൮. സക്കപഞ്ഹസുത്തവണ്ണനാ

നിദാനവണ്ണനാ

൩൪൪. ഏവം മേ സുതന്തി സക്കപഞ്ഹസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – അമ്ബസണ്ഡാ നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോതി സോ കിര ഗാമോ അമ്ബസണ്ഡാനം അവിദൂരേ നിവിട്ഠോ, തസ്മാ ‘‘അമ്ബസണ്ഡാ’’ ത്വേവ വുച്ചതി. വേദിയകേ പബ്ബതേതി സോ കിര പബ്ബതോ പബ്ബതപാദേ ജാതേന മണിവേദികാസദിസേന നീലവനസണ്ഡേന സമന്താ പരിക്ഖിത്തോ, തസ്മാ ‘വേദിയകപബ്ബതോ’ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതോ. ഇന്ദസാലഗുഹായന്തി പുബ്ബേപി സാ ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരേ ഗുഹാ, ഇന്ദസാലരുക്ഖോ ചസ്സാ ദ്വാരേ, തസ്മാ ‘ഇന്ദസാലഗുഹാ’തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. അഥ നം കുട്ടേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി യോജേത്വാ സുപരിനിട്ഠിതസുധാകമ്മമാലാകമ്മലതാകമ്മവിചിത്തം ലേണം കത്വാ ഭഗവതോ അദംസു. പുരിമവോഹാരവസേന പന ‘‘ഇന്ദസാലഗുഹാ’’ ത്വേവ നം സഞ്ജാനന്തി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘ഇന്ദസാലഗുഹായ’ന്തി.

ഉസ്സുക്കം ഉദപാദീതി ധമ്മികോ ഉസ്സാഹോ ഉപ്പജ്ജി. നനു ച ഏസ അഭിണ്ഹദസ്സാവീ ഭഗവതോ, ന സോ ദേവതാസന്നിപാതോ നാമ അത്ഥി, യത്ഥായം ന ആഗതപുബ്ബോ, സക്കേന സദിസോ അപ്പമാദവിഹാരീ ദേവപുത്തോ നാമ നത്ഥി. അഥ കസ്മാ ബുദ്ധദസ്സനം അനാഗതപുബ്ബസ്സ വിയ അസ്സ ഉസ്സാഹോ ഉദപാദീതി? മരണഭയേന സന്തജ്ജിതത്താ. തസ്മിം കിരസ്സ സമയേ ആയു പരിക്ഖീണോ, സോ പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ‘‘പരിക്ഖീണോ ദാനി മേ ആയൂ’’തി അഞ്ഞാസി. യേസഞ്ച ദേവപുത്താനം മരണനിമിത്താനി ആവി ഭവന്തി, തേസു യേ പരിത്തകേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ, തേ ‘‘കുഹിം നു ഖോ ഇദാനി നിബ്ബത്തിസ്സാമാ’’തി ഭയം സന്താസം ആപജ്ജന്തി. യേ കതഭീരുത്താനാ ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ നിബ്ബത്താ, തേ അത്തനാ ദിന്നദാനം രക്ഖിതസീലം ഭാവിതഭാവനഞ്ച ആഗമ്മ ‘‘ഉപരിദേവലോകേ സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി ന ഭായന്തി.

സക്കോ പന ദേവരാജാ പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ദസയോജനസഹസ്സം ദേവനഗരം, യോജനസഹസ്സുബ്ബേധം വേജയന്തം, തിയോജനസതികം സുധമ്മദേവസഭം, യോജനസതുബ്ബേധം പാരിച്ഛത്തകം, സട്ഠിയോജനികം പണ്ഡുകമ്ബലസിലം, അഡ്ഢതിയാ നാടകകോടിയോ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവപരിസം, നന്ദനവനം, ചിത്തലതാവനം, മിസ്സകവനം, ഫാരുസകവനന്തി ഏതം സബ്ബസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘നസ്സതി വത ഭോ മേ അയം സമ്പത്തീ’’തി ഭയാഭിഭൂതോ അഹോസി.

തതോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ലോകപിതാമഹോ മഹാബ്രഹ്മാ വാ, യോ മേ ഹദയനിസ്സിതം സോകസല്ലം സമുദ്ധരിത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം ഥാവരം കരേയ്യാ’’തി ഓലോകേന്തോ കഞ്ചി അദിസ്വാ പുന അദ്ദസ ‘‘മാദിസാനം സതസഹസ്സാനമ്പി ഉപ്പന്നം സോകസല്ലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉദ്ധരിതും പടിബലോ’’തി. അഥേവം പരിവിതക്കേന്തസ്സ തേന ഖോ പന സമയേന സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ഉസ്സുക്കം ഉദപാദി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ.

കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീതി കതരസ്മിം ജനപദേ കതരം നഗരം ഉപനിസ്സായ കസ്സ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കസ്സ അമതം ധമ്മം ദേസയമാനോ വിഹരതീതി. അദ്ദസാ ഖോതി അദ്ദക്ഖി പടിവിജ്ഝി. മാരിസാതി പിയവചനമേതം, ദേവതാനം പാടിയേക്കോ വോഹാരോ. നിദ്ദുക്ഖാതിപി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പനേസ ദേവേ ആമന്തേസി? സഹായത്ഥായ. പുബ്ബേ കിരേസ ഭഗവതി സളലഘരേ വിഹരന്തേ ഏകകോവ ദസ്സനായ അഗമാസി. സത്ഥാ ‘‘അപരിപക്കം താവസ്സ ഞാണം, കതിപാഹം പന അതിക്കമിത്വാ മയി ഇന്ദസാലഗുഹായം വിഹരന്തേ പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ മരണഭയഭീതോ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാഹി സദ്ധിം ഉപസങ്കമിത്വാ ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ ഉപേക്ഖാപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാവസാനേ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓകാസം നാകാസി. സോ ‘‘മമ പുബ്ബേപി ഏകകസ്സ ഗതത്താ സത്ഥാരാ ഓകാസോ ന കതോ, അദ്ധാ മേ നത്ഥി മഗ്ഗഫലസ്സ ഉപനിസ്സയോ, ഏകസ്സ പന ഉപനിസ്സയേ സതി ചക്കവാളപരിയന്തായപി പരിസായ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതിയേവ. അവസ്സം ഖോ പന ദ്വീസു ദേവലോകേസു കസ്സചി ദേവസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഭവിസ്സതി, തം സന്ധായ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതി. തം സുത്വാ അഹമ്പി അത്തനോ ദോമനസ്സം വൂപസമേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സഹായത്ഥായ ആമന്തേസി.

ഏവം ഭദ്ദം തവാതി ഖോ ദേവാ താവതിംസാതി ഏവം ഹോതു മഹാരാജ, ഗച്ഛാമ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, ദുല്ലഭോ ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഭദ്ദം തവ, യോ ത്വം ‘‘പബ്ബതകീളം നദീകീളം ഗച്ഛാമാ’’തി അവത്വാ അമ്ഹേ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു നിയോജേസീതി. പച്ചസ്സോസുന്തി തസ്സ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിംസു.

൩൪൫. പഞ്ചസിഖം ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തം ആമന്തേസീതി ദേവേ താവ ആമന്തേതു, ഇമം കസ്മാ വിസും ആമന്തേസി? ഓകാസകരണത്ഥം. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാ ഗഹേത്വാ ധുരേന പഹരന്തസ്സ വിയ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതും ന യുത്തം, അയം പന പഞ്ചസിഖോ ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാകോ വല്ലഭോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മം സുണാതി, ഇമം പുരതോ പേസേത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ ഇമിനാ കതോകാസേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഓകാസകരണത്ഥം ആമന്തേസി.

ഏവം ഭദ്ദം തവാതി സോ ‘‘ഏവം മഹാരാജ, ഹോതു, ഭദ്ദം തവ, യോ ത്വം മം ‘ഏഹി, മാരിസ, ഉയ്യാനകീളാദീനി വാ നടസമജ്ജാദീനി വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛാമാ’തി അവത്വാ ‘ബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമ, ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി വദസീ’’തി ദള്ഹതരം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ദേവാനമിന്ദസ്സ വചനം പടിസ്സുത്വാ അനുചരിയം സഹചരണം ഏകതോ ഗമനം ഉപാഗമി.

തത്ഥ ബേലുവപണ്ഡുന്തി ബേലുവപക്കം വിയ പണ്ഡുവണ്ണം. തസ്സ കിര സോവണ്ണമയം പോക്ഖരം, ഇന്ദനീലമയോ ദണ്ഡോ, രജതമയാ തന്തിയോ, പവാളമയാ വേഠകാ, വീണാപത്തകം ഗാവുതം, തന്തിബന്ധനട്ഠാനം ഗാവുതം, ഉപരി ദണ്ഡകോ ഗാവുതന്തി തിഗാവുതപ്പമാണാ വീണാ. ഇതി സോ തം വീണം ആദായ സമപഞ്ഞാസമുച്ഛനാ മുച്ഛേത്വാ അഗ്ഗനഖേഹി പഹരിത്വാ മധുരം ഗീതസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ സേസദേവേ സക്കസ്സ ഗമനകാലം ജാനാപേന്തോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏവം തസ്സ ഗീതവാദിതസഞ്ഞായ സന്നിപതിതേ ദേവഗണേ അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ…പേ… വേദിയകേ പബ്ബതേ പച്ചുട്ഠാസി.

൩൪൬. അതിരിവ ഓഭാസജാതോതി അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഏകസ്സേവ ദേവസ്സ വാ മാരസ്സ വാ ബ്രഹ്മുനോ വാ ഓഭാസേന ഓഭാസജാതോ ഹോതി, തംദിവസം പന ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാനം ഓഭാസേന അതിരിവ ഓഭാസജാതോ ഏകപജ്ജോതോ സഹസ്സചന്ദസൂരിയഉഗ്ഗതകാലസദിസോ അഹോസി. പരിതോ ഗാമേസു മനുസ്സാതി സമന്താ ഗാമേസു മനുസ്സാ. പകതിസായമാസകാലേയേവ കിര ഗാമമജ്ഝേ ദാരകേസു കീളന്തേസു തത്ഥ സക്കോ അഗമാസി, തസ്മാ മനുസ്സാ പസ്സിത്വാ ഏവമാഹംസു. നനു ച മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തി, അയം കസ്മാ പഠമയാമസ്സാപി പുരിമഭാഗേയേവ ആഗതോതി? മരണഭയേനേവ തജ്ജിതത്താ. കിംസു നാമാതി കിംസു നാമ ഭോ ഏതം, കോ നു ഖോ അജ്ജ മഹേസക്ഖോ ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ധമ്മം സോതും ഉപസങ്കമന്തോ, കഥംസു നാമ ഭോ ഭഗവാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസ്സതി ധമ്മം ദേസേസ്സതി, ലാഭാ അമ്ഹാകം, യേസം നോ ഏവം ദേവതാനം കങ്ഖാവിനോദകോ സത്ഥാ അവിദൂരേ വിഹാരേ വസതി, യേ ലഭാമ ഥാലകഭിക്ഖമ്പി കടച്ഛുഭിക്ഖമ്പി ദാതുന്തി സംവിഗ്ഗാ ലോമഹട്ഠജാതാ ഉദ്ധഗ്ഗലോമാ ഹുത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസ്മിം പതിട്ഠപേത്വാ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു.

൩൪൭. ദുരുപസങ്കമാതി ദുപയിരുപാസിയാ. അഹം സരാഗോ സദോസോ സമോഹോ, സത്ഥാ വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോ, തസ്മാ ദുപയിരുപാസിയാ തഥാഗതാ മാദിസേന. ഝായീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായീ. തസ്മിഞ്ഞേവ ഝാനേ രതാതി ഝാനരതാ. തദന്തരം പടിസല്ലീനാതി തദന്തരം പടിസല്ലീനാ സമ്പതി പടിസല്ലീനാ വാ. തസ്മാ ന കേവലം ഝായീ ഝാനരതാതി ദുരുപസങ്കമാ, ഇദാനിമേവ പടിസല്ലീനാതിപി ദുരുപസങ്കമാ. പസാദേയ്യാസീതി ആരാധേയ്യാസി, ഓകാസം മേ കാരേത്വാ ദദേയ്യാസീതി വദതി. ബേലുവപണ്ഡുവീണം ആദായാതി നനു പുബ്ബേവ ആദിന്നാതി? ആമ, ആദിന്നാ. മഗ്ഗഗമനവസേന പന അംസകൂടേ ലഗ്ഗിതാ, ഇദാനി നം വാമഹത്ഥേ ഠപേത്വാ വാദനസജ്ജം കത്വാ ആദിയി. തേന വുത്തം ‘‘ആദായാ’’തി.

പഞ്ചസിഖഗീതഗാഥാവണ്ണനാ

൩൪൮. അസ്സാവേസീതി സാവേസി. ബുദ്ധൂപസഞ്ഹിതാതി ബുദ്ധം ആരബ്ഭ ബുദ്ധം നിസ്സയം കത്വാ പവത്താതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

വന്ദേ തേ പിതരം ഭദ്ദേ, തിമ്ബരും സൂരിയവച്ഛസേതി ഏത്ഥ സൂരിയവച്ഛസാതി സൂരിയസമാനസരീരാ. തസ്സാ കിര ദേവധീതായ പാദന്തതോ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ കേസന്തം ആരോഹതി, തസ്മാ ബാലസൂരിയമണ്ഡലസദിസാ ഖായതി, ഇതി നം ‘‘സൂരിയവച്ഛസാ’’തി സഞ്ജാനന്തി. തം സന്ധായാഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, സൂരിയവച്ഛസേ, തവ പിതരം തിമ്ബരും ഗന്ധബ്ബദേവരാജാനം വന്ദാമീ’’തി. യേന ജാതാസി കല്യാണീതി യേന കാരണഭൂതേന യം തിമ്ബരും ദേവരാജാനം നിസ്സായ ത്വം ജാതാ, കല്യാണീ സബ്ബങ്ഗസോഭനാ. ആനന്ദജനനീ മമാതി മയ്ഹം പീതിസോമനസ്സവഡ്ഢനീ.

വാതോവ സേദതം കന്തോതി യഥാ സഞ്ജാതസേദാനം സേദഹരണത്ഥം വാതോ ഇട്ഠോ ഹോതി കന്തോ മനാപോ, ഏവന്തി അത്ഥോ. പാനീയംവ പിപാസതോതി പാതുമിച്ഛന്തസ്സ പിപാസതോ പിപാസാഭിഭൂതസ്സ. അങ്ഗീരസീതി അങ്ഗേ രസ്മിയോ അസ്സാതി അങ്ഗീരസീ, തമേവ ആരബ്ഭ ആലപന്തോ വദതി. ധമ്മോ അരഹതാമിവാതി അരഹന്താനം നവലോകുത്തരധമ്മോ വിയ.

ജിഘച്ഛതോതി ഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ ഖുദാഭിഭൂതസ്സ. ജലന്തമിവ വാരിനാതി യഥാ കോചി ജലന്തം ജാതവേദം ഉദകകുമ്ഭേന നിബ്ബാപേയ്യ, ഏവം തവ കാരണാ ഉപ്പന്നം മമ കാമരാഗപരിളാഹം നിബ്ബാപേഹീതി വദതി.

യുത്തം കിഞ്ജക്ഖരേണുനാതി പദുമകേസരരേണുനാ യുത്തം. നാഗോ ഘമ്മാഭിതത്തോ വാതി ഘമ്മാഭിതത്തഹത്ഥീ വിയ. ഓഗാഹേ തേ ഥനൂദരന്തി യഥാ സോ നാഗോ പോക്ഖരണിം ഓഗാഹിത്വാ പിവിത്വാ അഗ്ഗസോണ്ഡമത്തം പഞ്ഞായമാനം കത്വാ നിമുഗ്ഗോ സുഖം സാതം വിന്ദതി, ഏവം കദാ നു ഖോ തേ ഥനൂദരം ഥനവേമജ്ഝം ഉദരഞ്ച ഓതരിത്വാ അഹം സുഖം സാതം പടിലഭിസ്സാമീതി വദതി.

‘‘അച്ചങ്കുസോവ നാഗോവ, ജിതം മേ തുത്തതോമരം;

കാരണം നപ്പജാനാമി, സമ്മത്തോ ലക്ഖണൂരുയാ’’തി. –

ഏത്ഥ തുത്തം വുച്ചതി കണ്ണമൂലേ വിജ്ഝനഅയദണ്ഡകോ. തോമരന്തി പാദാദീസു വിജ്ഝനദണ്ഡതോമരം. അങ്കുസോതി മത്ഥകേ വിജ്ഝനകുടിലകണ്ടകോ. യോ ച നാഗോ പഭിന്നമത്തോ അച്ചങ്കുസോ ഹോതി, അങ്കുസം അതീതോ; അങ്കുസേന വിജ്ഝിയമാനോപി വസം ന ഗച്ഛതി, സോ ‘‘ജിതം മയാ തുത്തതോമരം, യോ അഹം അങ്കുസസ്സപി വസം ന ഗച്ഛാമീ’’തി മദദപ്പേന കിഞ്ചി കാരണം ന ബുജ്ഝതി. യഥാ സോ അച്ചങ്കുസോ നാഗോ ‘‘ജിതം മേ തുത്തതോമര’’ന്തി കിഞ്ചി കാരണം നപ്പജാനാതി, ഏവം അഹമ്പി ലക്ഖണസമ്പന്നഊരുതായ ലക്ഖണൂരുയാ സമ്മത്തോ മത്തോ പമത്തോ ഉമ്മത്തോ വിയ കിഞ്ചി കാരണം നപ്പജാനാമീതി വദതി. അഥ വാ അച്ചങ്കുസോവ നാഗോ അഹമ്പി സമ്മത്തോ ലക്ഖണൂരുയാ കിഞ്ചി തതോ വിരാഗകാരണം നപ്പജാനാമി. കസ്മാ? യസ്മാ തേന നാഗേന വിയ ജിതം മേ തുത്തതോമരം, ന കസ്സചി വദതോ വചനം ആദിയാമി.

