പഞ്ഹവേയ്യാകരണവണ്ണനാ

൩൫൭. കിം സംയോജനാതി കിം ബന്ധനാ, കേന ബന്ധനേന ബദ്ധാ ഹുത്വാ. പുഥുകായാതി ബഹുജനാ. അവേരാതി അപ്പടിഘാ. അദണ്ഡാതി ആവുധദണ്ഡധനദണ്ഡവിനിമുത്താ. അസപത്താതി അപച്ചത്ഥികാ. അബ്യാപജ്ജാതി വിഗതദോമനസ്സാ. വിഹരേമു അവേരിനോതി അഹോ വത കേനചി സദ്ധിം അവേരിനോ വിഹരേയ്യാമ, കത്ഥചി കോപം ന ഉപ്പാദേത്വാ അച്ഛരായ ഗഹിതകം ജങ്ഘസഹസ്സേന സദ്ധിം പരിഭുഞ്ജേയ്യാമാതി ദാനം ദത്വാ പൂജം കത്വാ ച പത്ഥയന്തി. ഇതി ച നേസം ഹോതീതി ഏവഞ്ച നേസം അയം പത്ഥനാ ഹോതി. അഥ ച പനാതി ഏവം പത്ഥനായ സതിപി.

ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനാതി പരസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ, അത്തസമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനലക്ഖണം മച്ഛരിയം, ഇസ്സാ ച മച്ഛരിയഞ്ച സംയോജനം ഏതേസന്തി ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ഇസ്സാമച്ഛരിയാനി അഭിധമ്മേ വുത്താനേവ.

ആവാസമച്ഛരിയേന പനേത്ഥ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ഹുത്വാ തസ്സേവ ആവാസസ്സ സങ്കാരം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരതി. കുലമച്ഛരിയേന തസ്മിം കുലേ അഞ്ഞേസം ദാനാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഭിന്നം വതിദം കുലം മമാ’’തി ചിന്തയതോ ലോഹിതമ്പി മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, കുച്ഛിവിരേചനമ്പി ഹോതി, അന്താനിപി ഖണ്ഡാഖണ്ഡാനി ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. ലാഭമച്ഛരിയേന സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തകേ ലാഭേ മച്ഛരായിത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിത്വാ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ മഹാഅജഗരോ വാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതി. സരീരവണ്ണഗുണവണ്ണമച്ഛരിയേന പന പരിയത്തിധമ്മമച്ഛരിയേന ച അത്തനോവ വണ്ണം വണ്ണേതി, ന പരേസം വണ്ണം, ‘‘കിം വണ്ണോ ഏസോ’’തി തം തം ദോസം വദന്തോ പരിയത്തിഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചി അദേന്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഏളമൂഗോ ച ഹോതി.

അപിച ആവാസമച്ഛരിയേന ലോഹഗേഹേ പച്ചതി. കുലമച്ഛരിയേന അപ്പലാഭോ ഹോതി. ലാഭമച്ഛരിയേന ഗൂഥനിരയേ നിബ്ബത്തതി. വണ്ണമച്ഛരിയേന ഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ വണ്ണോ നാമ ന ഹോതി. ധമ്മമച്ഛരിയേന കുക്കുളനിരയേ നിബ്ബത്തതി. ഇദം പന ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയതി. യാവ തം നപ്പഹീയതി, താവ ദേവമനുസ്സാ അവേരതാദീനി പത്ഥയന്താപി വേരാദീഹി ന പരിമുച്ചന്തിയേവ.

തിണ്ണാ മേത്ഥ കങ്ഖാതി ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ മയാ തുമ്ഹാകം വചനം സുത്വാ കങ്ഖാ തിണ്ണാതി വദതി, ന മഗ്ഗവസേന തിണ്ണകങ്ഖതം ദീപേതി. വിഗതാ കഥംകഥാതി ഇദം കഥം, ഇദം കഥന്തി അയമ്പി കഥംകഥാ വിഗതാ.

൩൫൮. നിദാനാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. പിയാപ്പിയനിദാനന്തി പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനം മച്ഛരിയം, അപ്പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനാ ഇസ്സാ. ഉഭയം വാ ഉഭയനിദാനം. പബ്ബജിതസ്സ ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ, ഗഹട്ഠസ്സ പുത്താദയോ ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ വാ സത്താ പിയാ ഹോന്തി കേളായിതാ മമായിതാ, മുഹുത്തമ്പി തേ അപസ്സന്തോ അധിവാസേതും ന സക്കോതി. സോ അഞ്ഞം താദിസം പിയസത്തം ലഭന്തം ദിസ്വാ ഇസ്സം കരോതി. ‘‘ഇമിനാ അമ്ഹാകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, മുഹുത്തം താവ നം ദേഥാ’’തി തമേവ അഞ്ഞേഹി യാചിതോ ‘‘ന സക്കാ ദാതും, കിലമിസ്സതി വാ ഉക്കണ്ഠിസ്സതി വാ’’തിആദീനി വത്വാ മച്ഛരിയം കരോതി. ഏവം താവ ഉഭയമ്പി പിയസത്തനിദാനം ഹോതി. ഭിക്ഖുസ്സ പന പത്തചീവരപരിക്ഖാരജാതം, ഗഹട്ഠസ്സ വാ അലങ്കാരാദിഉപകരണം പിയം ഹോതി മനാപം, സോ അഞ്ഞസ്സ താദിസം ഉപ്പജ്ജമാനം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ വതസ്സ ഏവരൂപം ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സം കരോതി, യാചിതോ വാപി ‘‘മയമ്പേതം മമായന്താ ന പരിഭുഞ്ജാമ, ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി മച്ഛരിയം കരോതി. ഏവം ഉഭയമ്പി പിയസങ്ഖാരനിദാനം ഹോതി. അപ്പിയേ പന തേ വുത്തപ്പകാരേ സത്തേ ച സങ്ഖാരേ ച ലഭിത്വാ സചേപിസ്സ തേ അമനാപാ ഹോന്തി, തഥാപി കിലേസാനം വിപരീതവുത്തിതായ ‘‘ഠപേത്വാ മം കോ അഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ലാഭീ’’തി ഇസ്സം വാ കരോതി, യാചിതോ താവകാലികമ്പി അദദമാനോ മച്ഛരിയം വാ കരോതി. ഏവം ഉഭയമ്പി അപ്പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനം ഹോതി.

