ, തസ്മാതി അത്ഥോ. മത്തം മത്തന്തി പമാണയുത്തം പമാണയുത്തം. ‘‘മന്താ മന്താ’’തിപി പാഠോ, പഞ്ഞായ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഉപപരിക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സാതി യഥാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ മിച്ഛാ വചനം അസ്സ, തഥാ കരേയ്യാസീതി ആഹ. ഏവം വുത്തേ അചേലോ സുനഖോ വിയ ഉദ്ധനട്ഠാനേ നിപന്നോ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ അക്ഖീനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേന്തോ കിം കഥേസി ‘‘സമണോ നാമ ഗോതമോ അമ്ഹാകം വേരീ വിസഭാഗോ, സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ മയം സൂരിയേ ഉഗ്ഗതേ ഖജ്ജോപനകാ വിയ ജാതാ. സമണോ ഗോതമോ അമ്ഹേ, ഏവം വാചം വദേയ്യ അഞ്ഞഥാ വാ. വേരിനോ പന കഥാ നാമ തച്ഛാ ന ഹോതി, ഗച്ഛ ത്വം അഹമേത്ഥ കത്തബ്ബം ജാനിസ്സാമീ’’തി വത്വാ പുനദേവ നിപജ്ജി.

൮. ഏകദ്വീഹികായാതി ഏകം ദ്വേതി വത്വാ ഗണേസി. യഥാ തന്തി യഥാ അസദ്ദഹമാനോ കോചി ഗണേയ്യ, ഏവം ഗണേസി. ഏകദിവസഞ്ച തിക്ഖത്തും ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകോ ദിവസോ അതീതോ, ദ്വേ ദിവസാ അതീതാതി ആരോചേസി. സത്തമം ദിവസന്തി സോ കിര സുനക്ഖത്തസ്സ വചനം സുത്വാ സത്താഹം നിരാഹാരോവ അഹോസി. അഥസ്സ സത്തമേ ദിവസേ ഏകോ ഉപട്ഠാകോ ‘‘അമ്ഹാകം കുലൂപകസമണസ്സ അജ്ജ സത്തമോ ദിവസോ ഗേഹം അനാഗച്ഛന്തസ്സ അഫാസു നു ഖോ ജാത’’ന്തി സൂകരമംസം പചാപേത്വാ ഭത്തമാദായ ഗന്ത്വാ പുരതോ ഭൂമിയം നിക്ഖിപി. അചേലോ ദിസ്വാ ചിന്തേസി ‘‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കഥാ തച്ഛാ വാ അതച്ഛാ വാ ഹോതു, ആഹാരം പന ഖാദിത്വാ സുഹിതസ്സ മേ മരണമ്പി സുമരണ’’ന്തി ദ്വേ ഹത്ഥേ ജണ്ണുകാനി ച ഭൂമിയം ഠപേത്വാ കുച്ഛിപൂരം ഭുഞ്ജി. സോ രത്തിഭാഗേ ജീരാപേതും അസക്കോന്തോ അലസകേന കാലമകാസി. സചേപി ഹി സോ ‘‘ന ഭുഞ്ജേയ്യ’’ന്തി ചിന്തേയ്യ, തഥാപി തം ദിവസം ഭുഞ്ജിത്വാ അലസകേന കാലം കരേയ്യ. അദ്വേജ്ഝവചനാ ഹി തഥാഗതാതി.

ബീരണത്ഥമ്ബകേതി തിത്ഥിയാ കിര ‘‘കാലങ്കതോ കോരക്ഖത്തിയോ’’തി സുത്വാ ദിവസാനി ഗണേത്വാ ഇദം താവ സച്ചം ജാതം, ഇദാനി നം അഞ്ഞത്ഥ ഛഡ്ഡേത്വാ ‘‘മുസാവാദേന സമണം ഗോതമം നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ തസ്സ സരീരം വല്ലിയാ ബന്ധിത്വാ ആകഡ്ഢന്താ ‘‘ഏത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമ, ഏത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’’തി ഗച്ഛന്തി. ഗതഗതട്ഠാനം അങ്ഗണമേവ ഹോതി. തേ കഡ്ഢമാനാ ബീരണത്ഥമ്ബകസുസാനംയേവ ഗന്ത്വാ സുസാനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഛഡ്ഡേസ്സാമാ’’തി ആകഡ്ഢിംസു. അഥ നേസം വല്ലി ഛിജ്ജിത്ഥ, പച്ഛാ ചാലേതും നാസക്ഖിംസു. തേ തതോവ പക്കന്താ. തേന വുത്തം – ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസു’’ന്തി.