തയി ഗേധിതചിത്തോസ്മീതി ഭദ്ദേ ലക്ഖണൂരു തയി ബദ്ധചിത്തോസ്മി. ഗേധിതചിത്തോതി വാ ഗേധം അജ്ഝുപേതചിത്തോ. ചിത്തം വിപരിണാമിതന്തി പകതിം ജഹിത്വാ ഠിതം. പടിഗന്തും ന സക്കോമീതി നിവത്തിതും ന സക്കോമി. വങ്കഘസ്തോവ അമ്ബുജോതി ബളിസം ഗിലിത്വാ ഠിതമച്ഛോ വിയ. ‘‘ഘസോ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ.

വാമൂരൂതി വാമാകാരേന സണ്ഠിതഊരു, കദലിക്ഖന്ധസദിസഊരൂതി വാ അത്ഥോ. സജാതി ആലിങ്ഗ. മന്ദലോചനേതി ഇത്ഥിയോ ന തിഖിണം നിജ്ഝായന്തി മന്ദം ആലോചേന്തി ഓലോകേന്തി, തസ്മാ ‘‘മന്ദലോചനാ’’തി വുച്ചന്തി. പലിസ്സജാതി സബ്ബതോഭാഗേന ആലിങ്ഗ. ഏതം മേ അഭിപത്ഥിതന്തി ഏതം മയാ അഭിണ്ഹം പത്ഥിതം.

അപ്പകോ വത മേ സന്തോതി പകതിയാവ മന്ദോ സമാനോ. വേല്ലിതകേസിയാതി കേസാ മുഞ്ചിത്വാ പിട്ഠിയം വിസ്സട്ഠകാലേ സപ്പോ വിയ വേല്ലന്താ ഗച്ഛന്താ അസ്സാതി വേല്ലിതകേസീ, തസ്സാ വേല്ലിതകേസിയാ. അനേകഭാവോ സമുപ്പാദീതി അനേകവിധോ ജാതോ. അനേകഭാഗോതി വാ പാഠോ. അരഹന്തേവ ദക്ഖിണാതി അരഹന്തമ്ഹി ദിന്നദാനം വിയ നാനപ്പകാരതോ പഭിന്നോ.

യം മേ അത്ഥി കതം പുഞ്ഞന്തി യം മയാ കതം പുഞ്ഞമത്ഥി. അരഹന്തേസു താദിസൂതി താദിലക്ഖണപ്പത്തേസു അരഹന്തേസു. തയാ സദ്ധിം വിപച്ചതന്തി സബ്ബം തയാ സദ്ധിമേവ വിപാകം ദേതു.

ഏകോദീതി ഏകീഭാവം ഗതോ. നിപകോ സതോതി നേപക്കം വുച്ചതി പഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതോതി നിപകോ. സതിയാ സമന്നാഗതത്താ സതോ. അമതം മുനി ജിഗീസാനോതി യഥാ സോ ബുദ്ധമുനി അമതം നിബ്ബാനം ജിഗീസതി പരിയേസതി, ഏവം തം അഹം സൂരിയവച്ഛസേ ജിഗീസാമി പരിയേസാമി. യഥാ വാ സോ അമതം ജിഗീസാനോ ഏസന്തോ ഗവേസന്തോ വിചരതി, ഏവാഹം തം ഏസന്തോ ഗവേസന്തോ വിചരാമീതിപി അത്ഥോ.

യഥാപി മുനി നന്ദേയ്യ, പത്വാ സമ്ബോധിമുത്തമന്തി യഥാ ബുദ്ധമുനി ബോധിപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്വാ നന്ദേയ്യ തോസേയ്യ. ഏവം നന്ദേയ്യന്തി ഏവമേവ അഹമ്പി തയാ മിസ്സീഭാവം ഗതോ നന്ദേയ്യം, പീതിസോമനസ്സജാതോ ഭവേയ്യന്തി വദതി.

താഹം ഭദ്ദേ വരേയ്യാഹേതി അഹേതി ആമന്തനം, അഹേ ഭദ്ദേ സൂരിയവച്ഛസേ, സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന ‘‘കിം ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവരജ്ജം ഗണ്ഹസി, സുരിയവച്ഛസ’’ന്തി, ഏവം വരേ ദിന്നേ ദേവരജ്ജം പഹായ ‘‘സൂരിയവച്ഛസം ഗണ്ഹാമീ’’തി ഏവം തം അഹം വരേയ്യം ഇച്ഛേയ്യം ഗണ്ഹേയ്യന്തി അത്ഥോ.

സാലംവ ന ചിരം ഫുല്ലന്തി തവ പിതു നഗരദ്വാരേ നചിരം പുപ്ഫിതോ സാലോ അത്ഥി. സോ അതിവിയ മനോഹരോ. തം നചിരം ഫുല്ലസാലം വിയ. പിതരം തേ സുമേധസേതി അതിസസ്സിരീകം തവ പിതരം വന്ദമാനോ നമസ്സാമി നമോ കരോമി. യസ്സാസേതാദിസീ പജാതി യസ്സ ആസി ഏതാദിസീ ധീതാ.

൩൪൯. സംസന്ദതീതി കസ്മാ ഗീതസദ്ദസ്സ ചേവ വീണാസദ്ദസ്സ ച വണ്ണം കഥേസി? കിം തത്ഥ ഭഗവതോ സാരാഗോ അത്ഥീതി? നത്ഥി. ഛളങ്ഗുപേക്ഖായ ഉപേക്ഖകോ ഭഗവാ ഏതാദിസേസു ഠാനേസു, കേവലം ഇട്ഠാനിട്ഠം ജാനാതി, ന തത്ഥ രജ്ജതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ ചക്ഖു, പസ്സതി ഭഗവാ ചക്ഖുനാ രൂപം, ഛന്ദരാഗോ ഭഗവതോ നത്ഥി, സുവിമുത്തചിത്തോ ഭഗവാ. സംവിജ്ജതി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവതോ സോത’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൨൩൨). സചേ പന വണ്ണം ന കഥേയ്യ, പഞ്ചസിഖോ ‘‘ഓകാസോ മേ കതോ’’തി ന ജാനേയ്യ. അഥ സക്കോ ‘‘ഭഗവതാ പഞ്ചസിഖസ്സ ഓകാസോ ന കതോ’’തി ദേവതാ ഗഹേത്വാ തതോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തതോ മഹാജാനിയോ ഭവേയ്യ. വണ്ണേ പന കഥിതേ ‘‘കതോ ഭഗവതാ പഞ്ചസിഖസ്സ ഓകാസോ’’തി ദേവതാഹി സദ്ധിം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനാവസാനേ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതീതി ഞത്വാ വണ്ണം കഥേസി.

തത്ഥ കദാ സംയൂള്ഹാതി കദാ ഗന്ഥിതാ പിണ്ഡിതാ. തേന ഖോ പനാഹം, ഭന്തേ, സമയേനാതി തേന സമയേന തസ്മിം തുമ്ഹാകം സമ്ബോധിപ്പത്തിതോ പട്ഠായ അട്ഠമേ സത്താഹേ. ഭദ്ദാ നാമ സൂരിയവച്ഛസാതി നാമതോ ഭദ്ദാ സരീരസമ്പത്തിയാ സൂരിയവച്ഛസാ. ഭഗിനീതി വോഹാരവചനമേതം, ദേവധീതാതി അത്ഥോ. പരകാമിനീതി പരം കാമേതി അഭികങ്ഖതി.

ഉപനച്ചന്തിയാതി നച്ചമാനായ. സാ കിര ഏകസ്മിം സമയേ ചാതുമഹാരാജികദേവേഹി സദ്ധിം സക്കസ്സ ദേവരാജസ്സ നച്ചം ദസ്സനത്ഥായ ഗതാ, തസ്മിഞ്ച ഖണേ സക്കോ തഥാഗതസ്സ അട്ഠ യഥാഭുച്ചേ ഗുണേ പയിരുദാഹാസി. ഏവം തസ്മിം ദിവസേ ഗന്ത്വാ നച്ചന്തീ അസ്സോസി.

സക്കൂപസങ്കമവണ്ണനാ

൩൫൦. പടിസമ്മോദതീതി ‘‘സംസന്ദതി ഖോ തേ’’തിആദീനി വദന്തോ ഭഗവാ സമ്മോദതി, പഞ്ചസിഖോ പടിസമ്മോദതി. ഗാഥാ ച ഭാസന്തോ പഞ്ചസിഖോ സമ്മോദതി, ഭഗവാ പടിസമ്മോദതി. ആമന്തേസീതി ജാനാപേസി. തസ്സ കിരേവം അഹോസി ‘‘അയം പഞ്ചസിഖോ മയാ മമ കമ്മേന പേസിതോ അത്തനോ കമ്മം കരോതി. ഏവരൂപസ്സ സത്ഥു സന്തികേ ഠത്വാ കാമഗുണൂപസഞ്ഹിതം അനനുച്ഛവികം കഥേസി, നടാ നാമ നില്ലജ്ജാ ഹോന്തി, കഥേന്തോ വിപ്പകാരമ്പി ദസ്സേയ്യ, ഹന്ദ നം മമ കമ്മം ജാനാപേമീ’’തി ചിന്തേത്വാ ആമന്തേസി.

൩൫൧. ഏവഞ്ച പന തഥാഗതാതി ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതവചനം. അഭിവദന്തീതി അഭിവാദനസമ്പടിച്ഛനേന വഡ്ഢിതവചനേന വദന്തി. അഭിവദിതോതി വഡ്ഢിതവചനേന വുത്തോ.

ഉരുന്ദാ സമപാദീതി മഹന്താ വിവടാ അഹോസി, അന്ധകാരോ ഗുഹായം അന്തരധായി. ആലോകോ ഉദപാദീതി യോ പകതിയാ ഗുഹായം അന്ധകാരോ, സോ അന്തരഹിതോ, ആലോകോ ജാതോ. സബ്ബമേതം ധമ്മസങ്ഗാഹകാനം വചനം.

൩൫൨. ചിരപടികാഹം, ഭന്തേതി ചിരതോ അഹം, ചിരതോ പട്ഠായാഹം ദസ്സനകാമോതി അത്ഥോ. കേഹിചി കേഹിചി കിച്ചകരണീയേഹീതി ദേവാനം ധീതാ ച പുത്താ ച അങ്കേ നിബ്ബത്തന്തി, പാദപരിചാരികാ ഇത്ഥിയോ സയനേ നിബ്ബത്തന്തി, താസം മണ്ഡനപസാധനകാരികാ ദേവതാ സയനം പരിവാരേത്വാ നിബ്ബത്തന്തി, വേയ്യാവച്ചകരാ അന്തോവിമാനേ നിബ്ബത്തന്തി, ഏതേസം അത്ഥായ അഡ്ഡകരണം നാമ നത്ഥി. യേ പന സീമന്തരേ നിബ്ബത്തന്തി, തേ ‘‘തവ സന്തകാ, മമ സന്തകാ’’തി നിച്ഛേതും അസക്കോന്താ അഡ്ഡം കരോന്തി, സക്കം ദേവരാജാനം പുച്ഛന്തി. സോ ‘‘യസ്സ വിമാനം ആസന്നതരം, തസ്സ സന്തകാ’’തി വദതി. സചേ ദ്വേപി സമട്ഠാനേ ഹോന്തി, ‘‘യസ്സ വിമാനം ഓലോകേന്തീ ഠിതാ, തസ്സ സന്തകാ’’തി വദതി. സചേ ഏകമ്പി ന ഓലോകേതി, തം ഉഭിന്നം കലഹുപച്ഛേദനത്ഥം അത്തനോ സന്തകം കരോതി. കീളാദീനിപി കിച്ചാനി കരണീയാനേവ. ഏവരൂപാനി താനി കരണീയാനി സന്ധായ ‘‘കേഹിചി കേഹിചി കിച്ചകരണീയേഹീ’’തി ആഹ.

സലളാഗാരകേതി സലളമയഗന്ധകുടിയം. അഞ്ഞതരേന സമാധിനാതി തദാ കിര ഭഗവാ സക്കസ്സേവ അപരിപാകഗതം ഞാണം വിദിത്വാ ഓകാസം അകാരേതുകാമോ ഫലസമാപത്തിവിഹാരേന നിസീദി. തം ഏസ അജാനന്തോ ‘‘അഞ്ഞതരേന സമാധിനാ’’തി ആഹ. ഭൂജതി ച നാമാതി ഭൂജതീതി തസ്സാ നാമം. പരിചാരികാതി പാദപരിചാരികാ ദേവധീതാ. സാ കിര ദ്വേ ഫലാനി പത്താ, തേനസ്സാ ദേവലോകേ അഭിരതിയേവ നത്ഥി. നിച്ചം ഭഗവതോ ഉപട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ അഞ്ജലിം സിരസി ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം നമസ്സമാനാ തിട്ഠതി. നേമിസദ്ദേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠിതോതി ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീ’’തി നോ വത രേ വത്തബ്ബേ, നനു ഭഗവാ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ‘‘അപിചാഹം ആയസ്മതോ ചക്കനേമിസദ്ദേന തമ്ഹാ സമാധിമ്ഹാ വുട്ഠിതോ’’തി ഭണതീതി. തിട്ഠതു നേമിസദ്ദോ, സമാപന്നോ നാമ അന്തോസമാപത്തിയം കണ്ണമൂലേ ധമമാനസ്സ സങ്ഖയുഗളസ്സാപി അസനിസന്നിപാതസ്സാപി സദ്ദം ന സുണാതി. ഭഗവാ പന ‘‘ഏത്തകം കാലം സക്കസ്സ ഓകാസം ന കരിസ്സാമീ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ കാലവസേന ഫലസമാപത്തിം സമാപന്നോ. സക്കോ ‘‘ന ദാനി മേ സത്ഥാ ഓകാസം കരോതീ’’തി ഗന്ധകുടിം പദക്ഖിണം കത്വാ രഥം നിവത്തേത്വാ ദേവലോകാഭിമുഖം പേസേസി. ഗന്ധകുടിപരിവേണം രഥസദ്ദേന സമോഹിതം പഞ്ചങ്ഗികതൂരിയം വിയ അഹോസി. ഭഗവതോ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സമാപത്തിതോ വുട്ഠിതസ്സ രഥസദ്ദേനേവ പഠമാവജ്ജനം ഉപ്പജ്ജി, തസ്മാ ഏവമാഹ.

ഗോപകവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൩. സീലേസു പരിപൂരകാരിനീതി പഞ്ചസു സീലേസു പരിപൂരകാരിനീ. ഇത്ഥിത്തം വിരാജേത്വാതി ഇത്ഥിത്തം നാമ അലം, ന ഹി ഇത്ഥിത്തേ ഠത്വാ ചക്കവത്തിസിരിം, ന സക്കമാരബ്രഹ്മസിരിയോ പച്ചനുഭവിതും, ന പച്ചേകബോധിം, ന സമ്മാസമ്ബോധിം ഗന്തും സക്കാതി ഏവം ഇത്ഥിത്തം വിരാജേതി നാമ. മഹന്തമിദം പുരിസത്തം നാമ സേട്ഠം ഉത്തമം, ഏത്ഥ ഠത്വാ സക്കാ ഏതാ സമ്പത്തിയോ പാപുണിതുന്തി ഏവം പന പുരിസത്തം ഭാവേതി നാമ. സാപി ഏവമകാസി. തേന വുത്തം – ‘‘ഇത്ഥിത്തം വിരാജേത്വാ പുരിസത്തം ഭാവേത്വാ’’തി. ഹീനം ഗന്ധബ്ബകായന്തി ഹീനം ലാമകം ഗന്ധബ്ബനികായം. കസ്മാ പന തേ പരിസുദ്ധസീലാ തത്ഥ ഉപ്പന്നാതി? പുബ്ബനികന്തിയാ. പുബ്ബേപി കിര നേസം ഏതദേവ വസിതട്ഠാനം, തസ്മാ നികന്തിവസേന തത്ഥ ഉപ്പന്നാ. ഉപട്ഠാനന്തി ഉപട്ഠാനസാലം. പാരിചരിയന്തി പരിചരണഭാവം. ഗീതവാദിതേഹി അമ്ഹേ പരിചരിസ്സാമാതി ആഗച്ഛന്തി.

പടിചോദേസീതി സാരേസി. സോ കിര തേ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ദേവപുത്താ അതിവിയ വിരോചേന്തി അതിവണ്ണവന്തോ, കിം നു ഖോ കമ്മം കത്വാ ആഗതാ’’തി ആവജ്ജന്തോ ‘‘ഭിക്ഖൂ അഹേസു’’ന്തി അദ്ദസ. തതോ ‘‘ഭിക്ഖൂ ഹോന്തു, സീലേസു പരിപൂരകാരിനോ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘പരിപൂരകാരിനോ’’തി അദ്ദസ. ‘‘പരിപൂരകാരിനോ ഹോന്തു, അഞ്ഞോ ഗുണോ അത്ഥി നത്ഥീ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘ഝാനലാഭിനോ’’തി അദ്ദസ. ‘‘ഝാനലാഭിനോ ഹോന്തു, കുഹിം വാസികാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘മയ്ഹംവ കുലൂപകാ’’തി അദ്ദസ. പരിസുദ്ധസീലാ നാമ ഛസു ദേവലോകേസു യത്ഥിച്ഛന്തി, തത്ഥ നിബ്ബത്തന്തി. ഇമേ പന ഉപരിദേവലോകേ ച ന നിബ്ബത്താ. ഝാനലാഭിനോ നാമ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി, ഇമേ ച ബ്രഹ്മലോകേ ന നിബ്ബത്താ. അഹം പന ഏതേസം ഓവാദേ ഠത്വാ ദേവലോകസാമികസ്സ സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ പല്ലങ്കേ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തോ, ഇമേ ഹീനേ ഗന്ധബ്ബകായേ നിബ്ബത്താ. അട്ഠിവേധപുഗ്ഗലാ നാമേതേ വട്ടേത്വാ വട്ടേത്വാ ഗാള്ഹം വിജ്ഝിതബ്ബാതി ചിന്തേത്വാ കുതോമുഖാ നാമാതിആദീഹി വചനേഹി പടിചോദേസി.