ഛന്ദനിദാനന്തി ഏത്ഥ പരിയേസനഛന്ദോ, പടിലാഭഛന്ദോ, പരിഭോഗഛന്ദോ, സന്നിധിഛന്ദോ, വിസ്സജ്ജനഛന്ദോതി പഞ്ചവിധോ ഛന്ദോ.

കതമോ പരിയേസനഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പരിയേസതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പരിയേസതി, ധനം പരിയേസതി. അയം പരിയേസനഛന്ദോ.

കതമോ പടിലാഭഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പടിലഭതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പടിലഭതി, ധനം പടിലഭതി. അയം പടിലാഭഛന്ദോ.

കതമോ പരിഭോഗഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പരിഭുഞ്ജതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പരിഭുഞ്ജതി, ധനം പരിഭുഞ്ജതി. അയം പരിഭോഗഛന്ദോ.

കതമോ സന്നിധിഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ ധനസന്നിചയം കരോതി ‘‘ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. അയം സന്നിധിഛന്ദോ.

കതമോ വിസ്സജ്ജനഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ ധനം വിസ്സജ്ജേതി, ഹത്ഥാരോഹാനം, അസ്സാരോഹാനം, രഥികാനം, ധനുഗ്ഗഹാനം – ‘‘ഇമേ മം രക്ഖിസ്സന്തി ഗോപിസ്സന്തി മമായിസ്സന്തി സമ്പരിവാരയിസ്സന്തീ’’തി. അയം വിസ്സജ്ജനഛന്ദോ. ഇമേ പഞ്ച ഛന്ദാ. ഇധ തണ്ഹാമത്തമേവ, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം.

വിതക്കനിദാനോതി ഏത്ഥ ‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൧൦) ഏവം വുത്തോ വിനിച്ഛയവിതക്കോ വിതക്കോ നാമ. വിനിച്ഛയോതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച, ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ച. അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ നാമാതി ഏവം വുത്തതണ്ഹാവിനിച്ഛയവസേന ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠപിയാപ്പിയവവത്ഥാനം ന ഹോതി. തദേവ ഹി ഏകച്ചസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ അനിട്ഠം പച്ചന്തരാജമജ്ഝിമദേസരാജൂനം ഗണ്ഡുപ്പാദമിഗമംസാദീസു വിയ. തസ്മിം പന തണ്ഹാവിനിച്ഛയവിനിച്ഛിതേ പടിലദ്ധവത്ഥുസ്മിം ‘‘ഏത്തകം രൂപസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ദസ്സ, ഏത്തകം ഗന്ധസ്സ, ഏത്തകം രസസ്സ, ഏത്തകം ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം പരസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമി, ഏത്തകം പരസ്സ ദസ്സാമീ’’തി വവത്ഥാനം വിതക്കവിനിച്ഛയേന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി.

പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിദാനോതി തയോ പപഞ്ചാ തണ്ഹാപപഞ്ചോ, മാനപപഞ്ചോ, ദിട്ഠിപപഞ്ചോതി. തത്ഥ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം തണ്ഹാപപഞ്ചോ നാമ. നവവിധോ മാനോ മാനപപഞ്ചോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിപപഞ്ചോ നാമ. തേസു ഇധ തണ്ഹാപപഞ്ചോ അധിപ്പേതോ. കേനട്ഠേന പപഞ്ചോ? മത്തപമത്താകാരപാപനട്ഠേന പപഞ്ചോ. തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ പപഞ്ചസഞ്ഞാ. സങ്ഖാ വുച്ചതി കോട്ഠാസോ ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ. ഇതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിദാനോതി പപഞ്ചസഞ്ഞാകോട്ഠാസനിദാനോ വിതക്കോതി അത്ഥോ.

പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിരോധസാരുപ്പഗാമിനിന്തി ഏതിസ്സാ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖായ ഖയാ നിരോധോ വൂപസമോ, തസ്സ സാരുപ്പഞ്ചേവ തത്ഥ ഗാമിനിം ചാതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം പുച്ഛതി.