൯. തേനുപസങ്കമീതി കസ്മാ ഉപസങ്കമി? സോ കിര ചിന്തേസി ‘‘അവസേസം താവ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വചനം സമേതി, മതസ്സ പന ഉട്ഠായ അഞ്ഞേന സദ്ധിം കഥനം നാമ നത്ഥി, ഹന്ദാഹം ഗന്ത്വാ പുച്ഛാമി. സചേ കഥേതി, സുന്ദരം. നോ ചേ കഥേതി, സമണം ഗോതമം മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ കാരണേന ഉപസങ്കമി. ആകോടേസീതി പഹരി. ജാനാമി ആവുസോതി മതസരീരം ഉട്ഠഹിത്വാ കഥേതും സമത്ഥം നാമ നത്ഥി, ഇദം കഥം കഥേസീതി? ബുദ്ധാനുഭാവേന. ഭഗവാ കിര കോരക്ഖത്തിയം അസുരയോനിതോ ആനേത്വാ സരീരേ അധിമോചേത്വാ കഥാപേസി. തമേവ വാ സരീരം കഥാപേസി, അചിന്തേയ്യോ ഹി ബുദ്ധവിസയോ.

൧൦. തഥേവ തം വിപാകന്തി തസ്സ വചനസ്സ വിപാകം തഥേവ, ഉദാഹു നോതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ കതോ, തഥേവ സോ വിപാകോതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘വിപക്ക’’ന്തിപി പഠന്തി, നിബ്ബത്തന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ഠത്വാ പാടിഹാരിയാനി സമാനേതബ്ബാനി. സബ്ബാനേവ ഹേതാനി പഞ്ച പാടിഹാരിയാനി ഹോന്തി. ‘‘സത്തമേ ദിവസേ മരിസ്സതീ’’തി വുത്തം, സോ തഥേവ മതോ, ഇദം പഠമം പാടിഹാരിയം. ‘‘അലസകേനാ’’തി വുത്തം, അലസകേനേവ മതോ, ഇദം ദുതിയം. ‘‘കാലകഞ്ചികേസു നിബ്ബത്തിസ്സതീ’’തി വുത്തം, തത്ഥേവ നിബ്ബത്തോ, ഇദം തതിയം. ‘‘ബീരണത്ഥമ്ബകേ സുസാനേ ഛഡ്ഡേസ്സന്തീ’’തി വുത്തം, തത്ഥേവ ഛഡ്ഡിതോ, ഇദം ചതുത്ഥം. ‘‘നിബ്ബത്തട്ഠാനതോ ആഗന്ത്വാ സുനക്ഖത്തേന സദ്ധിം കഥേസ്സതീ’’തി വുത്തോ, സോ കഥേസിയേവ, ഇദം പഞ്ചമം പാടിഹാരിയം.

അചേലകളാരമട്ടകവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൧. കളാരമട്ടകോതി നിക്ഖന്തദന്തമത്തകോ. നാമമേവ വാ തസ്സേതം. ലാഭഗ്ഗപ്പത്തോതി ലാഭഗ്ഗം പത്തോ, അഗ്ഗലാഭം പത്തോതി വുത്തം ഹോതി. യസഗ്ഗപ്പത്തോതി യസഗ്ഗം അഗ്ഗപരിവാരം പത്തോ. വതപദാനീതി വതാനിയേവ, വതകോട്ഠാസാ വാ. സമത്താനീതി ഗഹിതാനി. സമാദിന്നാനീതി തസ്സേവ വേവചനം. പുരത്ഥിമേന വേസാലിന്തി വേസാലിതോ അവിദൂരേ പുരത്ഥിമായ ദിസായ. ചേതിയന്തി യക്ഖചേതിയട്ഠാനം. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൧൨. യേന അചേലകോതി ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ യേന അചേലോ കളാരമട്ടകോ തേനുപസങ്കമി. പഞ്ഹം അപുച്ഛീതി ഗമ്ഭീരം തിലക്ഖണാഹതം പഞ്ഹം പുച്ഛി. ന സമ്പായാസീതി ന സമ്മാ ഞാണഗതിയാ പായാസി, അന്ധോ വിയ വിസമട്ഠാനേ തത്ഥ തത്ഥേവ പക്ഖലി. നേവ ആദിം, ന പരിയോസാനമദ്ദസ. അഥ വാ ‘‘ന സമ്പായാസീ’’തി ന സമ്പാദേസി, സമ്പാദേത്വാ കഥേതും നാസക്ഖി. അസമ്പായന്തോതി കബരക്ഖീനി പരിവത്തേത്വാ ഓലോകേന്തോ ‘‘അസിക്ഖിതകസ്സ സന്തികേ വുട്ഠോസി, അനോകാസേപി പബ്ബജിതോ പഞ്ഹം പുച്ഛന്തോ വിചരസി, അപേഹി മാ ഏതസ്മിം ഠാനേ അട്ഠാസീ’’തി വദന്തോ. കോപഞ്ച ദോസഞ്ച അപ്പച്ചയഞ്ച പാത്വാകാസീതി കുപ്പനാകാരം കോപം, ദുസ്സനാകാരം ദോസം, അതുട്ഠാകാരഭൂതം ദോമനസ്സസങ്ഖാതം അപ്പച്ചയഞ്ച പാകടമകാസി. ആസാദിമ്ഹസേതി ആസാദിയിമ്ഹ ഘട്ടയിമ്ഹ. മാ വത നോ അഹോസീതി അഹോ വത മേ ന ഭവേയ്യ. മം വത നോ അഹോസീതിപി പാഠോ. തത്ഥ മന്തി സാമിവചനത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, അഹോസി വത നു മമാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച പന ചിന്തേത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘ഖമഥ മേ, ഭന്തേ’’തി തം ഖമാപേസി. സോപി ഇതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം കിഞ്ചി പഞ്ഹം നാമ ന പുച്ഛിസ്സസീതി. ആമ ന പുച്ഛിസ്സാമീതി. യദി ഏവം ഗച്ഛ, ഖമാമി തേതി തം ഉയ്യോജേസി.