തത്ഥ കുതോമുഖാതി ഭഗവതി അഭിമുഖേ ധമ്മം ദേസേന്തേ തുമ്ഹേ കുതോമുഖാ കിം അഞ്ഞാ വിഹിതാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകയമാനാ ഉദാഹു നിദ്ദായമാനാ? ദുദ്ദിട്ഠരൂപന്തി ദുദ്ദിട്ഠസഭാവം ദട്ഠും അയുത്തം. സഹധമ്മികേതി ഏകസ്സ സത്ഥു സാസനേ സമാചിണ്ണധമ്മേ കതപുഞ്ഞേ. തേസം ഭന്തേതി തേസം ഗോപകേന ദേവപുത്തേന ഏവം വത്വാ പുന ‘‘അഹോ തുമ്ഹേ നില്ലജ്ജാ അഹിരികാ’’തിആദീഹി വചനേഹി പടിചോദിതാനം ദ്വേ ദേവാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സതിം പടിലഭിംസു.

കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിതന്തി തേ കിര ചിന്തയിംസു – ‘‘നടേഹി നാമ നച്ചന്തേഹി ഗായന്തേഹി വാദേന്തേഹി ആഗന്ത്വാ ദായോ നാമ ലഭിതബ്ബോ അസ്സ, അയം പന അമ്ഹാകം ദിട്ഠകാലതോ പട്ഠായ പക്ഖിത്തലോണം ഉദ്ധനം വിയ തടതടായതേവ, കിം നു ഖോ ഇദ’’ന്തി ആവജ്ജന്താ അത്തനോ സമണഭാവം പരിസുദ്ധസീലതം ഝാനലാഭിതം തസ്സേവ കുലൂപകഭാവഞ്ച ദിസ്വാ ‘‘പരിസുദ്ധസീലാ നാമ ഛസു ദേവലോകേസു യഥാരുചിതേ ഠാനേ നിബ്ബത്തന്തി, ഝാനലാഭിനോ ബ്രഹ്മലോകേ. മയം ഉപരിദേവലോകേപി ബ്രഹ്മലോകേപി നിബ്ബത്തിതും നാസക്ഖിമ്ഹ. അമ്ഹാകം ഓവാദേ ഠത്വാ അയം ഇത്ഥികാ ഉപരി നിബ്ബത്താ, മയം ഭിക്ഖൂ സമാനാ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം ചരിത്വാ ഹീനേ ഗന്ധബ്ബകായേ നിബ്ബത്താ. തേന നോ അയം ഏവം നിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി ഞത്വാ തസ്സ കഥം സുണന്തായേവ തേസു ദ്വേ ജനാ പഠമജ്ഝാനസതിം പടിലഭിത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്താ അനാഗാമിഫലേയേവ പതിട്ഠഹിംസു. അഥ നേസം സോ പരിത്തോ കാമാവചരത്തഭാവോ ധാരേതും നാസക്ഖി. തസ്മാ താവദേവ ചവിത്വാ ബ്രഹ്മപുരോഹിതേസു നിബ്ബത്താ. സോ ച നേസം കായോ തത്ഥ ഠിതാനംയേവ നിബ്ബത്തോ. തേന വുത്തം – ‘‘തേസം, ഭന്തേ, ഗോപകേന ദേവപുത്തേന പടിചോദിതാനം ദ്വേ ദേവാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സതിം പടിലഭിംസു കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിത’’ന്തി.

തത്ഥ ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി തസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ ഝാനസതിം പടിലഭിംസു. തത്ഥേവ ഠത്വാ ചുതാ പന കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിതം ബ്രഹ്മപുരോഹിതസരീരം പടിലഭിംസൂതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏകോ പന ദേവോതി ഏകോ ദേവപുത്തോ നികന്തിം ഛിന്ദിതും അസക്കോന്തോ കാമേ അജ്ഝവസി, തത്ഥേവ ആവാസികോ അഹോസി.

൩൫൪. സങ്ഘഞ്ചുപട്ഠാസിന്തി സങ്ഘഞ്ച ഉപട്ഠാസിം.

സുധമ്മതായാതി ധമ്മസ്സ സുന്ദരഭാവേന. തിദിവൂപപന്നോതി തിദിവേ തിദസപുരേ ഉപപന്നോ. ഗന്ധബ്ബകായൂപഗതേ വസീനേതി ഗന്ധബ്ബകായം ആവാസികോ ഹുത്വാ ഉപഗതേ. യേ ച മയം പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതാതി യേ പുബ്ബേ മനുസ്സഭൂതാ മയം അന്നേന പാനേന ഉപട്ഠഹിമ്ഹാതി ഇമിനാ സദ്ധിം യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പാദൂപസങ്ഗയ്ഹാതി പാദേ ഉപസങ്ഗയ്ഹ പാദധോവനപാദമക്ഖനാനുപ്പദാനേന പൂജേത്വാ ചേവ വന്ദിത്വാ ച. സകേ നിവേസനേതി അത്തനോ ഘരേ. ഇമസ്സാപി പദസ്സ ഉപട്ഠഹിമ്ഹാതി ഇമിനാവ സമ്ബന്ധോ.

പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോതി അത്തനാവ വേദിതബ്ബോ. അരിയാന സുഭാസിതാനീതി തുമ്ഹേഹി വുച്ചമാനാനി ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം സുഭാസിതാനി.

തുമ്ഹേ പന സേട്ഠമുപാസമാനാതി ഉത്തമം ബുദ്ധം ഭഗവന്തം ഉപാസമാനാ അനുത്തരേ ബുദ്ധസാസനേ വാ. ബ്രഹ്മചരിയന്തി സേട്ഠചരിയം. ഭവതൂപപത്തീതി ഭവന്താനം ഉപപത്തി.

അഗാരേ വസതോ മയ്ഹന്തി ഘരമജ്ഝേ വസന്തസ്സ മയ്ഹം.

സ്വജ്ജാതി സോ അജ്ജ. ഗോതമസാവകേനാതി ഇധ ഗോപകോ ഗോതമസാവകോതി വുത്തോ. സമേച്ചാതി സമാഗന്ത്വാ.

ഹന്ദ വിയായാമ ബ്യായാമാതി ഹന്ദ ഉയ്യമാമ ബ്യായമാമ. മാ നോ മയം പരപേസ്സാ അഹുമ്ഹാതി നോതി നിപാതമത്തം, മാ മയം പരസ്സ പേസനകാരകാവ അഹുമ്ഹാതി അത്ഥോ. ഗോതമസാസനാനീതി ഇധ പകതിയാ പടിവിദ്ധം പഠമജ്ഝാനമേവ ഗോതമസാസനാനീതി വുത്തം, തം അനുസ്സരം അനുസ്സരിത്വാതി അത്ഥോ.

ചിത്താനി വിരാജയിത്വാതി പഞ്ചകാമഗുണികചിത്താനി വിരാജയിത്വാ. കാമേസു ആദീനവന്തി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഠമജ്ഝാനേന കാമേസു ആദീനവം അദ്ദസംസു, സമുച്ഛേദവസേന തതിയമഗ്ഗേന. കാമസംയോജനബന്ധനാനീതി കാമസഞ്ഞോജനാനി ച കാമബന്ധനാനി ച. പാപിമയോഗാനീതി പാപിമതോ മാരസ്സ യോഗഭൂതാനി, ബന്ധനഭൂതാനീതി അത്ഥോ. ദുരച്ചയാനീതി ദുരതിക്കമാനി. സഇന്ദാ ദേവാ സപജാപതികാതി ഇന്ദം ജേട്ഠകം കത്വാ ഉപവിട്ഠാ സഇന്ദാ പജാപതിം ദേവരാജാനം ജേട്ഠകം കത്വാ ഉപവിട്ഠാ സപജാപതികാ. സഭായുപവിട്ഠാതി സഭായം ഉപവിട്ഠാ, നിസിന്നാതി അത്ഥോ.

വീരാതി സൂരാ. വിരാഗാതി വീതരാഗാ. വിരജം കരോന്താതി വിരജം അനാഗാമിമഗ്ഗം കരോന്താ ഉപ്പാദേന്താ. നാഗോവ സന്നാനി ഗുണാനീതി കാമസഞ്ഞോജനബന്ധനാനി ഛേത്വാ ദേവേ താവതിംസേ അതിക്കമിംസു. സംവേഗജാതസ്സാതി ജാതസംവേഗസ്സ സക്കസ്സ.

കാമാഭിഭൂതി ദുവിധാനമ്പി കാമാനം അഭിഭൂ. സതിയാ വിഹീനാതി ഝാനസതിവിരഹിതാ.

തിണ്ണം തേസന്തി തേസു തീസു ജനേസു. ആവസിനേത്ഥ ഏകോതി തത്ഥ ഹീനേ കായേ ഏകോയേവ ആവാസികോ ജാതോ. സമ്ബോധിപഥാനുസാരിനോതി അനാഗാമിമഗ്ഗാനുസാരിനോ. ദേവേപി ഹീളേന്തീതി ദ്വേ ദേവലോകേ ഹീളേന്താ അധോകരോന്താ ഉപചാരപ്പനാസമാധീഹി സമാഹിതത്താ അത്തനോ പാദപംസും ദേവതാനം മത്ഥകേ ഓകിരന്താ ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ ഗതാതി.

ഏതാദിസീ ധമ്മപ്പകാസനേത്ഥാതി ഏത്ഥ സാസനേ ഏവരൂപാ ധമ്മപ്പകാസനാ, യായ സാവകാ ഏതേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാ ഹോന്തി. ന തത്ഥ കിം കങ്ഖതി കോചി സാവകോതി കിം തത്ഥ തേസു സാവകേസു കോചി ഏകസാവകോപി ബുദ്ധാദീസു വാ ചാതുദ്ദിസഭാവേ വാ ന കങ്ഖതി ‘‘സബ്ബദിസാസു അസജ്ജമാനോ അഗയ്ഹമാനോ വിഹരതീ’’തി. ഇദാനി ഭഗവതോ വണ്ണം ഭണന്തോ ‘‘നിതിണ്ണഓഘം വിചികിച്ഛഛിന്നം, ബുദ്ധം നമസ്സാമ ജിനം ജനിന്ദ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ വിചികിച്ഛഛിന്നന്തി ഛിന്നവിചികിച്ഛം. ജനിന്ദന്തി സബ്ബലോകുത്തമം.

യം തേ ധമ്മന്തി യം തവ ധമ്മം. അജ്ഝഗംസു തേതി തേ ദേവപുത്താ അധിഗതാ. കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിതന്തി അമ്ഹാകം പസ്സന്താനംയേവ ബ്രഹ്മപുരോഹിതസരീരം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം തവ ധമ്മം ജാനിത്വാ തേസം തിണ്ണം ജനാനം തേ ദ്വേ വിസേസഗൂ അമ്ഹാകം പസ്സന്താനംയേവ കായം ബ്രഹ്മപുരോഹിതം അധിഗന്ത്വാ മഗ്ഗഫലവിസേസം അജ്ഝഗംസു, മയമ്പി തസ്സ ധമ്മസ്സ പത്തിയാ ആഗതമ്ഹാസി മാരിസാതി. ആഗതമ്ഹസേതി സമ്പത്തമ്ഹ. കതാവകാസാ ഭഗവതാ, പഞ്ഹം പുച്ഛേമു മാരിസാതി സചേ നോ ഭഗവാ ഓകാസം കരോതി, അഥ ഭഗവതാ കതാവകാസാ ഹുത്വാ പഞ്ഹം, മാരിസ, പുച്ഛേയ്യാമാതി അത്ഥോ.

മഘമാണവവത്ഥു

൩൫൫. ദീഘരത്തം വിസുദ്ധോ ഖോ അയം യക്ഖോതി ചിരകാലതോ പഭുതി വിസുദ്ധോ. കീവ ചിരകാലതോ? അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമകേ മഘമാണവകാലതോ പട്ഠായ. തദാ കിരേസ ഏകദിവസം കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഗാമമജ്ഝേ മനുസ്സാനം ഗാമകമ്മകരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഠിതട്ഠാനം പാദന്തേനേവ പംസുകചവരം അപനേത്വാ രമണീയമകാസി, അഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ തത്ഥ അട്ഠാസി. സോ താവതകേനേവ സതിം പടിലഭിത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ ഖലമണ്ഡലമത്തം ഠാനം സോധേത്വാ വാലുകം ഓകിരിത്വാ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ സീതകാലേ അഗ്ഗിം കരോതി, ദഹരാ ച മഹല്ലകാ ച ആഗന്ത്വാ തത്ഥ നിസീദന്തി.

അഥസ്സ ഏകദിവസം ഏതദഹോസി – ‘‘മയം നഗരം ഗന്ത്വാ രാജരാജമഹാമത്താദയോ പസ്സാമ, ഇമേസുപി ചന്ദിമസൂരിയേസു ‘ചന്ദോ നാമ ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ നാമ ദേവപുത്തോ’തി വദന്തി. കിം നു ഖോ കത്വാ ഏതേ ഏതാ സമ്പത്തിയോ അധിഗതാ’’തി? തതോ ‘‘നാഞ്ഞം കിഞ്ചി, പുഞ്ഞകമ്മമേവ കത്വാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മയാപി ഏവംവിധസമ്പത്തിദായകം പുഞ്ഞകമ്മമേവ കത്തബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേസി.

സോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ യാഗും പിവിത്വാ വാസിഫരസുകുദാലമുസലഹത്ഥോ ചതുമഹാപഥം ഗന്ത്വാ മുസലേന പാസാണേ ഉച്ചാലേത്വാ പവട്ടേതി, യാനാനം അക്ഖപടിഘാതരുക്ഖേ ഹരതി, വിസമം സമം കരോതി, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോതി, പോക്ഖരണിം ഖണതി, സേതും ബന്ധതി, ഏവം ദിവസം കമ്മം കത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഘരം ഏതി. തം അഞ്ഞോ പുച്ഛി – ‘‘ഭോ, മഘ, ത്വം പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ സായം അരഞ്ഞതോ ഏസി, കിം കമ്മം കരോസീ’’തി? പുഞ്ഞകമ്മം കരോമി. സഗ്ഗഗാമിമഗ്ഗം സോധേമീതി. കിമിദം, ഭോ, പുഞ്ഞം നാമാതി? ത്വം ന ജാനാസീതി? ആമ, ന ജാനാമീതി. നഗരം ഗതകാലേ ദിട്ഠപുബ്ബാ തേ രാജരാജമഹാമത്താദയോതി? ആമ, ദിട്ഠപുബ്ബാതി. പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തേഹി തം ഠാനം ലദ്ധം, അഹമ്പി ഏവംവിധസമ്പത്തിദായകം കമ്മം കരോമി. ‘‘ചന്ദോ നാമ ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ നാമ ദേവപുത്തോ’’തി സുതപുബ്ബം തയാതി? ആമ സുതപുബ്ബന്തി. ഏതസ്സ സഗ്ഗസ്സ ഗമനമഗ്ഗം അഹം സോധേമീതി. ഇദം പന പുഞ്ഞകമ്മം കിം തവേവ വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ ന വട്ടതീതി? ന കസ്സചേതം വാരിതന്തി. യദി ഏവം സ്വേ അരഞ്ഞം ഗമനകാലേ മയ്ഹമ്പി സദ്ദം ദേഹീതി. പുനദിവസേ തം ഗഹേത്വാ ഗതോ, ഏവം തസ്മിം ഗാമേ തേത്തിംസ മനുസ്സാ തരുണവയാ സബ്ബേ തസ്സേവ അനുവത്തകാ അഹേസും. തേ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ പുഞ്ഞകമ്മാനി കരോന്താ വിചരന്തി. യം ദിസം ഗച്ഛന്തി, മഗ്ഗം സമം കരോന്താ ഏകദിവസേനേവ കരോന്തി, പോക്ഖരണിം ഖണന്താ, സാലം കരോന്താ, സേതും ബന്ധന്താ ഏകദിവസേനേവ നിട്ഠാപേന്തി.

അഥ നേസം ഗാമഭോജകോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ ഏതേസു സുരം പിവന്തേസു പാണഘാതാദീനി കരോന്തേസു ച കഹാപണാദിവസേന ചേവ ദണ്ഡബലിവസേന ച ധനം ലഭാമി. ഇദാനി ഏതേസം പുഞ്ഞകരണകാലതോ പട്ഠായ ഏത്തകോ ആയോ നത്ഥി, ഹന്ദ നേ രാജകുലേ പരിഭിന്ദാമീ’’തി രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ചോരേ, മഹാരാജ, പസ്സാമീതി. കുഹിം, താതാതി? മയ്ഹം ഗാമേതി. കിം ചോരാ നാമ, താതാതി? രാജാപരാധികാ ദേവാതി. കിം ജാതികാതി? ഗഹപതിജാതികാ ദേവാതി. ഗഹപതികാ കിം കരിസ്സന്തി, തയാ ജാനമാനേന കസ്മാ മയ്ഹം ന കഥിതന്തി? ഭയേന, മഹാരാജ, ന കഥേമി, ഇദാനി മാ മയ്ഹം ദോസം കരേയ്യാഥാതി. അഥ രാജാ ‘‘അയം മയ്ഹം മഹാരവം രവതീ’’തി സദ്ദഹിത്വാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, ത്വമേവ നേ ആനേഹീ’’തി ബലം ദത്വാ പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ ദിവസം അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ‘‘സ്വേ കിം കമ്മം കരിസ്സാമ, കിം മഗ്ഗം സമം കരോമ, പോക്ഖരണിം ഖണാമ, സേതും ബന്ധാമാ’’തി മന്തയമാനേയേവ തേ പരിവാരേത്വാ ‘‘മാ ഫന്ദിത്ഥ, രഞ്ഞോ ആണാ’’തി ബന്ധിത്വാ പായാസി. അഥ ഖോ നേസം ഇത്ഥിയോ ‘‘സാമികാ കിര വോ ‘രാജാപരാധികാ ചോരാ’തി ബന്ധിത്വാ നിയ്യന്തീ’’തി സുത്വാ ‘‘അതിചിരേന കൂടാ ഏതേ ‘പുഞ്ഞകമ്മം കരോമാ’തി ദിവസേ ദിവസേ അരഞ്ഞേവ അച്ഛന്തി, സബ്ബകമ്മന്താ പരിഹീനാ, ഗേഹേ ന കിഞ്ചി വഡ്ഢതി, സുട്ഠു ബദ്ധാ സുട്ഠു ഗഹിതാ’’തി വദിംസു.