൧൪. പരിഹിതോതി പരിദഹിതോ നിവത്ഥവത്ഥോ. സാനുചാരികോതി അനുചാരികാ വുച്ചതി ഭരിയാ, സഹ അനുചാരികായ സാനുചാരികോ, തം തം ബ്രഹ്മചരിയം പഹായ സഭരിയോതി അത്ഥോ. ഓദനകുമ്മാസന്തി സുരാമംസതോ അതിരേകം ഓദനമ്പി കുമ്മാസമ്പി ഭുഞ്ജമാനോ. യസാ നിഹീനോതി യം ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗം പത്തോ, തതോ പരിഹീനോ ഹുത്വാ. ‘‘കതം ഹോതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയ’’ന്തി ഇധ സത്തവതപദാതിക്കമവസേന സത്ത പാടിഹാരിയാനി വേദിതബ്ബാനി.

അചേലപാഥികപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൫. പാഥികപുത്തോതി പാഥികസ്സ പുത്തോ. ഞാണവാദേനാതി ഞാണവാദേന സദ്ധിം. ഉപഡ്ഢപഥന്തി യോജനം ചേ, നോ അന്തരേ ഭവേയ്യ, ഗോതമോ അഡ്ഢയോജനം, അഹം അഡ്ഢയോജനം. ഏസ നയോ അഡ്ഢയോജനാദീസു. ഏകപദവാരമ്പി അതിക്കമ്മ ഗച്ഛതോ ജയോ ഭവിസ്സതി, അനാഗച്ഛതോ പരാജയോതി. തേ തത്ഥാതി തേ മയം തത്ഥ സമാഗതട്ഠാനേ. തദ്ദിഗുണം തദ്ദിഗുണാഹന്തി തതോ തതോ ദിഗുണം ദിഗുണം അഹം കരിസ്സാമി, ഭഗവതാ സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കാതും അസമത്ഥഭാവം ജാനന്തോപി ‘‘ഉത്തമപുരിസേന സദ്ധിം പട്ഠപേത്വാ അസക്കുണന്തസ്സാപി പാസംസോ ഹോതീ’’തി ഞത്വാ ഏവമാഹ. നഗരവാസിനോപി തം സുത്വാ ‘‘അസമത്ഥോ നാമ ഏവം ന ഗജ്ജതി, അദ്ധാ അയമ്പി അരഹാ ഭവിസ്സതീ’’തി തസ്സ മഹന്തം സക്കാരമകംസു.

൧൬. യേനാഹം തേനുപസങ്കമീതി ‘‘സുനക്ഖത്തോ കിര പാഥികപുത്തോ ഏവം വദതീ’’തി അസ്സോസി. അഥസ്സ ഹീനജ്ഝാസയത്താ ഹീനദസ്സനായ ചിത്തം ഉദപാദി.

സോ ഭഗവതോ വത്തം കത്വാ ഭഗവതി ഗന്ധകുടിം പവിട്ഠേ പാഥികപുത്തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ പുച്ഛി ‘‘തുമ്ഹേ കിര ഏവരൂപിം കഥം കഥേഥാ’’തി? ‘‘ആമ, കഥേമാ’’തി. യദി ഏവം ‘‘മാ ഭായിത്ഥ വിസ്സത്ഥാ പുനപ്പുനം ഏവം വദഥ, അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ ഉപട്ഠാകോ, തസ്സ വിസയം വിജാനാമി, തുമ്ഹേഹി സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കാതും ന സക്ഖിസ്സതി, അഹം സമണസ്സ ഗോതമസ്സ കഥേത്വാ ഭയം ഉപ്പാദേത്വാ തം അഞ്ഞതോ ഗഹേത്വാ ഗമിസ്സാമി, തുമ്ഹേ മാ ഭായിത്ഥാ’’തി തം അസ്സാസേത്വാ ഭഗവതോ സന്തികം ഗതോ. തേന വുത്തം ‘‘യേനാഹം തേനുപസങ്കമീ’’തി. തം വാചന്തിആദീസു ‘‘അഹം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീതി വിചരിം, അഭൂതം മേ കഥിതം നാഹം ബുദ്ധോ’’തി വദന്തോ തം വാചം പജഹതി നാമ. രഹോ നിസീദിത്വാ ചിന്തയമാനോ ‘‘അഹം ‘ഏത്തകം കാലം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി വിചരിം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ നാഹം ബുദ്ധോ’’തി ചിന്തയന്തോ തം ചിത്തം പജഹതി നാമ. ‘‘അഹം ‘ഏത്തകം കാലം അബുദ്ധോവ സമാനോ ബുദ്ധോമ്ഹീ’തി പാപകം ദിട്ഠിം ഗഹേത്വാ വിചരിം, ഇതോ ദാനി പട്ഠായ ഇമം ദിട്ഠിം പജഹാമീ’’തി പജഹന്തോ തം ദിട്ഠിം പടിനിസ്സജ്ജതി നാമ. ഏവം അകരോന്തോ പന തം വാചം അപ്പഹായ തം ചിത്തം അപ്പഹായ തം ദിട്ഠിം അപ്പടിനിസ്സജ്ജിത്വാതി വുച്ചതി. വിപതേയ്യാതി ബന്ധനാ മുത്തതാലപക്കം വിയ ഗീവതോ പതേയ്യ, സത്തധാ വാ പന ഫലേയ്യ.

൧൭. രക്ഖതേതന്തി രക്ഖതു ഏതം. ഏകംസേനാതി നിപ്പരിയായേന. ഓധാരിതാതി ഭാസിതാ. അചേലോ ച, ഭന്തേ, പാഥികപുത്തോതി ഏവം ഏകംസേന ഭഗവതോ വാചായ ഓധാരിതായ സചേ അചേലോ പാഥികപുത്തോ. വിരൂപരൂപേനാതി വിഗതരൂപേന വിഗച്ഛിതസഭാവേന രൂപേന അത്തനോ രൂപം പഹായ അദിസ്സമാനേന കായേന. സീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന വാ വിവിധരൂപേന സമ്മുഖീഭാവം ആഗച്ഛേയ്യ. തദസ്സ ഭഗവതോ മുസാതി ഏവം സന്തേ ഭഗവതോ തം വചനം മുസാ ഭവേയ്യാതി മുസാവാദേന നിഗ്ഗണ്ഹാതി. ഠപേത്വാ കിര ഏതം ന അഞ്ഞേന ഭഗവാ മുസാവാദേന നിഗ്ഗഹിതപുബ്ബോതി.

൧൮. ദ്വയഗാമിനീതി സരൂപേന അത്ഥിഭാവം, അത്ഥേന നത്ഥിഭാവന്തി ഏവം ദ്വയഗാമിനീ. അലികതുച്ഛനിപ്ഫലവാചായ ഏതം അധിവചനം.

൧൯. അജിതോപി നാമ ലിച്ഛവീനം സേനാപതീതി സോ കിര ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ അഹോസി, സോ കാലമകാസി. അഥസ്സ സരീരകിച്ചം കത്വാ മനുസ്സാ പാഥികപുത്തം പുച്ഛിംസു ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്തോ സേനാപതീ’’തി? സോ ആഹ – ‘‘മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ’’തി. ഇദഞ്ച പന വത്വാ പുന ആഹ ‘‘തുമ്ഹാകം സേനാപതി മമ സന്തികം ആഗമ്മ അഹം തുമ്ഹാകം വചനമകത്വാ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ വാദം പതിട്ഠപേത്വാ നിരയേ നിബ്ബത്തോമ്ഹീ’’തി പരോദിത്ഥാതി. തേനുപസങ്കമി ദിവാവിഹാരായാതി ഏത്ഥ ‘‘പാടിഹാരിയകരണത്ഥായാ’’തി കസ്മാ ന വദതി? അഭാവാ. സമ്മുഖീഭാവോപി ഹിസ്സ തേന സദ്ധിം നത്ഥി, കുതോ പാടിഹാരിയകരണം, തസ്മാ തഥാ അവത്വാ ‘‘ദിവാവിഹാരായാ’’തി ആഹ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയകഥാവണ്ണനാ

൨൦. ഗഹപതിനേചയികാതി ഗഹപതി മഹാസാലാ. തേസഞ്ഹി മഹാധനധഞ്ഞനിചയോ, തസ്മാ ‘‘നേചയികാ’’തി വുച്ചന്തി. അനേകസഹസ്സാതി സഹസ്സേഹിപി അപരിമാണഗണനാ. ഏവം മഹതിം കിര പരിസം ഠപേത്വാ സുനക്ഖത്തം അഞ്ഞോ സന്നിപാതേതും സമത്ഥോ നത്ഥി. തേനേവ ഭഗവാ ഏത്തകം കാലം സുനക്ഖത്തം ഗഹേത്വാ വിചരി.