ഗാമഭോജകോപി തേ നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ അനുപപരിക്ഖിത്വായേവ ‘‘ഹത്ഥിനാ മദ്ദാപേഥാ’’തി ആഹ. തേസു നീയമാനേസു മഘോ ഇതരേ ആഹ – ‘‘ഭോ, സക്ഖിസ്സഥ മമ വചനം കാതു’’ന്തി? തവ വചനം കരോന്തായേവമ്ഹ ഇമം ഭയം പത്താ, ഏവം സന്തേപി തവ വചനം കരോമ, ഭണ ഭോ, കിം കരോമാതി? ഏത്ഥ ഭോ വട്ടേ ചരന്താനം നാമ നിബദ്ധം ഏതം, കിം പന തുമ്ഹേ ചോരാതി? ന ചോരമ്ഹാതി. ഇമസ്സ ലോകസ്സ സച്ചകിരിയാ നാമ അവസ്സയോ, തസ്മാ സബ്ബേപി ‘‘യദി അമ്ഹേ ചോരാ, ഹത്ഥീ മദ്ദതു, അഥ ന ചോരാ, മാ മദ്ദതൂ’’തി സച്ചകിരിയം കരോഥാതി. തേ തഥാ അകംസു. ഹത്ഥീ ഉപഗന്തുമ്പി ന സക്കോതി, വിരവന്തോ പലായതി, ഹത്ഥിം തുത്തതോമരങ്കുസേഹി കോട്ടേന്താപി ഉപനേതും ന സക്കോന്തി. ‘‘ഹത്ഥിം ഉപനേതും ന സക്കോമാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തേന ഹി ഉപരി കടേന പടിച്ഛാദേത്വാ മദ്ദാപേഥാതി. ഉപരി കടേ ദിന്നേ ദിഗുണരവം വിരവന്തോ പലായതി.

രാജാ സുത്വാ പേസുഞ്ഞകാരകം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ഹത്ഥീ മദ്ദിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി? ആമ, ദേവ, ജേട്ഠകമാണവോ മന്തം ജാനാതി, മന്തസ്സേവ അയമാനുഭാവോതി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മന്തോ കിര തേ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി? നത്ഥി, ദേവ, മയ്ഹം മന്തോ, സച്ചകിരിയം പന മയം കരിമ്ഹ – ‘‘യദി അമ്ഹേ രഞ്ഞോ ചോരാ, മദ്ദതു, അഥ ന ചോരാ, മാ മദ്ദതൂ’’തി, സച്ചകിരിയായ നോ ഏസ ആനുഭാവോതി. കിം പന, താത, തുമ്ഹേ കമ്മം കരോഥാതി? അമ്ഹേ, ദേവ, മഗ്ഗം സമം കരോമ, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോമ, പോക്ഖരണിം ഖണാമ, സേതും ബന്ധാമ, ഏവരൂപാനി പുഞ്ഞകമ്മാനി കരോന്താ വിചരിമ്ഹാതി.

അയം തുമ്ഹേ കിമത്ഥം പിസുണേസീതി? അമ്ഹാകം പമത്തകാലേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ലഭതി, അപ്പമത്തകാലേ തം നത്ഥി, ഏതേന കാരണേനാതി. താത, അയം ഹത്ഥീ നാമ തിരച്ഛാനോ, സോപി തുമ്ഹാകം ഗുണേ ജാനാതി. അഹം മനുസ്സോ ഹുത്വാപി ന ജാനാമി, തുമ്ഹാകം വസനഗാമം തുമ്ഹാകംയേവ പുന അഹരണീയം കത്വാ ദേമി, അയമ്പി ഹത്ഥീ തുമ്ഹാകംയേവ ഹോതു, പേസുഞ്ഞകാരകോപി തുമ്ഹാകംയേവ ദാസോ ഹോതു. ഇതോ പട്ഠായ മയ്ഹമ്പി പുഞ്ഞകമ്മം കരോഥാതി ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തേ ധനം ഗഹേത്വാ വാരേന വാരേന ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്താ മന്തയന്തി ‘‘ഭോ പുഞ്ഞകമ്മം നാമ അനാഗതഭവത്ഥായ കരിയതി, അമ്ഹാകം പന അന്തോഉദകേ പുപ്ഫിതം നീലുപ്പലം വിയ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. ഇദാനി അതിരേകം പുഞ്ഞം കരിസ്സാമാ’’തി, കിം കരോമാതി? ചതുമഹാപഥേ ഥാവരം കത്വാ മഹാജനസ്സ വിസ്സമനസാലം കരോമ, ഇത്ഥീഹി പന സദ്ധിം അപത്തികം കത്വാ കരിസ്സാമ, അമ്ഹേസു ഹി ‘‘ചോരാ’’തി ഗഹേത്വാ നീയമാനേസു ഇത്ഥീനം ഏകാപി ചിന്താമത്തകമ്പി അകത്വാ ‘‘സുബദ്ധാ സുഗഹിതാ’’തി ഉട്ഠഹിംസു, തസ്മാ താസം പത്തിം ന ദസ്സാമാതി. തേ അത്തനോ ഗേഹാനി ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിനോ തേത്തിംസപിണ്ഡം ദേന്തി, തേത്തിംസ തിണമുട്ഠിയോ ആഹരന്തി, തം സബ്ബം ഹത്ഥിസ്സ കുച്ഛിപൂരം ജാതം. തേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ രുക്ഖേ ഛിന്ദന്തി, ഛിന്നം ഛിന്നം ഹത്ഥീ കഡ്ഢിത്വാ സകടപഥേ ഠപേസി. തേ രുക്ഖേ തച്ഛേത്വാ സാലായ കമ്മം ആരഭിംസു.

മഘസ്സ ഗേഹേ സുജാതാ, സുധമ്മാ, ചിത്താ, നന്ദാതി ചതസ്സോ ഭരിയായോ അഹേസും. സുധമ്മാ വഡ്ഢകിം പുച്ഛതി – ‘‘താത, ഇമേ സഹായാ കാലസ്സേവ ഗന്ത്വാ സായം ഏന്തി, കിം കമ്മം കരോന്തീ’’തി? ‘‘സാലം കരോന്തി, അമ്മാ’’തി. ‘‘താത, മയ്ഹമ്പി സാലായ പത്തിം കത്വാ ദേഹീ’’തി. ‘‘ഇത്ഥീഹി അപത്തികം കരോമാ’’തി ഏതേ വദന്തീതി. സാ വഡ്ഢകിസ്സ അട്ഠ കഹാപണേ ദത്വാ ‘‘താത, യേന കേനചി ഉപായേന മയ്ഹം പത്തികം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു അമ്മാ’’തി വത്വാ പുരേതരം വാസിഫരസും ഗഹേത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘കിം ഭോ അജ്ജ ഇമസ്മിമ്പി കാലേ ന നിക്ഖമഥാ’’തി ഉച്ചാസദ്ദം കത്വാ ‘‘സബ്ബേ മഗ്ഗം ആരുള്ഹാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ താവ തുമ്ഹേ, മയ്ഹം പപഞ്ചോ അത്ഥീ’’തി തേ പുരതോ കത്വാ അഞ്ഞം മഗ്ഗം ആരുയ്ഹ കണ്ണികൂപഗം രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ മട്ഠം കത്വാ ആഹരിത്വാ സുധമ്മായ ഗേഹേ ഠപേസി – ‘‘മയാ ദേഹീതി വുത്തദിവസേ നീഹരിത്വാ ദദേയ്യാസീ’’തി.

അഥ നിട്ഠിതേ ദബ്ബസമ്ഭാരകമ്മേ ഭൂമികമ്മതോ പട്ഠായ ചയബന്ധനഥമ്ഭുസ്സാപന സങ്ഘാടയോജന കണ്ണികമഞ്ചബന്ധനേസു കതേസു സോ വഡ്ഢകീ കണ്ണികമഞ്ചേ നിസീദിത്വാ ചതൂഹി ദിസാഹി ഗോപാനസിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഭോ ഏകം പമുട്ഠം അത്ഥീ’’തി ആഹ. കിം ഭോ പമുട്ഠം, സബ്ബമേവ ത്വം പമുസ്സസീതി. ഇമാ ഭോ ഗോപാനസിയോ കത്ഥ പതിട്ഠഹിസ്സന്തീതി? കണ്ണികാ നാമ ലദ്ധും വട്ടതീതി. കുഹിം ഭോ ഇദാനി സക്കാ ലദ്ധുന്തി? കുലാനം ഗേഹേ സക്കാ ലദ്ധുന്തി. ആഹിണ്ഡന്താ പുച്ഛഥാതി. തേ അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ പുച്ഛിത്വാ സുധമ്മായ ഘരദ്വാരേ ‘‘ഇമസ്മിം ഘരേ കണ്ണികാ അത്ഥീ’’തി ആഹംസു. സാ ‘‘അത്ഥീ’’തി ആഹ. ഹന്ദ മൂലം ഗണ്ഹാഹീതി. മൂലം ന ഗണ്ഹാമി, സചേ മമ പത്തിം കരോഥ, ദസ്സാമീതി. ഏഥ ഭോ മാതുഗാമസ്സ പത്തിം ന കരോമ, അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സാമാതി നിക്ഖമിംസു.

തതോ വഡ്ഢകീ ‘‘കിം ന ലദ്ധാ, താത, കണ്ണികാ’’തി പുച്ഛി. തേ തമത്ഥം ആരോചയിംസു. വഡ്ഢകീ കണ്ണികമഞ്ചേ നിസിന്നോവ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘ഭോ അജ്ജ നക്ഖത്തം സുന്ദരം, ഇദം അഞ്ഞം സംവച്ഛരം അതിക്കമിത്വാ സക്കാ ലദ്ധും, തുമ്ഹേഹി ച ദുക്ഖേന ആഭതാ ദബ്ബസമ്ഭാരാ, തേ സകലസംവച്ഛരേന ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഠാനേ പൂതികാ ഭവിസ്സന്തി. ദേവലോകേ നിബ്ബത്തകാലേ തസ്സാപി ഏകസ്മിം കോണേ സാലാ ഹോതു, ആഹരഥ ന’’ന്തി ആഹ. സാപി യാവ തേ ന പുന ആഗച്ഛന്തി, താവ കണ്ണികായ ഹേട്ഠിമതലേ ‘‘അയം സാലാ സുധമ്മാ നാമാ’’തി അക്ഖരാനി ഛിന്ദാപേത്വാ അഹതേന വത്ഥേന വേഠേത്വാ ഠപേസി. കമ്മികാ ആഗന്ത്വാ – ‘‘ആഹര, രേ കണ്ണികം, യം ഹോതു തം ഹോതു. തുയ്ഹമ്പി പത്തിം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സാ നീഹരിത്വാ ‘‘താതാ, യാവ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഗോപാനസിയോ ന ആരോഹന്തി, താവ ഇമം വത്ഥം മാ നിബ്ബേഠയിത്ഥാ’’തി വത്വാ അദാസി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗഹേത്വാ ഗോപാനസിയോ ആരോപേത്വാവ വത്ഥം നിബ്ബേഠേസും.

ഏകോ മഹാഗാമികമനുസ്സോ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോ അക്ഖരാനി ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, ഇദ’’ന്തി അക്ഖരഞ്ഞും മനുസ്സം പക്കോസാപേത്വാ ദസ്സേസി. സോ ‘‘സുധമ്മാ നാമ അയം സാലാ’’തി ആഹ. ‘‘ഹരഥ, ഭോ, മയം ആദിതോ പട്ഠായ സാലം കത്വാ നാമമത്തമ്പി ന ലഭാമ, ഏസാ രതനമത്തേന കണ്ണികരുക്ഖേന സാലം അത്തനോ നാമേന കാരേതീ’’തി വിരവന്തി. വഡ്ഢകീ തേസം വിരവന്താനംയേവ ഗോപാനസിയോ പവേസേത്വാ ആണിം ദത്വാ സാലാകമ്മം നിട്ഠാപേസി.

സാലം തിധാ വിഭജിംസു, ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ ഇസ്സരാനം വസനട്ഠാനം അകംസു, ഏകസ്മിം ദുഗ്ഗതാനം, ഏകസ്മിം ഗിലാനാനം. തേത്തിംസ ജനാ തേത്തിംസ ഫലകാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഹത്ഥിസ്സ സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘ആഗന്തുകോ ആഗന്ത്വാ യസ്സ അത്ഥതേ ഫലകേ നിസീദതി, തം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സേവ ഗേഹേ പതിട്ഠപേഹി. തസ്സ പാദപരികമ്മപിട്ഠിപരികമ്മഖാദനീയഭോജനീയസയനാനി സബ്ബാനി ഫലകസാമികസ്സേവ ഭാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഹത്ഥീ ആഗതാഗതം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സ ഗേഹം നേതി, സോ തസ്സ തം ദിവസം കത്തബ്ബം കരോതി.

മഘമാണവോ സാലതോ അവിദൂരേ ഠാനേ കോവിളാരരുക്ഖം രോപാപേസി, മൂലേ ചസ്സ പാസാണഫലകം അത്ഥരി. നന്ദാ നാമസ്സ ഭരിയാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, ചിത്താ മാലാവച്ഛേ രോപാപേസി, സബ്ബജേട്ഠികാ പന ആദാസം ഗഹേത്വാ അത്തഭാവം മണ്ഡയമാനാവ വിചരതി. മഘോ തം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, സുധമ്മാ, സാലായ പത്തികാ ജാതാ, നന്ദാ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, ചിത്താ മാലാവച്ഛേ രോപാപേസി. തവ പന പുഞ്ഞകമ്മം നാമ നത്ഥി, ഏകം പുഞ്ഞം കരോഹി, ഭദ്ദേ’’തി സാ ‘‘ത്വം കസ്സ കാരണാ കരോസി, നനു തയാ കതം മയ്ഹമേവാ’’തി വത്വാ അത്തഭാവമണ്ഡനമേവ അനുയുഞ്ജതി.

മഘോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തേപി തേത്തിംസ ഗാമികമനുസ്സാ കാലങ്കത്വാ തേത്തിംസ ദേവപുത്താ ഹുത്വാ തസ്സേവ സന്തികേ നിബ്ബത്താ. സക്കസ്സ വേജയന്തോ നാമ പാസാദോ സത്ത യോജനസതാനി ഉഗ്ഗച്ഛി, ധജോ തീണി യോജനസതാനി ഉഗ്ഗച്ഛി, കോവിളാരരുക്ഖസ്സ നിസ്സന്ദേന സമന്താ തിയോജനസതപരിമണ്ഡലോ പഞ്ചദസയോജനപരിണാഹക്ഖന്ധോ പാരിച്ഛത്തകോ നിബ്ബത്തി, പാസാണഫലകസ്സ നിസ്സന്ദേന പാരിച്ഛത്തകമൂലേ സട്ഠിയോജനികാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ നിബ്ബത്തി. സുധമ്മായ കണ്ണികരുക്ഖസ്സ നിസ്സന്ദേന തിയോജനസതികാ സുധമ്മാ ദേവസഭാ നിബ്ബത്തി. നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ നിസ്സന്ദേന പഞ്ഞാസയോജനാ നന്ദാ നാമ പോക്ഖരണീ നിബ്ബത്തി. ചിത്തായ മാലാവച്ഛവത്ഥുനിസ്സന്ദേന സട്ഠിയോജനികം ചിത്തലതാവനം നാമ ഉയ്യാനം നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ദേവരാജാ സുധമ്മായ ദേവസഭായ യോജനികേ സുവണ്ണപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിയോജനികേ സേതച്ഛത്തേ ധാരിയമാനേ തേഹി ദേവപുത്തേഹി താഹി ദേവകഞ്ഞാഹി അഡ്ഢതിയാഹി നാടകകോടീഹി ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാഹി ച പരിവാരിതോ മഹാസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തോ താ തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമാ താവ പഞ്ഞായന്തി, സുജാതാ കുഹി’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘അയം മമ വചനം അകത്വാ ഗിരികന്ദരായ ബകസകുണികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ’’തി ദിസ്വാ ദേവലോകതോ ഓതരിത്വാ തസ്സാ സന്തികം ഗതോ. സാ ദിസ്വാവ സഞ്ജാനിത്വാ അധോമുഖാ ജാതാ. ‘‘ബാലേ, ഇദാനി കിം സീസം ന ഉക്ഖിപസി? ത്വം മമ വചനം അകത്വാ അത്തഭാവമേവ മണ്ഡയമാനാ വീതിനാമേസി. സുധമ്മായ ച നന്ദായ ച ചിത്തായ ച മഹാസമ്പത്തി നിബ്ബത്താ, ഏഹി അമ്ഹാകം സമ്പത്തിം പസ്സാ’’തി ദേവലോകം നേത്വാ നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ പക്ഖിപിത്വാ പല്ലങ്കേ നിസീദി.

നാടകിത്ഥിയോ ‘‘കുഹിം ഗതത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ അനാരോചേതുകാമോപി താഹി നിപ്പീളിയമാനോ ‘‘സുജാതായ സന്തിക’’ന്തി ആഹ. കുഹിം നിബ്ബത്താ, മഹാരാജാതി? കന്ദരപാദേതി. ഇദാനി കുഹിന്തി? നന്ദാപോക്ഖരണിയം മേ വിസ്സട്ഠാതി. ഏഥ, ഭോ, അമ്ഹാകം അയ്യം പസ്സാമാതി സബ്ബാ തത്ഥ അഗമംസു. സാ പുബ്ബേ സബ്ബജേട്ഠികാ ഹുത്വാ താ അവമഞ്ഞിത്ഥ. ഇദാനി താപി തം ദിസ്വാ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ അമ്ഹാകം അയ്യായ മുഖം കക്കടകവിജ്ഝനസൂലസദിസ’’ന്തിആദീനി വദന്തിയോ കേളിം അകംസു. സാ അതിവിയ അട്ടിയമാനാ സക്കം ദേവരാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഇമാനി സുവണ്ണരജതമണിവിമാനാനി വാ നന്ദാപോക്ഖരണീ വാ മയ്ഹം കിം കരിസ്സതി, ജാതിഭൂമിയേവ മഹാരാജ സത്താനം സുഖാ, മം തത്ഥേവ കന്ദരപാദേ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി. സക്കോ തം തത്ഥ വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘മമ വചനം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. കരിസ്സാമി, മഹാരാജാതി. പഞ്ച സീലാനി ഗഹേത്വാ അഖണ്ഡാനി കത്വാ രക്ഖ, കതിപാഹേന തം ഏതാസം ജേട്ഠികം കരിസ്സാമീതി. സാ തഥാ അകാസി.