൨൧. ഭയന്തി ചിത്തുത്രാസഭയം. ഛമ്ഭിതത്തന്തി സകലസരീരചലനം. ലോമഹംസോതി ലോമാനം ഉദ്ധഗ്ഗഭാവോ. സോ കിര ചിന്തേസി – ‘‘അഹം അതിമഹന്തം കഥം കഥേത്വാ സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം പടിവിരുദ്ധോ, മയ്ഹം ഖോ പനബ്ഭന്തരേ അരഹത്തം വാ പാടിഹാരിയകരണഹേതു വാ നത്ഥി, സമണോ പന ഗോതമോ പാടിഹാരിയം കരിസ്സതി, അഥസ്സ പാടിഹാരിയം ദിസ്വാ മഹാജനോ ‘ത്വം ദാനി പാടിഹാരിയം കാതും അസക്കോന്തോ കസ്മാ അത്തനോ പമാണമജാനിത്വാ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലേന സദ്ധിം പടിമല്ലോ ഹുത്വാ ഗജ്ജസീ’തി കട്ഠലേഡ്ഡുദണ്ഡാദീഹി വിഹേഠേസ്സതീ’’തി. തേനസ്സ മഹാജനസന്നിപാതഞ്ചേവ തേന ഭഗവതോ ച ആഗമനം സുത്വാ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ ലോമഹംസോ വാ ഉദപാദി. സോ തതോ ദുക്ഖാ മുച്ചിതുകാമോ തിന്ദുകഖാണുകപരിബ്ബാജകാരാമം അഗമാസി. തമത്ഥം ദസ്സേതും അഥ ഖോ ഭഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉപസങ്കമീതി ന കേവലം ഉപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പന ദൂരം അഡ്ഢയോജനന്തരം പരിബ്ബാജകാരാമം പവിട്ഠോ. തത്ഥപി ചിത്തസ്സാദം അലഭമാനോ അന്തന്തേന ആവിജ്ഝിത്വാ ആരാമപച്ചന്തേ ഏകം ഗഹനട്ഠാനം ഉപധാരേത്വാ പാസാണഫലകേ നിസീദി. അഥ ഭഗവാ ചിന്തേസി – ‘‘സചേ അയം ബാലോ കസ്സചിദേവ കഥം ഗഹേത്വാ ഇധാഗച്ഛേയ്യ, മാ നസ്സതു ബാലോ’’തി ‘‘നിസിന്നപാസാണഫലകം തസ്സ സരീരേ അല്ലീനം ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാസി. സഹ അധിട്ഠാനചിത്തേന തം തസ്സ സരീരേ അല്ലീയി. സോ മഹാഅദ്ദുബന്ധനബദ്ധോ വിയ ഛിന്നപാദോ വിയ ച അഹോസി.

അസ്സോസീതി ഇതോ ചിതോ ച പാഥികപുത്തം പരിയേസമാനാ പരിസാ തസ്സ അനുപദം ഗന്ത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം ഞത്വാ ആഗതേന അഞ്ഞതരേന പുരിസേന ‘‘തുമ്ഹേ കം പരിയേസഥാ’’തി വുത്തേ പാഥികപുത്തന്തി. സോ ‘‘തിന്ദുകഖാണുകപരിബ്ബാജകാരാമേ നിസിന്നോ’’തി വുത്തവചനേന അസ്സോസി.

൨൨. സംസപ്പതീതി ഓസീദതി. തത്ഥേവ സഞ്ചരതി. പാവളാ വുച്ചതി ആനിസദട്ഠികാ.

൨൩. പരാഭൂതരൂപോതി പരാജിതരൂപോ, വിനട്ഠരൂപോ വാ.

൨൫. ഗോയുഗേഹീതി ഗോയുത്തേഹി സതമത്തേഹി വാ സഹസ്സമത്തേഹി വാ യുഗേഹി. ആവിഞ്ഛേയ്യാമാതി ആകഡ്ഢേയ്യാമ. ഛിജ്ജേയ്യുന്തി ഛിന്ദേയ്യും. പാഥികപുത്തോ വാ ബന്ധട്ഠാനേ ഛിജ്ജേയ്യ.

൨൬. ദാരുപത്തികന്തേവാസീതി ദാരുപത്തികസ്സ അന്തേവാസീ. തസ്സ കിര ഏതദഹോസി ‘‘തിട്ഠതു താവ പാടിഹാരിയം, സമണോ ഗോതമോ ‘അചേലോ പാഥികപുത്തോ ആസനാപി ന വുട്ഠഹിസ്സതീ’തി ആഹ. ഹന്ദാഹം ഗന്ത്വാ യേന കേനചി ഉപായേന തം ആസനാ വുട്ഠാപേമി. ഏത്താവതാ ച സമണസ്സ ഗോതമസ്സ പരാജയോ ഭവിസ്സതീ’’തി. തസ്മാ ഏവമാഹ.

൨൭. സീഹസ്സാതി ചത്താരോ സീഹാ തിണസീഹോ ച കാളസീഹോ ച പണ്ഡുസീഹോ ച കേസരസീഹോ ച. തേസം ചതുന്നം സീഹാനം കേസരസീഹോ അഗ്ഗതം ഗതോ, സോ ഇധാധിപ്പേതോ. മിഗരഞ്ഞോതി സബ്ബചതുപ്പദാനം രഞ്ഞോ. ആസയന്തി നിവാസം. സീഹനാദന്തി അഭീതനാദം. ഗോചരായ പക്കമേയ്യന്തി ആഹാരത്ഥായ പക്കമേയ്യം. വരം വരന്തി ഉത്തമുത്തമം, ഥൂലം ഥൂലന്തി അത്ഥോ. മുദുമംസാനീതി മുദൂനി മംസാനി. ‘‘മധുമംസാനീ’’തിപി പാഠോ, മധുരമംസാനീതി അത്ഥോ. അജ്ഝുപേയ്യന്തി ഉപഗച്ഛേയ്യം. സീഹനാദം നദിത്വാതി യേ ദുബ്ബലാ പാണാ, തേ പലായന്തൂതി അത്തനോ സൂരഭാവസന്നിസ്സിതേന കാരുഞ്ഞേന നദിത്വാ.

൨൮. വിഘാസസംവഡ്ഢോതി വിഘാസേന സംവഡ്ഢോ, വിഘാസം ഭക്ഖിതാ തിരിത്തമംസം ഖാദിത്വാ വഡ്ഢിതോ. ദിത്തോതി ദപ്പിതോ ഥൂലസരീരോ. ബലവാതി ബലസമ്പന്നോ. ഏതദഹോസീതി കസ്മാ അഹോസി? അസ്മിമാനദോസേന.

തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ – ഏകദിവസം കിര സോ സീഹോ ഗോചരതോ നിവത്തമാനോ തം സിങ്ഗാലം ഭയേന പലായമാനം ദിസ്വാ കാരുഞ്ഞജാതോ ഹുത്വാ ‘‘വയസ, മാ ഭായി, തിട്ഠ കോ നാമ ത്വ’’ന്തി ആഹ. ജമ്ബുകോ നാമാഹം സാമീതി. വയസ, ജമ്ബുക, ഇതോ പട്ഠായ മം ഉപട്ഠാതും സക്ഖിസ്സസീതി. ഉപട്ഠഹിസ്സാമീതി. സോ തതോ പട്ഠായ ഉപട്ഠാതി. സീഹോ ഗോചരതോ ആഗച്ഛന്തോ മഹന്തം മഹന്തം മംസഖണ്ഡം ആഹരതി. സോ തം ഖാദിത്വാ അവിദൂരേ പാസാണപിട്ഠേ വസതി. സോ കതിപാഹച്ചയേനേവ ഥൂലസരീരോ മഹാഖന്ധോ ജാതോ. അഥ നം സീഹോ അവോച – ‘‘വയസ, ജമ്ബുക, മമ വിജമ്ഭനകാലേ അവിദൂരേ ഠത്വാ ‘വിരോച സാമീ’തി വത്തും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. സക്കോമി സാമീതി. സോ തസ്സ വിജമ്ഭനകാലേ തഥാ കരോതി. തേന സീഹസ്സ അതിരേകോ അസ്മിമാനോ ഹോതി.

അഥേകദിവസം ജരസിങ്ഗാലോ ഉദകസോണ്ഡിയം പാനീയം പിവന്തോ അത്തനോ ഛായം ഓലോകേന്തോ അദ്ദസ അത്തനോ ഥൂലസരീരതഞ്ചേവ മഹാഖന്ധതഞ്ച. ദിസ്വാ ‘ജരസിങ്ഗാലോസ്മീ’തി മനം അകത്വാ ‘‘അഹമ്പി സീഹോ ജാതോ’’തി മഞ്ഞി. തതോ അത്തനാവ അത്താനം ഏതദവോച – ‘‘വയസ, ജമ്ബുക, യുത്തം നാമ തവ ഇമിനാ അത്തഭാവേന പരസ്സ ഉച്ഛിട്ഠമംസം ഖാദിതും, കിം ത്വം പുരിസോ ന ഹോസി, സീഹസ്സാപി ചത്താരോ പാദാ ദ്വേ ദാഠാ ദ്വേ കണ്ണാ ഏകം നങ്ഗുട്ഠം, തവപി സബ്ബം തഥേവ, കേവലം തവ കേസരഭാരമത്തമേവ നത്ഥീ’’തി. തസ്സേവം ചിന്തയതോ അസ്മിമാനോ വഡ്ഢി. അഥസ്സ തേന അസ്മിമാനദോസേന ഏതം ‘‘കോ ചാഹ’’ന്തിആദി മഞ്ഞിതമഹോസി. തത്ഥ കോ ചാഹന്തി അഹം കോ, സീഹോ മിഗരാജാ കോ, ന മേ ഞാതി, ന സാമികോ, കിമഹം തസ്സ നിപച്ചകാരം കരോമീതി അധിപ്പായോ. സിങ്ഗാലകംയേവാതി സിങ്ഗാലരവമേവ. ഭേരണ്ഡകംയേവാതി അപ്പിയഅമനാപസദ്ദമേവ. കേ ച ഛവേ സിങ്ഗാലേതി കോ ച ലാമകോ സിങ്ഗാലോ. കേ പന സീഹനാദേതി കോ പന സീഹനാദോ സിങ്ഗാലസ്സ ച സീഹനാദസ്സ ച കോ സമ്ബന്ധോതി അധിപ്പായോ. സുഗതാപദാനേസൂതി സുഗതലക്ഖണേസു. സുഗതസ്സ സാസനസമ്ഭൂതാസു തീസു സിക്ഖാസു. കഥം പനേസ തത്ഥ ജീവതി? ഏതസ്സ ഹി ചത്താരോ പച്ചയേ ദദമാനാ സീലാദിഗുണസമ്പന്നാനം സമ്ബുദ്ധാനം ദേമാതി ദേന്തി, തേന ഏസ അബുദ്ധോ സമാനോ ബുദ്ധാനം നിയാമിതപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തോ സുഗതാപദാനേസു ജീവതി നാമ. സുഗതാതിരിത്താനീതി തേസം കിര ഭോജനാനി ദദമാനാ ബുദ്ധാനഞ്ച ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച ദത്വാ പച്ഛാ അവസേസം സായന്ഹസമയേ ദേന്തി. ഏവമേസ സുഗതാതിരിത്താനി ഭുഞ്ജതി നാമ. തഥാഗതേതി തഥാഗതം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ആസാദേതബ്ബം ഘട്ടയിതബ്ബം. അഥ വാ ‘‘തഥാഗതേ’’തിആദീനി ഉപയോഗബഹുവചനാനേവ. ആസാദേതബ്ബന്തി ഇദമ്പി ബഹുവചനമേവ ഏകവചനം വിയ വുത്തം. ആസാദനാതി അഹം ബുദ്ധേന സദ്ധിം പാടിഹാരിയം കരിസ്സാമീതി ഘട്ടനാ.