സക്കോ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന ‘‘സക്കാ നു ഖോ സീലം രക്ഖിതു’’ന്തി ഗന്ത്വാ മച്ഛരൂപേന ഉത്താനകോ ഹുത്വാ തസ്സാ പുരതോ ഉദകപിട്ഠേ ഓസരതി, സാ ‘‘മതമച്ഛകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ സീസേ അഗ്ഗഹേസി. മച്ഛോ നങ്ഗുട്ഠം ചാലേസി. സാ ‘‘ജീവതി മഞ്ഞേ’’തി ഉദകേ വിസ്സജ്ജേസി. സക്കോ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘സാധു, സാധു, രക്ഖസി സിക്ഖാപദം, ഏവം തം രക്ഖമാനം കതിപാഹേനേവ നാടകാനം ജേട്ഠികം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്സാപി പഞ്ച വസ്സസതാനി ആയു അഹോസി. ഏകദിവസമ്പി ഉദരപൂരം നാലത്ഥം, സുക്ഖിത്വാ പരിസുക്ഖിത്വാ മിലായമാനാപി സീലം അഖണ്ഡേത്വാ കാലങ്കത്വാ ബാരാണസിയം കുമ്ഭകാരഗേഹേ നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്താ’’തി ഓലോകേന്തോ ദിസ്വാ ‘‘തതോ ഇധ ആനേതും ന സക്കാ, ജീവിതവുത്തിമസ്സാ ദസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണഏളാലുകാനം യാനകം പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ മഹല്ലകവേസേന നിസീദിത്വാ ‘‘ഏളാലുകാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉക്കുട്ഠിമകാസി. സമന്താ ഗാമവാസികാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഹി, താതാ’’തി ആഹംസു. അഹം സീലരക്ഖകാനം ദേമി, തുമ്ഹേ സീലം രക്ഖഥാതി. താത മയം സീലം നാമ കീദിസന്തിപി ന ജാനാമ, മൂലേന ദേഹീതി. ‘‘സീലരക്ഖകാനംയേവ ദമ്മീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏഥ, രേ കോസി അയം ഏളാലുകമഹല്ലകോ’’തി സബ്ബേ നിവത്തിംസു.

സാ ദാരികാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, തുമ്ഹേ ഏളാലുകത്ഥായ ഗതാ തുച്ഛഹത്ഥാവ ആഗതാ’’തി. കോസി, അമ്മ, ഏളാലുകമഹല്ലകോ ‘‘അഹം സീലരക്ഖകാനം ദമ്മീ’’തി വദതി, നൂനിമസ്സ ദാരികാ സീലം ഖാദിത്വാ വത്തന്തി, മയം സീലമേവ ന ജാനാമാതി. സാ ‘‘മയ്ഹം ആനീതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ ‘‘ഏളാലുകം, താത, ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വം സീലാനി രക്ഖസി അമ്മാ’’തി? ‘‘ആമ, താത രക്ഖാമീ’’തി. ഇദം മയാ തുയ്ഹമേവ ആഭതന്തി ഗേഹദ്വാരേ യാനേന സദ്ധിം ഠപേത്വാ പക്കാമി. സാപി യാവജീവം സീലം രക്ഖിത്വാ ചവിത്വാ വേപചിത്തിഅസുരസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സീലനിസ്സന്ദേന പാസാദികാ അഹോസി. സോ ‘‘ധീതുവിവാഹമങ്ഗലം കരിസ്സാമീ’’തി അസുരേ സന്നിപാതേസി.

സക്കോ ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്താ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘അസുരഭവനേ നിബ്ബത്താ, അജ്ജസ്സാ വിവാഹമങ്ഗലം കരിസ്സന്തീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി യംകിഞ്ചി കത്വാ ആനേതബ്ബാ മയാ’’തി അസുരവണ്ണം നിമ്മിനിത്വാ ഗന്ത്വാ അസുരാനം അന്തരേ അട്ഠാസി. ‘‘തവ സാമികം വദേഹീ’’തി തസ്സാ ഹത്ഥേ പിതാ പുപ്ഫദാമം അദാസി ‘‘യം ഇച്ഛസി, തസ്സൂപരി ഖിപാഹീ’’തി. സാ ഓലോകേന്തീ സക്കം ദിസ്വാ പുബ്ബസന്നിവാസേന സഞ്ജാതസിനേഹാ ‘‘അയം മേ സാമികോ’’തി തസ്സൂപരി ദാമം ഖിപി. സോ തം ബാഹായ ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, തസ്മിം ഖണേ അസുരാ സഞ്ജാനിംസു. തേ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഗണ്ഹഥ, ജരസക്കം, വേരികോ അമ്ഹാകം, ന മയം ഏതസ്സ ദാരികം ദസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധിംസു. വേപചിത്തി പുച്ഛി ‘‘കേനാഹടാ’’തി? ‘‘ജരസക്കേന മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അവസേസേസു അയമേവ സേട്ഠോ, അപേഥാ’’തി ആഹ. സക്കോ നം നേത്വാ അഡ്ഢതിയകോടിനാടകാനം ജേട്ഠികട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ സക്കം വരം യാചി – ‘‘മഹാരാജ, മയ്ഹം ഇമസ്മിം ദേവലോകേ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ നത്ഥി, യത്ഥ യത്ഥ ഗച്ഛസി, തത്ഥ തത്ഥ മം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛ മഹാരാജാ’’തി. സക്കോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിഞ്ഞം അദാസി.

ഏവം മചലഗാമകേ മഘമാണവകാലതോ പട്ഠായ വിസുദ്ധഭാവമസ്സ സമ്പസ്സന്തോ ഭഗവാ ‘‘ദീഘരത്തം വിസുദ്ധോ ഖോ അയം യക്ഖോ’’തി ആഹ. അത്ഥസഞ്ഹിതന്തി അത്ഥനിസ്സിതം കാരണനിസ്സിതം.

പഞ്ഹവേയ്യാകരണവണ്ണനാ

൩൫൭. കിം സംയോജനാതി കിം ബന്ധനാ, കേന ബന്ധനേന ബദ്ധാ ഹുത്വാ. പുഥുകായാതി ബഹുജനാ. അവേരാതി അപ്പടിഘാ. അദണ്ഡാതി ആവുധദണ്ഡധനദണ്ഡവിനിമുത്താ. അസപത്താതി അപച്ചത്ഥികാ. അബ്യാപജ്ജാതി വിഗതദോമനസ്സാ. വിഹരേമു അവേരിനോതി അഹോ വത കേനചി സദ്ധിം അവേരിനോ വിഹരേയ്യാമ, കത്ഥചി കോപം ന ഉപ്പാദേത്വാ അച്ഛരായ ഗഹിതകം ജങ്ഘസഹസ്സേന സദ്ധിം പരിഭുഞ്ജേയ്യാമാതി ദാനം ദത്വാ പൂജം കത്വാ ച പത്ഥയന്തി. ഇതി ച നേസം ഹോതീതി ഏവഞ്ച നേസം അയം പത്ഥനാ ഹോതി. അഥ ച പനാതി ഏവം പത്ഥനായ സതിപി.

ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനാതി പരസമ്പത്തിഖീയനലക്ഖണാ ഇസ്സാ, അത്തസമ്പത്തിയാ പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനലക്ഖണം മച്ഛരിയം, ഇസ്സാ ച മച്ഛരിയഞ്ച സംയോജനം ഏതേസന്തി ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ. വിത്ഥാരതോ പന ഇസ്സാമച്ഛരിയാനി അഭിധമ്മേ വുത്താനേവ.

ആവാസമച്ഛരിയേന പനേത്ഥ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ ഹുത്വാ തസ്സേവ ആവാസസ്സ സങ്കാരം സീസേന ഉക്ഖിപിത്വാ വിചരതി. കുലമച്ഛരിയേന തസ്മിം കുലേ അഞ്ഞേസം ദാനാദീനി കരോന്തേ ദിസ്വാ ‘‘ഭിന്നം വതിദം കുലം മമാ’’തി ചിന്തയതോ ലോഹിതമ്പി മുഖതോ ഉഗ്ഗച്ഛതി, കുച്ഛിവിരേചനമ്പി ഹോതി, അന്താനിപി ഖണ്ഡാഖണ്ഡാനി ഹുത്വാ നിക്ഖമന്തി. ലാഭമച്ഛരിയേന സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തകേ ലാഭേ മച്ഛരായിത്വാ പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിത്വാ യക്ഖോ വാ പേതോ വാ മഹാഅജഗരോ വാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തതി. സരീരവണ്ണഗുണവണ്ണമച്ഛരിയേന പന പരിയത്തിധമ്മമച്ഛരിയേന ച അത്തനോവ വണ്ണം വണ്ണേതി, ന പരേസം വണ്ണം, ‘‘കിം വണ്ണോ ഏസോ’’തി തം തം ദോസം വദന്തോ പരിയത്തിഞ്ച കസ്സചി കിഞ്ചി അദേന്തോ ദുബ്ബണ്ണോ ചേവ ഏളമൂഗോ ച ഹോതി.

അപിച ആവാസമച്ഛരിയേന ലോഹഗേഹേ പച്ചതി. കുലമച്ഛരിയേന അപ്പലാഭോ ഹോതി. ലാഭമച്ഛരിയേന ഗൂഥനിരയേ നിബ്ബത്തതി. വണ്ണമച്ഛരിയേന ഭവേ നിബ്ബത്തസ്സ വണ്ണോ നാമ ന ഹോതി. ധമ്മമച്ഛരിയേന കുക്കുളനിരയേ നിബ്ബത്തതി. ഇദം പന ഇസ്സാമച്ഛരിയസംയോജനം സോതാപത്തിമഗ്ഗേന പഹീയതി. യാവ തം നപ്പഹീയതി, താവ ദേവമനുസ്സാ അവേരതാദീനി പത്ഥയന്താപി വേരാദീഹി ന പരിമുച്ചന്തിയേവ.

തിണ്ണാ മേത്ഥ കങ്ഖാതി ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ മയാ തുമ്ഹാകം വചനം സുത്വാ കങ്ഖാ തിണ്ണാതി വദതി, ന മഗ്ഗവസേന തിണ്ണകങ്ഖതം ദീപേതി. വിഗതാ കഥംകഥാതി ഇദം കഥം, ഇദം കഥന്തി അയമ്പി കഥംകഥാ വിഗതാ.

൩൫൮. നിദാനാദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. പിയാപ്പിയനിദാനന്തി പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനം മച്ഛരിയം, അപ്പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനാ ഇസ്സാ. ഉഭയം വാ ഉഭയനിദാനം. പബ്ബജിതസ്സ ഹി സദ്ധിവിഹാരികാദയോ, ഗഹട്ഠസ്സ പുത്താദയോ ഹത്ഥിഅസ്സാദയോ വാ സത്താ പിയാ ഹോന്തി കേളായിതാ മമായിതാ, മുഹുത്തമ്പി തേ അപസ്സന്തോ അധിവാസേതും ന സക്കോതി. സോ അഞ്ഞം താദിസം പിയസത്തം ലഭന്തം ദിസ്വാ ഇസ്സം കരോതി. ‘‘ഇമിനാ അമ്ഹാകം കിഞ്ചി കമ്മം അത്ഥി, മുഹുത്തം താവ നം ദേഥാ’’തി തമേവ അഞ്ഞേഹി യാചിതോ ‘‘ന സക്കാ ദാതും, കിലമിസ്സതി വാ ഉക്കണ്ഠിസ്സതി വാ’’തിആദീനി വത്വാ മച്ഛരിയം കരോതി. ഏവം താവ ഉഭയമ്പി പിയസത്തനിദാനം ഹോതി. ഭിക്ഖുസ്സ പന പത്തചീവരപരിക്ഖാരജാതം, ഗഹട്ഠസ്സ വാ അലങ്കാരാദിഉപകരണം പിയം ഹോതി മനാപം, സോ അഞ്ഞസ്സ താദിസം ഉപ്പജ്ജമാനം ദിസ്വാ ‘‘അഹോ വതസ്സ ഏവരൂപം ന ഭവേയ്യാ’’തി ഇസ്സം കരോതി, യാചിതോ വാപി ‘‘മയമ്പേതം മമായന്താ ന പരിഭുഞ്ജാമ, ന സക്കാ ദാതു’’ന്തി മച്ഛരിയം കരോതി. ഏവം ഉഭയമ്പി പിയസങ്ഖാരനിദാനം ഹോതി. അപ്പിയേ പന തേ വുത്തപ്പകാരേ സത്തേ ച സങ്ഖാരേ ച ലഭിത്വാ സചേപിസ്സ തേ അമനാപാ ഹോന്തി, തഥാപി കിലേസാനം വിപരീതവുത്തിതായ ‘‘ഠപേത്വാ മം കോ അഞ്ഞോ ഏവരൂപസ്സ ലാഭീ’’തി ഇസ്സം വാ കരോതി, യാചിതോ താവകാലികമ്പി അദദമാനോ മച്ഛരിയം വാ കരോതി. ഏവം ഉഭയമ്പി അപ്പിയസത്തസങ്ഖാരനിദാനം ഹോതി.

ഛന്ദനിദാനന്തി ഏത്ഥ പരിയേസനഛന്ദോ, പടിലാഭഛന്ദോ, പരിഭോഗഛന്ദോ, സന്നിധിഛന്ദോ, വിസ്സജ്ജനഛന്ദോതി പഞ്ചവിധോ ഛന്ദോ.

കതമോ പരിയേസനഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പരിയേസതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പരിയേസതി, ധനം പരിയേസതി. അയം പരിയേസനഛന്ദോ.

കതമോ പടിലാഭഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പടിലഭതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പടിലഭതി, ധനം പടിലഭതി. അയം പടിലാഭഛന്ദോ.

കതമോ പരിഭോഗഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ രൂപം പരിഭുഞ്ജതി, സദ്ദം. ഗന്ധം. രസം. ഫോട്ഠബ്ബം പരിഭുഞ്ജതി, ധനം പരിഭുഞ്ജതി. അയം പരിഭോഗഛന്ദോ.

കതമോ സന്നിധിഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ ധനസന്നിചയം കരോതി ‘‘ആപദാസു ഭവിസ്സതീ’’തി. അയം സന്നിധിഛന്ദോ.

കതമോ വിസ്സജ്ജനഛന്ദോ? ഇധേകച്ചോ അതിത്തോ ഛന്ദജാതോ ധനം വിസ്സജ്ജേതി, ഹത്ഥാരോഹാനം, അസ്സാരോഹാനം, രഥികാനം, ധനുഗ്ഗഹാനം – ‘‘ഇമേ മം രക്ഖിസ്സന്തി ഗോപിസ്സന്തി മമായിസ്സന്തി സമ്പരിവാരയിസ്സന്തീ’’തി. അയം വിസ്സജ്ജനഛന്ദോ. ഇമേ പഞ്ച ഛന്ദാ. ഇധ തണ്ഹാമത്തമേവ, തം സന്ധായ ഇദം വുത്തം.

വിതക്കനിദാനോതി ഏത്ഥ ‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൧൧൦) ഏവം വുത്തോ വിനിച്ഛയവിതക്കോ വിതക്കോ നാമ. വിനിച്ഛയോതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച, ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ച. അട്ഠസതം തണ്ഹാവിചരിതം തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ നാമാതി ഏവം വുത്തതണ്ഹാവിനിച്ഛയവസേന ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠപിയാപ്പിയവവത്ഥാനം ന ഹോതി. തദേവ ഹി ഏകച്ചസ്സ ഇട്ഠം ഹോതി, ഏകച്ചസ്സ അനിട്ഠം പച്ചന്തരാജമജ്ഝിമദേസരാജൂനം ഗണ്ഡുപ്പാദമിഗമംസാദീസു വിയ. തസ്മിം പന തണ്ഹാവിനിച്ഛയവിനിച്ഛിതേ പടിലദ്ധവത്ഥുസ്മിം ‘‘ഏത്തകം രൂപസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ദസ്സ, ഏത്തകം ഗന്ധസ്സ, ഏത്തകം രസസ്സ, ഏത്തകം ഫോട്ഠബ്ബസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം പരസ്സ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമി, ഏത്തകം പരസ്സ ദസ്സാമീ’’തി വവത്ഥാനം വിതക്കവിനിച്ഛയേന ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി.

പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിദാനോതി തയോ പപഞ്ചാ തണ്ഹാപപഞ്ചോ, മാനപപഞ്ചോ, ദിട്ഠിപപഞ്ചോതി. തത്ഥ അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതം തണ്ഹാപപഞ്ചോ നാമ. നവവിധോ മാനോ മാനപപഞ്ചോ നാമ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിപപഞ്ചോ നാമ. തേസു ഇധ തണ്ഹാപപഞ്ചോ അധിപ്പേതോ. കേനട്ഠേന പപഞ്ചോ? മത്തപമത്താകാരപാപനട്ഠേന പപഞ്ചോ. തംസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ പപഞ്ചസഞ്ഞാ. സങ്ഖാ വുച്ചതി കോട്ഠാസോ ‘‘സഞ്ഞാനിദാനാ ഹി പപഞ്ചസങ്ഖാ’’തിആദീസു വിയ. ഇതി പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിദാനോതി പപഞ്ചസഞ്ഞാകോട്ഠാസനിദാനോ വിതക്കോതി അത്ഥോ.

പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിരോധസാരുപ്പഗാമിനിന്തി ഏതിസ്സാ പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖായ ഖയാ നിരോധോ വൂപസമോ, തസ്സ സാരുപ്പഞ്ചേവ തത്ഥ ഗാമിനിം ചാതി സഹ വിപസ്സനായ മഗ്ഗം പുച്ഛതി.

വേദനാകമ്മട്ഠാനവണ്ണനാ

൩൫൯. അഥസ്സ ഭഗവാ സോമനസ്സംപാഹന്തി തിസ്സോ വേദനാ ആരഭി. കിം പന ഭഗവതാ പുച്ഛിതം കഥിതം, അപുച്ഛിതം, സാനുസന്ധികം, അനനുസന്ധികന്തി? പുച്ഛിതമേവ കഥിതം, നോ അപുച്ഛിതം, സാനുസന്ധികമേവ, നോ അനനുസന്ധികം. ദേവതാനഞ്ഹി രൂപതോ അരൂപം പാകടതരം, അരൂപേപി വേദനാ പാകടതരാ. കസ്മാ? ദേവതാനഞ്ഹി കരജകായം സുഖുമം, കമ്മജം ബലവം, കരജകായസ്സ സുഖുമത്താ, കമ്മജസ്സ ബലവത്താ ഏകാഹാരമ്പി അതിക്കമിത്വാ ന തിട്ഠന്തി, ഉണ്ഹപാസാണേ ഠപിതസപ്പിപിണ്ഡി വിയ വിലീയന്തീതി സബ്ബം ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. തസ്മാ ഭഗവാ സക്കസ്സ തിസ്സോ വേദനാ ആരഭി. ദുവിധഞ്ഹി കമ്മട്ഠാനം – രൂപകമ്മട്ഠാനം, അരൂപകമ്മട്ഠാനഞ്ച. രൂപപരിഗ്ഗഹോ, അരൂപപരിഗ്ഗഹോതിപി ഏതദേവ വുച്ചതി. തത്ഥ ഭഗവാ യസ്സ രൂപം പാകടം, തസ്സ സങ്ഖേപമനസികാരവസേന വാ വിത്ഥാരമനസികാരവസേന വാ ചതുധാതുവവത്ഥാനം വിത്ഥാരേന്തോ രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. യസ്സ അരൂപം പാകടം, തസ്സ അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേതി. കഥേന്തോ ച തസ്സ വത്ഥുഭൂതം രൂപകമ്മട്ഠാനം ദസ്സേത്വാവ കഥേതി, ദേവാനം പന അരൂപകമ്മട്ഠാനം പാകടന്തി അരൂപകമ്മട്ഠാനവസേന വേദനാ ആരഭി.

തിവിധോ ഹി അരൂപകമ്മട്ഠാനേ അഭിനിവേസോ – ഫസ്സവസേന, വേദനാവസേന, ചിത്തവസേനാതി. കഥം? ഏകച്ചസ്സ ഹി സങ്ഖിത്തേന വാ വിത്ഥാരേന വാ പരിഗ്ഗഹിതേ രൂപകമ്മട്ഠാനേ തസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തചേതസികാനം പഠമാഭിനിപാതോ തം ആരമ്മണം ഫുസന്തോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി. ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം അനുഭവന്തീ ഉപ്പജ്ജമാനാ വേദനാ പാകടാ ഹോതി. ഏകച്ചസ്സ തം ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേത്വാ തം വിജാനന്തം ഉപ്പജ്ജമാനം വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി.

തത്ഥ യസ്സ ഫസ്സോ പാകടോ ഹോതി, സോപി ന കേവലം ഫസ്സോവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവ ആരമ്മണം അനുഭവമാനാ വേദനാപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വേദനാ പാകടാ ഹോതി, സോപി ന കേവലം വേദനാവ ഉപ്പജ്ജതി, തായ സദ്ധിം തദേവ ആരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി, വിജാനമാനം വിഞ്ഞാണമ്പി ഉപ്പജ്ജതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി. യസ്സ വിഞ്ഞാണം പാകടം ഹോതി, സോപി ന കേവലം വിഞ്ഞാണമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തേന സദ്ധിം തദേവാരമ്മണം ഫുസമാനോ ഫസ്സോപി ഉപ്പജ്ജതി, അനുഭവമാനാ വേദനാപി, സഞ്ജാനമാനാ സഞ്ഞാപി, ചേതയമാനാ ചേതനാപി ഉപ്പജ്ജതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേയേവ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി.

സോ ‘‘ഇമേ ഫസ്സപഞ്ചമകാ ധമ്മാ കിം നിസ്സിതാ’’തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘വത്ഥുനിസ്സിതാ’’തി പജാനാതി. വത്ഥു നാമ കരജകായോ, യം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘ഇദഞ്ച പന മേ വിഞ്ഞാണം ഏത്ഥ സിതം ഏത്ഥ പടിബദ്ധ’’ന്തി. സോ അത്ഥതോ ഭൂതാനി ചേവ ഉപാദാരൂപാനി ച. ഏവമേത്ഥ വത്ഥു രൂപം, ഫസ്സപഞ്ചമകാ നാമന്തി നാമരൂപമത്തമേവ പസ്സതി. രൂപഞ്ചേത്ഥ രൂപക്ഖന്ധോ, നാമം ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി പഞ്ചക്ഖന്ധമത്തം ഹോതി. നാമരൂപവിനിമുത്താ ഹി പഞ്ചക്ഖന്ധാ, പഞ്ചക്ഖന്ധവിനിമുത്തം വാ നാമരൂപം നത്ഥി. സോ ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കിം ഹേതുകാ’’തി ഉപപരിക്ഖന്തോ ‘‘അവിജ്ജാദിഹേതുകാ’’തി പസ്സതി. തതോ ‘‘പച്ചയോ ചേവ പച്ചയുപ്പന്നഞ്ച ഇദം, അഞ്ഞോ സത്തോ വാ പുഗ്ഗലോ വാ നത്ഥി, സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജമത്തമേവാ’’തി സപ്പച്ചയനാമരൂപവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ‘‘അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ’’തി സമ്മസന്തോ വിചരതി, സോ അജ്ജ അജ്ജാതി പടിവേധം ആകങ്ഖമാനോ തഥാരൂപേ ദിവസേ ഉതുസപ്പായം, പുഗ്ഗലസപ്പായം, ഭോജനസപ്പായം, ധമ്മസവനസപ്പായം വാ ലഭിത്വാ ഏകപല്ലങ്കേന നിസിന്നോവ വിപസ്സനം മത്ഥകം പാപേത്വാ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏവമിമേസമ്പി തിണ്ണം ജനാനം യാവ അരഹത്താ കമ്മട്ഠാനം കഥിതം ഹോതി.

ഇധ പന ഭഗവാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേന്തോ വേദനാസീസേന കഥേസി. ഫസ്സവസേന ഹി വിഞ്ഞാണവസേന വാ കഥിയമാനം ഏതസ്സ ന പാകടം ഹോതി, അന്ധകാരം വിയ ഖായതി. വേദനാവസേന പന പാകടം ഹോതി. കസ്മാ? വേദനാനം ഉപ്പത്തിയാ പാകടതായ. സുഖദുക്ഖവേദനാനഞ്ഹി ഉപ്പത്തി പാകടാ. യദാ സുഖം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ സകലം സരീരം ഖോഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം അഭിസന്ദയമാനം സതധോതസപ്പിം ഖാദാപയന്തം വിയ, സതപാകതേലം മക്ഖയമാനം വിയ, ഘടസഹസ്സേന പരിളാഹം നിബ്ബാപയമാനം വിയ, ‘‘അഹോ സുഖം, അഹോ സുഖ’’ന്തി വാചം നിച്ഛാരയമാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. യദാ ദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജതി, തദാ സകലസരീരം ഖോഭേന്തം മദ്ദന്തം ഫരമാനം അഭിസന്ദയമാനം തത്തഫാലം പവേസേന്തം വിയ, വിലീനതമ്ബലോഹേന ആസിഞ്ചന്തം വിയ, സുക്ഖതിണവനപ്പതിമ്ഹി അരഞ്ഞേ ദാരുഉക്കാകലാപം ഖിപമാനം വിയ ‘‘അഹോ ദുക്ഖം, അഹോ ദുക്ഖ’’ന്തി വിപ്പലാപയമാനമേവ ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി സുഖദുക്ഖവേദനാനം ഉപ്പത്തി പാകടാ ഹോതി.

അദുക്ഖമസുഖാ പന ദുദ്ദീപനാ അന്ധകാരേന വിയ അഭിഭൂതാ. സാ സുഖദുക്ഖാനം അപഗമേ സാതാസാതപടിക്ഖേപവസേന മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാതി നയതോ ഗണ്ഹന്തസ്സ പാകടാ ഹോതി. യഥാ കിം? യഥാ അന്തരാ പിട്ഠിപാസാണം ആരുഹിത്വാ പലാതസ്സ മിഗസ്സ അനുപദം ഗച്ഛന്തോ മിഗലുദ്ദകോ പിട്ഠിപാസാണസ്സ ഓരഭാഗേപി പരഭാഗേപി പദം ദിസ്വാ മജ്ഝേ അപസ്സന്തോപി ‘‘ഇതോ ആരുള്ഹോ, ഇതോ ഓരുള്ഹോ, മജ്ഝേ പിട്ഠിപാസാണേ ഇമിനാ പദേസേന ഗതോ ഭവിസ്സതീ’’തി നയതോ ജാനാതി. ഏവം ആരുള്ഹട്ഠാനേ പദം വിയ ഹി സുഖവേദനായ ഉപ്പത്തി പാകടാ ഹോതി, ഓരുള്ഹട്ഠാനേ പദം വിയ ദുക്ഖവേദനായ ഉപ്പത്തി പാകടാ ഹോതി, ഇതോ ആരുയ്ഹ, ഇതോ ഓരുയ്ഹ, മജ്ഝേ ഏവം ഗതോതി നയതോ ഗഹണം വിയ സുഖദുക്ഖാനം അപഗമേ സാതാസാതപടിക്ഖേപവസേന മജ്ഝത്താകാരഭൂതാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാതി നയതോ ഗണ്ഹന്തസ്സ പാകടാ ഹോതി. ഏവം ഭഗവാ പഠമം രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ പച്ഛാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിവത്തേത്വാ ദസ്സേസി.

ന കേവലഞ്ച ഇധേവ ഏവം ദസ്സേസി, മഹാസതിപട്ഠാനേ, മജ്ഝിമനികായമ്ഹി സതിപട്ഠാനേ, ചൂളതണ്ഹാസങ്ഖയേ, മഹാതണ്ഹാസങ്ഖയേ, ചൂളവേദല്ലസുത്തേ, മഹാവേദല്ലസുത്തേ, രട്ഠപാലസുത്തേ, മാഗണ്ഡിയസുത്തേ, ധാതുവിഭങ്ഗേ, ആനേഞ്ജസപ്പായേ, സകലേ വേദനാസംയുത്തേതി ഏവം അനേകേസു സുത്തന്തേസു പഠമം രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ പച്ഛാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിവത്തേത്വാ ദസ്സേസി. യഥാ ച തേസു തേസു, ഏവം ഇമസ്മിമ്പി സക്കപഞ്ഹേ പഠമം രൂപകമ്മട്ഠാനം കഥേത്വാ പച്ഛാ അരൂപകമ്മട്ഠാനം വേദനാവസേന നിവത്തേത്വാ ദസ്സേസി. രൂപകമ്മട്ഠാനം പനേത്ഥ വേദനായ ആരമ്മണമത്തകംയേവ സങ്ഖിത്തം, തസ്മാ പാളിയം നാരുള്ഹം ഭവിസ്സതി.

൩൬൦. അരൂപകമ്മട്ഠാനേ യം തസ്സ പാകടം വേദനാവസേന അഭിനിവേസമുഖം, തമേവ ദസ്സേതും സോമനസ്സംപാഹം, ദേവാനമിന്ദാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുവിധേനാതി ദ്വിവിധേന, ദ്വീഹി കോട്ഠാസേഹീതി അത്ഥോ. ഏവരൂപം സോമനസ്സം ന സേവിതബ്ബന്തി ഏവരൂപം ഗേഹസിതസോമനസ്സം ന സേവിതബ്ബം. ഗേഹസിതസോമനസ്സം നാമ ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി സോമനസ്സാനി? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം പടിലാഭം വാ പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ, പുബ്ബേ വാ പടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം, യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു വുത്തകാമഗുണനിസ്സിതം സോമനസ്സം (മ. നി. ൩.൩൦൬).

ഏവരൂപം സോമനസ്സം സേവിതബ്ബന്തി ഏവരൂപം നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സം സേവിതബ്ബം. നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സം നാമ – ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി സോമനസ്സാനി? രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ, ദുക്ഖാ, വിപരിണാമധമ്മാതി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി സോമനസ്സം, യം ഏവരൂപം സോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതം സോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൮) ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതും സക്കോന്തസ്സ ‘‘ഉസ്സുക്കിതാ മേ വിപസ്സനാ’’തി സോമനസ്സജാതസ്സ ഉപ്പന്നം സോമനസ്സം. സേവിതബ്ബന്തി ഇദം നേക്ഖമ്മവസേന, വിപസ്സനാവസേന, അനുസ്സതിവസേന, പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ച ഉപ്പജ്ജനകസോമനസ്സം സേവിതബ്ബം നാമ.

തത്ഥ യം ചേ സവിതക്കം സവിചാരന്തി തസ്മിമ്പി നേക്ഖമ്മസിതേ സോമനസ്സേ യം നേക്ഖമ്മവസേന, വിപസ്സനാവസേന, അനുസ്സതിവസേന, പഠമജ്ഝാനവസേന ച ഉപ്പന്നം സവിതക്കം സവിചാരം സോമനസ്സന്തി ജാനേയ്യ. യം ചേ അവിതക്കം അവിചാരന്തി യം പന ദുതിയതതിയജ്ഝാനവസേന ഉപ്പന്നം അവിതക്കം അവിചാരം സോമനസ്സന്തി ജാനേയ്യ. യേ അവിതക്കേ അവിചാരേ, തേ പണീതതരേതി ഏതേസുപി ദ്വീസു യം അവിതക്കം അവിചാരം, തം പണീതതരന്തി അത്ഥോ.

ഇമിനാ കിം കഥിതം ഹോതി? ദ്വിന്നം അരഹത്തം കഥിതം. കഥം? ഏകോ കിര ഭിക്ഖു സവിതക്കസവിചാരേ സോമനസ്സേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ‘‘ഇദം സോമനസ്സം കിം നിസ്സിത’’ന്തി ഉപധാരേന്തോ ‘‘വത്ഥുനിസ്സിത’’ന്തി പജാനാതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേ വുത്തനയേനേവ അനുക്കമേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏകോ അവിതക്കഅവിചാരേ സോമനസ്സേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ വുത്തനയേനേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠസോമനസ്സേസുപി സവിതക്കസവിചാരതോ അവിതക്കഅവിചാരം പണീതതരം. സവിതക്കസവിചാരസോമനസ്സവിപസ്സനാതോപി അവിതക്കഅവിചാരവിപസ്സനാ പണീതതരാ. സവിതക്കസവിചാരസോമനസ്സഫലസമാപത്തിതോപി അവിതക്കഅവിചാരസോമനസ്സഫലസമാപത്തിയേവ പണീതതരാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യേ അവിതക്കേ അവിചാരേ, തേ പണീതതരേ’’തി.

൩൬൧. ഏവരൂപം ദോമനസ്സം ന സേവിതബ്ബന്തി ഏവരൂപം ഗേഹസിതദോമനസ്സം ന സേവിതബ്ബം. ഗേഹസിതദോമനസ്സം നാമ – ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ ഗേഹസിതാനി ദോമനസ്സാനി? ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാനം രൂപാനം ഇട്ഠാനം കന്താനം മനാപാനം മനോരമാനം ലോകാമിസപടിസംയുത്താനം അപ്പടിലാഭം വാ അപ്പടിലാഭതോ സമനുപസ്സതോ പുബ്ബേ വാ അപടിലദ്ധപുബ്ബം അതീതം നിരുദ്ധം വിപരിണതം സമനുസ്സരതോ ഉപ്പജ്ജതി ദോമനസ്സം, യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി ഗേഹസിതദോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൭). ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണം നാനുഭവിം, നാനുഭവിസ്സാമി, നാനുഭവാമീതി വിതക്കയതോ ഉപ്പന്നം കാമഗുണനിസ്സിതം ദോമനസ്സം.

ഏവരൂപം ദോമനസ്സം സേവിതബ്ബന്തി ഏവരൂപം നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സം സേവിതബ്ബം. നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സം നാമ – ‘‘തത്ഥ കതമാനി ഛ നേക്ഖമ്മസിതാനി ദോമനസ്സാനി? രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ, ദുക്ഖാ, വിപരിണാമധമ്മാതി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്പപ്പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപേതി ‘കുദാസ്സു നാമാഹം തദായതനം, ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരിസ്സാമി, യദരിയാ ഏതരഹി ആയതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരന്തീ’തി. ഇതി അനുത്തരേസു വിമോക്ഖേസു പിഹം ഉപട്ഠാപയതോ ഉപ്പജ്ജതി പിഹപച്ചയാ ദോമനസ്സം, യം ഏവരൂപം ദോമനസ്സം, ഇദം വുച്ചതി നേക്ഖമ്മസിതദോമനസ്സ’’ന്തി (മ. നി. ൩.൩൦൭) ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ അനുത്തരവിമോക്ഖസങ്ഖാതഅരിയഫലധമ്മേസു പിഹം ഉപട്ഠപേത്വാ തദധിഗമായ അനിച്ചാദിവസേന വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉസ്സുക്കാപേതുമസക്കോന്തസ്സ ഇമമ്പി പക്ഖം, ഇമമ്പി മാസം, ഇമമ്പി സംവച്ഛരം വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ അരിയഭൂമിം പാപുണിതും നാസക്ഖിന്തി അനുസോചതോ ഉപ്പന്നം ദോമനസ്സം. സേവിതബ്ബന്തി ഇദം നേക്ഖമ്മവസേന, വിപസ്സനാവസേന, അനുസ്സതിവസേന, പഠമജ്ഝാനാദിവസേന ച ഉപ്പജ്ജനകദോമനസ്സം സേവിതബ്ബം നാമ.