൨൯. സമേക്ഖിയാനാതി സമേക്ഖിത്വാ, മഞ്ഞിത്വാതി അത്ഥോ. അമഞ്ഞീതി പുന അമഞ്ഞിത്ഥ കോത്ഥൂതി സിങ്ഗാലോ.

൩൦. അത്താനം വിഘാസേ സമേക്ഖിയാതി സോണ്ഡിയം ഉച്ഛിട്ഠോദകേ ഥൂലം അത്തഭാവം ദിസ്വാ. യാവ അത്താനം ന പസ്സതീതി യാവ അഹം സീഹവിഘാസസംവഡ്ഢിതകോ ജരസിങ്ഗാലോതി ഏവം യഥാഭൂതം അത്താനം ന പസ്സതി. ബ്യഗ്ഘോതി മഞ്ഞതീതി സീഹോഹമസ്മീതി മഞ്ഞതി, സീഹേന വാ സമാനബലോ ബ്യഗ്ഘോയേവ അഹന്തി മഞ്ഞതി.

൩൧. ഭുത്വാന ഭേകേതി ആവാടമണ്ഡൂകേ ഖാദിത്വാ. ഖലമൂസികായോതി ഖലേസു മൂസികായോ ച ഖാദിത്വാ. കടസീസു ഖിത്താനി ച കോണപാനീതി സുസാനേസു ഛഡ്ഡിതകുണപാനി ച ഖാദിത്വാ. മഹാവനേതി മഹന്തേ വനസ്മിം. സുഞ്ഞവനേതി തുച്ഛവനേ. വിവഡ്ഢോതി വഡ്ഢിതോ. തഥേവ സോ സിങ്ഗാലകം അനദീതി ഏവം സംവഡ്ഢോപി മിഗരാജാഹമസ്മീതി മഞ്ഞിത്വാപി യഥാ പുബ്ബേ ദുബ്ബലസിങ്ഗാലകാലേ, തഥേവ സോ സിങ്ഗാലരവംയേവ അരവീതി. ഇമായപി ഗാഥായ ഭേകാദീനി ഭുത്വാ വഡ്ഢിതസിങ്ഗാലോ വിയ ലാഭസക്കാരഗിദ്ധോ ത്വന്തി പാഥികപുത്തമേവ ഘട്ടേസി.

നാഗേഹീതി ഹത്ഥീഹി. മഹാബന്ധനാതി മഹതാ കിലേസബന്ധനാ മോചേത്വാ. മഹാവിദുഗ്ഗാതി മഹാവിദുഗ്ഗം നാമ ചത്താരോ ഓഘാ. തതോ ഉദ്ധരിത്വാ നിബ്ബാനഥലേ പതിട്ഠപേത്വാ.

അഗ്ഗഞ്ഞപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ

൩൬. ഇതി ‘‘ഭഗവാ ഏത്തകേന കഥാമഗ്ഗേന പാടിഹാരിയം ന കരോതീ’’തി പദസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ന അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞാപേതീ’’തി ഇമസ്സ അനുസന്ധിം ദസ്സേന്തോ അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹന്തി ദേസനം ആരഭി. തത്ഥ അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ചാഹന്തി അഹം, ഭഗ്ഗവ, അഗ്ഗഞ്ഞഞ്ച പജാനാമി ലോകുപ്പത്തിചരിയവംസഞ്ച. തഞ്ച പജാനാമീതി ന കേവലം അഗ്ഗഞ്ഞമേവ, തഞ്ച അഗ്ഗഞ്ഞം പജാനാമി. തതോ ച ഉത്തരിതരം സീലസമാധിതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാ പജാനാമി. തഞ്ച പജാനം ന പരാമസാമീതി തഞ്ച പജാനന്തോപി അഹം ഇദം നാമ പജാനാമീതി തണ്ഹാദിട്ഠിമാനവസേന ന പരാമസാമി. നത്ഥി തഥാഗതസ്സ പരാമാസോതി ദീപേതി. പച്ചത്തഞ്ഞേവ നിബ്ബുതി വിദിതാതി അത്തനായേവ അത്തനി കിലേസനിബ്ബാനം വിദിതം. യദഭിജാനം തഥാഗതോതി യം കിലേസനിബ്ബാനം ജാനന്തോ തഥാഗതോ. നോ അനയം ആപജ്ജതീതി അവിദിതനിബ്ബാനാ തിത്ഥിയാ വിയ അനയം ദുക്ഖം ബ്യസനം നാപജ്ജതി.

൩൭. ഇദാനി യം തം തിത്ഥിയാ അഗ്ഗഞ്ഞം പഞ്ഞപേന്തി, തം ദസ്സേന്തോ സന്തി ഭഗ്ഗവാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇസ്സരകുത്തം ബ്രഹ്മകുത്തന്തി ഇസ്സരകതം ബ്രഹ്മകതം, ഇസ്സരനിമ്മിതം ബ്രഹ്മനിമ്മിതന്തി അത്ഥോ. ബ്രഹ്മാ ഏവ ഹി ഏത്ഥ ആധിപച്ചഭാവേന ഇസ്സരോതി വേദിതബ്ബോ. ആചരിയകന്തി ആചരിയഭാവം ആചരിയവാദം. തത്ഥ ആചരിയവാദോ അഗ്ഗഞ്ഞം. അഗ്ഗഞ്ഞം പന ഏത്ഥ ദേസിതന്തി കത്വാ സോ അഗ്ഗഞ്ഞം ത്വേവ വുത്തോ. കഥം വിഹിതകന്തി കേന വിഹിതം കിന്തി വിഹിതം. സേസം ബ്രഹ്മജാലേ വിത്ഥാരിതനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൧. ഖിഡ്ഡാപദോസികന്തി ഖിഡ്ഡാപദോസികമൂലം.

൪൭. അസതാതി അവിജ്ജമാനേന, അസംവിജ്ജമാനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തുച്ഛാതി തുച്ഛേന അന്തോസാരവിരഹിതേന. മുസാതി മുസാവാദേന. അഭൂതേനാതി ഭൂതത്ഥവിരഹിതേന. അബ്ഭാചിക്ഖന്തീതി അഭിആചിക്ഖന്തി. വിപരീതോതി വിപരീതസഞ്ഞോ വിപരീതചിത്തോ. ഭിക്ഖവോ ചാതി ന കേവലം സമണോ ഗോതമോയേവ, യേ ച അസ്സ അനുസിട്ഠിം കരോന്തി, തേ ഭിക്ഖൂ ച വിപരീതാ. അഥ യം സന്ധായ വിപരീതോതി വദന്തി, തം ദസ്സേതും സമണോ ഗോതമോതിആദി വുത്തം. സുഭം വിമോക്ഖന്തി വണ്ണകസിണം. അസുഭന്ത്വേവാതി സുഭഞ്ച അസുഭഞ്ച സബ്ബം അസുഭന്തി ഏവം പജാനാതി. സുഭന്ത്വേവ തസ്മിം സമയേതി സുഭന്തി ഏവ ച തസ്മിം സമയേ പജാനാതി, ന അസുഭം. ഭിക്ഖവോ ചാതി യേ തേ ഏവം വദന്തി, തേസം ഭിക്ഖവോ ച അന്തേവാസികസമണാ വിപരീതാ. പഹോതീതി സമത്ഥോ പടിബലോ.

൪൮. ദുക്കരം ഖോതി അയം പരിബ്ബാജകോ യദിദം ‘‘ഏവംപസന്നോ അഹം, ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ, തം സാഠേയ്യേന കോഹഞ്ഞേന ആഹ. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി – ‘‘സമണോ ഗോതമോ മയ്ഹം ഏത്തകം ധമ്മകഥം കഥേസി, തമഹം സുത്വാപി പബ്ബജിതും ന സക്കോമി, മയാ ഏതസ്സ സാസനം പടിപന്നസദിസേന ഭവിതും വട്ടതീ’’തി. തതോ സോ സാഠേയ്യേന കോഹഞ്ഞേന ഏവമാഹ. തേനസ്സ ഭഗവാ മമ്മം ഘട്ടേന്തോ വിയ ‘‘ദുക്കരം ഖോ ഏതം, ഭഗ്ഗവ തയാ അഞ്ഞദിട്ഠികേനാ’’തിആദിമാഹ. തം പോട്ഠപാദസുത്തേ വുത്തത്ഥമേവ. സാധുകമനുരക്ഖാതി സുട്ഠു അനുരക്ഖ.

ഇതി ഭഗവാ പസാദമത്താനുരക്ഖണേ പരിബ്ബാജകം നിയോജേസി. സോപി ഏവം മഹന്തം സുത്തന്തം സുത്വാപി നാസക്ഖി കിലേസക്ഖയം കാതും. ദേസനാ പനസ്സ ആയതിം വാസനായ പച്ചയോ അഹോസി. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ

പാഥികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.