തത്ഥ യം ചേ സവിതക്കസവിചാരന്തി തസ്മിമ്പി ദുവിധേ ദോമനസ്സേ ഗേഹസിതദോമനസ്സമേവ സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സം നാമ. നേക്ഖമ്മവസേന, വിപസ്സനാവസേന, അനുസ്സതിവസേന, പഠമദുതിയജ്ഝാനവസേന ച ഉപ്പന്നദോമനസ്സം പന അവിതക്കഅവിചാരദോമനസ്സന്തി വേദിതബ്ബം. നിപ്പരിയായേന പന അവിതക്കഅവിചാരദോമനസ്സം നാമ നത്ഥി. ദോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ഹി ഏകംസേന അകുസലഞ്ചേവ സവിതക്കസവിചാരഞ്ച, ഏതസ്സ പന ഭിക്ഖുനോ മഞ്ഞനവസേന സവിതക്കസവിചാരന്തി ച അവിതക്കഅവിചാരന്തി ച വുത്തം.

തത്രായം നയോ – ഇധ ഭിക്ഖു ദോമനസ്സപച്ചയഭൂതേ സവിതക്കസവിചാരധമ്മേ അവിതക്കഅവിചാരധമ്മേ ച ദോമനസ്സപച്ചയാ ഏവ ഉപ്പന്നേ മഗ്ഗഫലധമ്മേ ച അഞ്ഞേസം പടിപത്തിദസ്സനവസേന ദോമനസ്സന്തി ഗഹേത്വാ ‘‘കദാ നു ഖോ മേ സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സേ വിപസ്സനാ പട്ഠപിതാ ഭവിസ്സതി, കദാ അവിതക്കഅവിചാരദോമനസ്സേ’’തി ച ‘‘കദാ നു ഖോ മേ സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സഫലസമാപത്തി നിബ്ബത്തിതാ ഭവിസ്സതി, കദാ അവിതക്കഅവിചാരദോമനസ്സഫലസമാപത്തീ’’തി ചിന്തേത്വാ തേമാസികം, ഛമാസികം, നവമാസികം വാ പടിപദം ഗണ്ഹാതി. തേമാസികം ഗഹേത്വാ പഠമമാസേ ഏകം യാമം ജഗ്ഗതി, ദ്വേ യാമേ നിദ്ദായ ഓകാസം കരോതി, മജ്ഝിമേ മാസേ ദ്വേ യാമേ ജഗ്ഗതി, ഏകം യാമം നിദ്ദായ ഓകാസം കരോതി, പച്ഛിമമാസേ ചങ്കമനിസജ്ജായേവ യാപേതി. ഏവം ചേ അരഹത്തം പാപുണാതി, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ പാപുണാതി, വിസേസേത്വാ ഛമാസികം ഗണ്ഹാതി. തത്രാപി ദ്വേ ദ്വേ മാസേ വുത്തനയേന പടിപജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിതും അസക്കോന്തോ വിസേസേത്വാ നവമാസികം ഗണ്ഹാതി. തത്രാപി തയോ തയോ മാസേ തഥേവ പടിപജ്ജിത്വാ അരഹത്തം പാപുണിതും അസക്കോന്തസ്സ ‘‘ന ലദ്വം വത മേ സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേതു’’ന്തി ആവജ്ജതോ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി ഗാമന്തപബ്ഭാരവാസീമഹാസീവത്ഥേരസ്സ വിയ.

മഹാസീവത്ഥേരവത്ഥു

ഥേരോ കിര അട്ഠാരസ മഹാഗണേ വാചേസി. തസ്സോവാദേ ഠത്വാ തിംസസഹസ്സാ ഭിക്ഖൂ അരഹത്തം പാപുണിംസു. അഥേകോ ഭിക്ഖു ‘‘മയ്ഹം താവ അബ്ഭന്തരേ ഗുണാ അപ്പമാണാ, കീദിസാ നു ഖോ മേ ആചരിയസ്സ ഗുണാ’’തി ആവജ്ജന്തോ പുഥുജ്ജനഭാവം പസ്സിത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ അഞ്ഞേസം അവസ്സയോ ഹോതി, അത്തനോ ഭവിതും ന സക്കോതി, ഓവാദമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ആകാസേന ഗന്ത്വാ വിഹാരസമീപേ ഓതരിത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

ഥേരോ – ‘‘കിം കാരണാ ആഗതോസി പിണ്ഡപാതികാ’’തി ആഹ. ഏകം അനുമോദനം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ആഗതോസ്മി, ഭന്തേതി. ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, ആവുസോതി? വിതക്കമാളകേ ഠിതകാലേ പുച്ഛിസ്സാമി, ഭന്തേതി. തസ്മിം ഠാനേ അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗേ, ഭന്തേതി. തത്രാപി അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. ദുപട്ടനിവാസനട്ഠാനേ, സങ്ഘാടിപാരുപനട്ഠാനേ, പത്തനീഹരണട്ഠാനേ, ഗാമേ ചരിത്വാ ആസനസാലായം യാഗുപീതകാലേ, ഭന്തേതി. തത്ഥ അട്ഠകഥാഥേരാ അത്തനോ കങ്ഖം വിനോദേന്തി, ആവുസോതി. അന്തോഗാമതോ നിക്ഖന്തകാലേ പുച്ഛിസ്സാമി, ഭന്തേതി. തത്രാപി അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തി, ആവുസോതി. അന്തരാമഗ്ഗേ, ഭന്തേ, ഭോജനസാലായം ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേ, ഭന്തേ, ദിവാട്ഠാനേ, പാദധോവനകാലേ, മുഖധോവനകാലേ, ഭന്തേതി? തദാ അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. തതോ പട്ഠായ യാവ അരുണാ അപരേ പുച്ഛന്തി, ആവുസോതി. ദന്തകട്ഠം ഗഹേത്വാ മുഖധോവനത്ഥം ഗമനകാലേ, ഭന്തേതി? തദാ അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. മുഖം ധോവിത്വാ ആഗമനകാലേ, ഭന്തേതി? തത്രാപി അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. സേനാസനം പവിസിത്വാ നിസിന്നകാലേ, ഭന്തേതി? തത്രാപി അഞ്ഞേ പുച്ഛന്തീതി. ഭന്തേ, നനു മുഖം ധോവിത്വാ സേനാസനം പവിസിത്വാ തയോ ചത്താരോ പല്ലങ്കേ ഉസുമം ഗാഹാപേത്വാ യോനിസോമനസികാരേ കമ്മം കരോന്താനം ഓകാസകാലേന ഭവിതബ്ബം സിയാ, മരണഖണമ്പി ന ലഭിസ്സഥ, ഭന്തേ, ഫലകസദിസത്ഥ ഭന്തേ പരസ്സ അവസ്സയോ ഹോഥ, അത്തനോ ഭവിതും ന സക്കോഥ, ന മേ തുമ്ഹാകം അനുമോദനായ അത്ഥോതി ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ അഗമാസി.

ഥേരോ – ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിയത്തിയാ കമ്മം നത്ഥി, മയ്ഹം പന അങ്കുസകോ ഭവിസ്സാമീതി ആഗതോ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഇദാനി ഓകാസോ ന ഭവിസ്സതി, പച്ചൂസകാലേ ഗമിസ്സാമീ’’തി പത്തചീവരം സമീപേ കത്വാ സബ്ബം ദിവസഭാഗം പഠമയാമമജ്ഝിമയാമഞ്ച ധമ്മം വാചേത്വാ പച്ഛിമയാമേ ഏകസ്മിം ഥേരേ ഉദ്ദേസം ഗഹേത്വാ നിക്ഖന്തേ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ തേനേവ സദ്ധിം നിക്ഖന്തോ. നിസിന്നഅന്തേവാസികാ ആചരിയോ കേനചി പപഞ്ചേന നിക്ഖന്തോതി മഞ്ഞിംസു. നിക്ഖന്തോ ഥേരോ കോചി ദേവ സമാനാചരിയഭിക്ഖൂതി സഞ്ഞം അകാസി.

ഥേരോ കിര ‘‘മാദിസസ്സ അരഹത്തം നാമ കിം, ദ്വീഹതീഹേനേവ പാപുണിത്വാ പച്ചാഗമിസ്സാമീ’’തി അന്തേവാസികാനം അനാരോചേത്വാവ ആസാള്ഹീമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖതേരസിയാ നിക്ഖന്തോ ഗാമന്തപബ്ഭാരം ഗന്ത്വാ ചങ്കമം ആരുയ്ഹ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ തം ദിവസം അരഹത്തം ഗഹേതും നാസക്ഖി. ഉപോസഥദിവസേ സമ്പത്തേ ‘‘ദ്വീഹതീഹേന അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ആഗതോ, ഗഹേതും പന നാസക്ഖിം. തയോ മാസേ പന തീണി ദിവസാനി വിയ യാവ മഹാപവാരണാ താവ ജാനിസ്സാമീ’’തി വസ്സം ഉപഗന്ത്വാപി ഗഹേതും നാസക്ഖി. പവാരണാദിവസേ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം ദ്വീഹതീഹേന അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ആഗതോ, തേമാസേനാപി നാസക്ഖിം, സബ്രഹ്മചാരിനോ പന വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേന്തീ’’തി. തസ്സേവം ചിന്തയതോ അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി. തതോ ‘‘ന മഞ്ചേ മയ്ഹം ചതൂഹി ഇരിയാപഥേഹി മഗ്ഗഫലം ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, അരഹത്തം അപ്പത്വാ നേവ മഞ്ചേ പിട്ഠിം പസാരേസ്സാമി, ന പാദേ ധോവിസ്സാമീ’’തി മഞ്ചം ഉസ്സാപേത്വാ ഠപേസി. പുന അന്തോവസ്സം പത്തം, അരഹത്തം ഗഹേതും നാസക്ഖിയേവ. ഏകൂനതിംസപവാരണാസു അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി. ഗാമദാരകാ ഥേരസ്സ പാദേസു ഫാലിതട്ഠാനാനി കണ്ടകേഹി സിബ്ബന്തി, ദവം കരോന്താപി ‘‘അയ്യസ്സ മഹാസീവത്ഥേരസ്സ വിയ പാദാ ഹോന്തൂ’’തി ദവം കരോന്തി.

ഥേരോ തിംസസംവച്ഛരേ മഹാപവാരണാദിവസേ ആലമ്ബണഫലകം നിസ്സായ ഠിതോ ‘‘ഇദാനി മേ തിംസ വസ്സാനി സമണധമ്മം കരോന്തസ്സ, നാസക്ഖിം അരഹത്തം പാപുണിതും, അദ്ധാ മേ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ നത്ഥി, ന മേ ലദ്ധം സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേതു’’ന്തി ചിന്തേസി. തസ്സേവം ചിന്തയതോവ ദോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജി, അസ്സുധാരാ പവത്തന്തി. അഥ അവിദൂരട്ഠാനേ ഏകാ ദേവധീതാ രോദമാനാ അട്ഠാസി. ‘‘കോ ഏത്ഥ രോദസീ’’തി? ‘‘അഹം, ഭന്തേ, ദേവധീതാ’’തി. ‘‘കസ്മാ രോദസീ’’തി? ‘‘രോദമാനേന മഗ്ഗഫലം നിബ്ബത്തിതം, തേന അഹമ്പി ഏകം ദ്വേ മഗ്ഗഫലാനി നിബ്ബത്തേസ്സാമീതി രോദാമി, ഭന്തേ’’തി.

തതോ ഥേരോ – ‘‘ഭോ മഹാസീവത്ഥേര, ദേവതാപി തയാ സദ്ധിം കേളിം കരോന്തി, അനുച്ഛവികം നു ഖോ തേ ഏത’’ന്തി വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി അരഹത്തം അഗ്ഗഹേസി. സോ ‘‘ഇദാനി നിപജ്ജിസ്സാമീ’’തി സേനാസനം പടിജഗ്ഗിത്വാ മഞ്ചകം പഞ്ഞപേത്വാ ഉദകട്ഠാനേ ഉദകം പച്ചുപട്ഠപേത്വാ ‘‘പാദേ ധോവിസ്സാമീ’’തി സോപാനഫലകേ നിസീദി.

അന്തേവാസികാപിസ്സ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ സമണധമ്മം കാതും ഗച്ഛന്തസ്സ തിംസ വസ്സാനി, സക്ഖി നു ഖോ വിസേസം നിബ്ബത്തേതും, നാസക്ഖീ’’തി ആവജ്ജയമാനാ ‘‘അരഹത്തം പത്വാ പാദധോവനത്ഥം നിസിന്നോ’’തി ദിസ്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ അമ്ഹാദിസേസു അന്തേവാസികേസു തിട്ഠന്തേസു ‘അത്തനാവ പാദേ ധോവിസ്സതീ’തി അട്ഠാനമേതം, അഹം ധോവിസ്സാമി അഹം ധോവിസ്സാമീ’’തി തിംസസഹസ്സാനിപി ആകാസേന ഗന്ത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പാദേ ധോവിസ്സാമ, ഭന്തേ’’തി ആഹംസു. ആവുസോ, ഇദാനി തിംസ വസ്സാനി ഹോന്തി മമ പാദാനം അധോതാനം, തിട്ഠഥ, തുമ്ഹേ, അഹമേവ ധോവിസ്സാമീതി.

സക്കോപി ആവജ്ജന്തോ – ‘‘മയ്ഹം അയ്യോ മഹാസീവത്ഥേരോ അരഹത്തം പത്തോ തിംസസഹസ്സാനം അന്തേവാസികാനം ‘പാദേ ധോവിസ്സാമാ’തി ആഗതാനം പാദേ ധോവിതും ന ദേതി. മാദിസേ പന ഉപട്ഠാകേ തിട്ഠന്തേ ‘മയ്ഹം അയ്യോ സയം പാദേ ധോവിസ്സതീ’തി അട്ഠാനമേതം, അഹം ധോവിസ്സാമീ’’തി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ സുജാതായ ദേവിയാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സന്തികേ പാതുരഹോസി. സോ സുജം അസുരകഞ്ഞം പുരതോ കത്വാ ‘‘അപേഥ, ഭന്തേ, മാതുഗാമോ’’തി ഓകാസം കാരേത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ പുരതോ ഉക്കുടികോ നിസീദിത്വാ ‘‘പാദേ ധോവിസ്സാമി, ഭന്തേ’’തി ആഹ. കോസിയ, ഇദാനി മേ തിംസ വസ്സാനി പാദാനം അധോതാനം, ദേവതാനഞ്ച പകതിയാപി മനുസ്സസരീരഗന്ധോ നാമ ജേഗുച്ഛോ, യോജനസതേ ഠിതാനമ്പി കണ്ഠേ ആസത്തകുണപം വിയ ഹോതി, അഹമേവ ധോവിസ്സാമീതി. ഭന്തേ, അയം ഗന്ധോ നാമ ന പഞ്ഞായതി, തുമ്ഹാകം പന സീലഗന്ധോ ഛ ദേവലോകേ അതിക്കമിത്വാ ഉപരി ഭവഗ്ഗം പത്വാ ഠിതോ. സീലഗന്ധതോ അഞ്ഞോ ഉത്തരിതരോ ഗന്ധോ നാമ നത്ഥി, ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം സീലഗന്ധേനമ്ഹി ആഗതോതി വാമഹത്ഥേന ഗോപ്ഫകസന്ധിയം ഗഹേത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന പാദതലം പരിമജ്ജി. ദഹരകുമാരസ്സേവ പാദാ അഹേസും. സക്കോ പാദേ ധോവിത്വാ വന്ദിത്വാ ദേവലോകമേവ ഗതോ.

ഏവം ‘‘ന ലഭാമി സബ്രഹ്മചാരീഹി സദ്ധിം വിസുദ്ധിപവാരണം പവാരേതു’’ന്തി ആവജ്ജന്തസ്സ ഉപ്പന്നം ദോമനസ്സം നിസ്സായ ഭിക്ഖുനോ മഞ്ഞനവസേന വിപസ്സനായ ആരമ്മണമ്പി വിപസ്സനാപി മഗ്ഗോപി ഫലമ്പി സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സന്തി ച അവിതക്കാവിചാരദോമനസ്സന്തി ച വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ ഏകോ ഭിക്ഖു സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഇദം ദോമനസ്സം കിം നിസ്സിതന്തി ഉപധാരേന്തോ വത്ഥുനിസ്സിതന്തി പജാനാതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേ വുത്തനയേനേവ അനുക്കമേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏകോ അവിതക്കാവിചാരേ ദോമനസ്സേ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ വുത്തനയേനേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠദോമനസ്സേസുപി സവിതക്കസവിചാരതോ അവിതക്കഅവിചാരം പണീതതരം. സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സവിപസ്സനാതോപി അവിതക്കാവിചാരദോമനസ്സവിപസ്സനാ പണീതതരാ. സവിതക്കസവിചാരദോമനസ്സഫലസമാപത്തിതോപി അവിതക്കാവിചാരദോമനസ്സഫലസമാപത്തിയേവ പണീതതരാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘യേ അവിതക്കഅവിചാരേ തേ പണീതതരേ’’തി.

൩൬൨. ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ ന സേവിതബ്ബാതി ഏവരൂപാ ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ ന സേവിതബ്ബാ. ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ നാമ ‘‘തത്ഥ കതമാ ഛ ഗേഹസിതഉപേക്ഖാ. ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അനോധിജിനസ്സ അവിപാകജിനസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ, യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ നാതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ ഗേഹസിതാതി വുച്ചതീ’’തി ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഗുളപിണ്ഡികേ നിലീനമക്ഖികാ വിയ രൂപാദീനി അനതിവത്തമാനാ തത്ഥേവ ലഗ്ഗാ ലഗ്ഗിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പന്നാ കാമഗുണനിസ്സിതാ ഉപേക്ഖാ ന സേവിതബ്ബാ.

ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ സേവിതബ്ബാതി ഏവരൂപാ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ സേവിതബ്ബാ. നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ നാമ – ‘‘തത്ഥ കതമാ ഛ നേക്ഖമ്മസിതാ ഉപേക്ഖാ? രൂപാനം ത്വേവ അനിച്ചതം വിദിത്വാ വിപരിണാമവിരാഗനിരോധം ‘പുബ്ബേ ചേവ രൂപാ ഏതരഹി ച, സബ്ബേ തേ രൂപാ അനിച്ചാ, ദുക്ഖാ, വിപരിണാമധമ്മാ’തി ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതോ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ, യാ ഏവരൂപാ ഉപേക്ഖാ, രൂപം സാ അതിവത്തതി, തസ്മാ സാ ഉപേക്ഖാ നേക്ഖമ്മസിതാതി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഏവം ഛസു ദ്വാരേസു ഇട്ഠാനിട്ഠആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ ഇട്ഠേ അരജ്ജന്തസ്സ, അനിട്ഠേ അദുസ്സന്തസ്സ, അസമപേക്ഖനേന അസമ്മുയ്ഹന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ വിപസ്സനാ ഞാണസമ്പയുത്താ ഉപേക്ഖാ. അപിച വേദനാസഭാഗാ തത്ര മജ്ഝത്തുപേക്ഖാപി ഏത്ഥ ഉപേക്ഖാവ. തസ്മാ സേവിതബ്ബാതി അയം നേക്ഖമ്മവസേന വിപസ്സനാവസേന അനുസ്സതിട്ഠാനവസേന പഠമദുതിയതതിയചതുത്ഥജ്ഝാനവസേന ച ഉപ്പജ്ജനകഉപേക്ഖാ സേവിതബ്ബാ നാമ.

ഏത്ഥ യം ചേ സവിതക്കം സവിചാരന്തി തായപി നേക്ഖമ്മസിതഉപേക്ഖായ യം നേക്ഖമ്മവസേന വിപസ്സനാവസേന അനുസ്സതിട്ഠാനവസേന പഠമജ്ഝാനവസേന ച ഉപ്പന്നം സവിതക്കസവിചാരം ഉപേക്ഖന്തി ജാനേയ്യ. യം ചേ അവിതക്കം അവിചാരന്തി യം പന ദുതിയജ്ഝാനാദിവസേന ഉപ്പന്നം അവിതക്കാവിചാരം ഉപേക്ഖന്തി ജാനേയ്യ. യേ അവിതക്കേ അവിചാരേ തേ പണീതതരേതി ഏതാസു ദ്വീസു യാ അവിതക്കഅവിചാരാ, സാ പണീതതരാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ കിം കഥിതം ഹോതി? ദ്വിന്നം അരഹത്തം കഥിതം. ഏകോ ഹി ഭിക്ഖു സവിതക്കസവിചാരഉപേക്ഖായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അയം ഉപേക്ഖാ കിം നിസ്സിതാതി ഉപധാരേന്തോ വത്ഥുനിസ്സിതാതി പജാനാതീതി ഫസ്സപഞ്ചമകേ വുത്തനയേനേവ അനുക്കമേന അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. ഏകോ അവിതക്കാവിചാരായ ഉപേക്ഖായ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ വുത്തനയേനേവ അരഹത്തേ പതിട്ഠാതി. തത്ഥ അഭിനിവിട്ഠഉപേക്ഖാസുപി സവിതക്കസവിചാരതോ അവിതക്കാവിചാരാ പണീതതരാ. സവിതക്കസവിചാരഉപേക്ഖാവിപസ്സനാതോപി അവിതക്കാവിചാരഉപേക്ഖാവിപസ്സനാപണീതതരാ. സവിതക്കസവിചാരഉപേക്ഖാഫലസമാപത്തിതോപി അവിതക്കാവിചാരുപേക്ഖാഫലസമാപത്തിയേവ പണീതതരാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘യേ അവിതക്കേ അവിചാരേ തേ പണീതതരേ’’തി.

൩൬൩. ഏവം പടിപന്നോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖു പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാനിരോധസാരുപ്പഗാമിനിം പടിപദം പടിപന്നോ ഹോതീതി ഭഗവാ അരഹത്തനികൂടേന ദേസനം നിട്ഠപേസി. സക്കോ പന സോതാപത്തിഫലം പത്തോ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി അജ്ഝാസയോ ഹീനോ ന ഹോതി, ഉക്കട്ഠോവ ഹോതി. ഏകസ്സപി ബഹൂനമ്പി ധമ്മം ദേസേന്താ അരഹത്തേനേവ കൂടം ഗണ്ഹന്തി. സത്താ പന അത്തനോ അനുരൂപേ ഉപനിസ്സയേ ഠിതാ കേചി സോതാപന്നാ ഹോന്തി, കേചി സകദാഗാമീ, കേചി അനാഗാമീ, കേചി അരഹന്തോ. രാജാ വിയ ഹി ഭഗവാ, രാജകുമാരാ വിയ വേനേയ്യാ. യഥാ ഹി രാജാ ഭോജനകാലേ അത്തനോ പമാണേന പിണ്ഡം ഉദ്ധരിത്വാ രാജകുമാരാനം ഉപനേതി, തേ തതോ അത്തനോ മുഖപ്പമാണേനേവ കബളം കരോന്തി, ഏവം ഭഗവാ അത്തജ്ഝാസയാനുരൂപായ ദേസനായ അരഹത്തേനേവ കൂടം ഗണ്ഹാതി. വേനേയ്യാ അത്തനോ ഉപനിസ്സയപ്പമാണേന തതോ സോതാപത്തിഫലമത്തം വാ സകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തഫലമേവ വാ ഗണ്ഹന്തി. സക്കോ പന സോതാപന്നോ ജാതോ. സോതാപന്നോ ച ഹുത്വാ ഭഗവതോ പുരതോയേവ ചവിത്വാ തരുണസക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ദേവതാനഞ്ഹി ചവമാനാനം അത്തഭാവസ്സ ഗതാഗതട്ഠാനം നാമ ന പഞ്ഞായതി, ദീപസിഖാഗമനം വിയ ഹോതി. തസ്മാ സേസദേവതാ ന ജാനിംസു. സക്കോ പന സയം ചുതത്താ ഭഗവാ ച അപ്പടിഹതഞാണത്താ ദ്വേവ ജനാ ജാനിംസു. അഥ സക്കോ ചിന്തേസി ‘‘മയ്ഹഞ്ഹി ഭഗവതാ തീസു ഠാനേസു നിബ്ബത്തിതഫലമേവ കഥിതം, അയഞ്ച പന മഗ്ഗോ വാ ഫലം വാ സകുണികായ വിയ ഉപ്പതിത്വാ ഗഹേതും ന സക്കാ, ആഗമനീയപുബ്ബഭാഗപടിപദായ അസ്സ ഭവിതബ്ബം. ഹന്ദാഹം ഉപരി ഖീണാസവസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദം പുച്ഛാമീ’’തി.

പാതിമോക്ഖസംവരവണ്ണനാ

൩൬൪. തതോ തം പുച്ഛന്തോ കഥം പടിപന്നോ പന, മാരിസാതിആദിമാഹ. തത്ഥ പാതിമോക്ഖസംവരായാതി ഉത്തമജേട്ഠകസീലസംവരായ. കായസമാചാരമ്പീതിആദി സേവിതബ്ബകായസമാചാരാദിവസേന പാതിമോക്ഖസംവരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സീലകഥാ ച നാമേസാ കമ്മപഥവസേന വാ പണ്ണത്തിവസേന വാ കഥേതബ്ബാ ഹോതി.

തത്ഥ കമ്മപഥവസേന കഥേന്തേന അസേവിതബ്ബകായസമാചാരോ താവ പാണാതിപാതഅദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരേഹി കഥേതബ്ബോ. പണ്ണത്തിവസേന കഥേന്തേന കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമവസേന കഥേതബ്ബോ. സേവിതബ്ബകായസമാചാരോ പാണാതിപാതാദിവേരമണീഹി ചേവ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദഅവീതിക്കമേന ച കഥേതബ്ബോ. അസേവിതബ്ബവചീസമാചാരോ മുസാവാദാദിവചീദുച്ചരിതേന ചേവ വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദവീതിക്കമേന ച കഥേതബ്ബോ. സേവിതബ്ബവചീസമാചാരോ മുസാവാദാദിവേരമണീഹി ചേവ വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദഅവീതിക്കമേന ച കഥേതബ്ബോ.

പരിയേസനാ പന കായവാചാഹി പരിയേസനായേവ. സാ കായവചീസമാചാരഗഹണേന ഗഹിതാപി സമാനാ യസ്മാ ആജീവട്ഠമകസീലം നാമ ഏതസ്മിഞ്ഞേവ ദ്വാരദ്വയേ ഉപ്പജ്ജതി, ന ആകാസേ, തസ്മാ ആജീവട്ഠമകസീലദസ്സനത്ഥം വിസും വുത്താ. തത്ഥ നസേവിതബ്ബപരിയേസനാ അനരിയപരിയേസനായ കഥേതബ്ബാ. സേവിതബ്ബപരിയേസനാ അരിയപരിയേസനായ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, പരിയേസനാ അനരിയാ ച പരിയേസനാ, അരിയാ ച പരിയേസനാ. കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അനരിയാ പരിയേസനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അത്തനാ ജാതിധമ്മോ സമാനോ ജാതിധമ്മംയേവ പരിയേസതി, അത്തനാ ജരാധമ്മോ, ബ്യാധിധമ്മോ, മരണധമ്മോ, സോകധമ്മോ, സംകിലേസധമ്മോ സമാനോ സംകിലേസധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജാതിധമ്മം വദേഥ? പുത്തഭരിയം, ഭിക്ഖവേ, ജാതിധമ്മം, ദാസിദാസം ജാതിധമ്മം അജേളകം ജാതിധമ്മം, കുക്കുടസൂകരം ജാതിധമ്മം, ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവം ജാതിധമ്മം, ജാതരൂപരജതം ജാതിധമ്മം. ജാതിധമ്മാ ഹേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപധയോ, ഏത്ഥായം ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝാപന്നോ അത്തനാ ജാതിധമ്മോ സമാനോ ജാതിധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ജരാധമ്മം വദേഥ? പുത്തഭരിയം, ഭിക്ഖവേ, ജരാധമ്മം…പേ… ജരാധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ബ്യാധിധമ്മം വദേഥ? പുത്തഭരിയം, ഭിക്ഖവേ, ബ്യാധിധമ്മം, ദാസിദാസം ബ്യാധിധമ്മം, അജേളകം, കുക്കുടസൂകരം, ഹത്ഥിഗവാസ്സവളവം ബ്യാധിധമ്മം. ബ്യാധിധമ്മാ ഹേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപധയോ, ഏത്ഥായം ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝാപന്നോ അത്തനാ ബ്യാധിധമ്മോ സമാനോ ബ്യാധിധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, മരണധമ്മം വദേഥ? പുത്തഭരിയം, ഭിക്ഖവേ, മരണധമ്മം…പേ… മരണധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സോകധമ്മം വദേഥ? പുത്തഭരിയം…പേ… സോകധമ്മംയേവ പരിയേസതി.

കിഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സംകിലേസധമ്മം വദേഥ…പേ… ജാതരൂപരജതം സംകിലേസധമ്മം. സംകിലേസധമ്മാ, ഹേതേ, ഭിക്ഖവേ, ഉപധയോ, ഏത്ഥായം ഗഥിതോ മുച്ഛിതോ അജ്ഝാപന്നോ അത്തനാ സംകിലേസധമ്മോ സമാനോ സംകിലേസധമ്മംയേവ പരിയേസതി. അയം, ഭിക്ഖവേ, അനരിയാ പരിയേസനാതി (മ. നി. ൧.൨൭൪).

അപിച കുഹനാദിവസേന പഞ്ചവിധാ, അഗോചരവസേന ഛബ്ബിധാ വേജ്ജകമ്മാദിവസേന ഏകവീസതിവിധാ, ഏവം പവത്താ സബ്ബാപി അനേസനാ അനരിയപരിയേസനായേവാതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, അരിയാ പരിയേസനാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അത്തനാ ജാതിധമ്മോ സമാനോ ജാതിധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അജാതം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി, അത്തനാ ജരാധമ്മോ, ബ്യാധി, മരണ, സോക, സംകിലേസധമ്മോ സമാനോ സംകിലേസധമ്മേ ആദീനവം വിദിത്വാ അസംകിലിട്ഠം അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം നിബ്ബാനം പരിയേസതി. അയം അരിയാ പരിയേസനാതി (മ. നി. ൧.൨൭൫).

അപിച പഞ്ച കുഹനാദീനി ഛ അഗോചരേ ഏകവീസതിവിധഞ്ച അനേസനം വജ്ജേത്വാ ഭിക്ഖാചരിയായ ധമ്മേന സമേന പരിയേസനാപി അരിയപരിയേസനായേവാതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച യോ യോ ‘‘ന സേവിതബ്ബോ’’തി വുത്തോ, സോ സോ പുബ്ബഭാഗേ പാണാതിപാതാദീനം സമ്ഭാരപരിയേസനാപയോഗകരണഗമനകാലതോ പട്ഠായ ന സേവിതബ്ബോവ. ഇതരോ ആദിതോ പട്ഠായ സേവിതബ്ബോ, അസക്കോന്തേന ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതബ്ബം. അപിച സങ്ഘഭേദാദീനം അത്ഥായ പരക്കമന്താനം ദേവദത്താദീനം വിയ കായസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ, ദിവസസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തും തിണ്ണം രതനാനം ഉപട്ഠാനഗമനാദിവസേന പവത്തോ ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദീനം വിയ കായസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ. ധനുഗ്ഗഹപേസനാദിവസേന വാചം ഭിന്ദന്താനം ദേവദത്താദീനം വിയ വചീസമാചാരോ ന സേവിതബ്ബോ, തിണ്ണം രതനാനം ഗുണകിത്തനാദിവസേന പവത്തോ ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദീനം വിയ വചീസമാചാരോ സേവിതബ്ബോ. അനരിയപരിയേസനം പരിയേസന്താനം ദേവദത്താദീനം വിയ പരിയേസനാ ന സേവിതബ്ബാ, അരിയപരിയേസനമേവ പരിയേസന്താനം ധമ്മസേനാപതിമഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരാദീനം വിയ പരിയേസനാ സേവിതബ്ബാ.

ഏവം പടിപന്നോ ഖോതി ഏവം അസേവിതബ്ബം കായവചീസമാചാരം പരിയേസനഞ്ച പഹായ സേവിതബ്ബാനം പാരിപൂരിയാ പടിപന്നോ, ദേവാനമിന്ദ, ഭിക്ഖു പാതിമോക്ഖസംവരായ ഉത്തമജേട്ഠകസീലസംവരത്ഥായ പടിപന്നോ നാമ ഹോതീതി ഭഗവാ ഖീണാസവസ്സ ആഗമനീയപുബ്ബഭാഗപടിപദം കഥേസി.

ഇന്ദ്രിയസംവരവണ്ണനാ

൩൬൫. ദുതിയപുച്ഛായം ഇന്ദ്രിയസംവരായാതി ഇന്ദ്രിയാനം പിധാനായ, ഗുത്തദ്വാരതായ സംവുതദ്വാരതായാതി അത്ഥോ. വിസ്സജ്ജനേ പനസ്സ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം രൂപമ്പീതിആദി സേവിതബ്ബരൂപാദിവസേന ഇന്ദ്രിയസംവരദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തത്ഥ ഏവം വുത്തേതി ഹേട്ഠാ സോമനസ്സാദിപഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാനം സുതത്താ ഇമിനാപി ഏവരൂപേന ഭവിതബ്ബന്തി സഞ്ജാതപടിഭാനോ ഭഗവതാ ഏവം വുത്തേ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച, ഏതം ഇമസ്സ ഖോ അഹം, ഭന്തേതി ആദികം വചനം അവോച. ഭഗവാപിസ്സ ഓകാസം ദത്വാ തുണ്ഹീ അഹോസി. കഥേതുകാമോപി ഹി യോ അത്ഥം സമ്പാദേതും ന സക്കോതി, അത്ഥം സമ്പാദേതും സക്കോന്തോ വാ ന കഥേതുകാമോ ഹോതി, ന തസ്സ ഭഗവാ ഓകാസം കരോതി. അയം പന യസ്മാ കഥേതുകാമോ ചേവ, സക്കോതി ച അത്ഥം സമ്പാദേതും തേനസ്സ ഭഗവാ ഓകാസമകാസി.

തത്ഥ ഏവരൂപം ന സേവിതബ്ബന്തി ആദീസു അയം സങ്ഖേപോ – യം രൂപം പസ്സതോ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തം ന സേവിതബ്ബം ന ദട്ഠബ്ബം ന ഓലോകേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. യം പന പസ്സതോ അസുഭസഞ്ഞാ വാ സണ്ഠാതി, പസാദോ വാ ഉപ്പജ്ജതി, അനിച്ചസഞ്ഞാപടിലാഭോ വാ ഹോതി, തം സേവിതബ്ബം.

യം ചിത്തക്ഖരം ചിത്തബ്യഞ്ജനമ്പി സദ്ദം സുണതോ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവരൂപോ സദ്ദോ ന സേവിതബ്ബോ. യം പന അത്ഥനിസ്സിതം ധമ്മനിസ്സിതം കുമ്ഭദാസിഗീതമ്പി സുണന്തസ്സ പസാദോ വാ ഉപ്പജ്ജതി, നിബ്ബിദാ വാ സണ്ഠാതി, ഏവരൂപോ സദ്ദോ സേവിതബ്ബോ.

യം ഗന്ധം ഘായതോ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവരൂപോ ഗന്ധോ ന സേവിതബ്ബോ. യം പന ഗന്ധം ഘായതോ അസുഭസഞ്ഞാദിപടിലാഭോ ഹോതി, ഏവരൂപോ ഗന്ധോ സേവിതബ്ബോ.

യം രസം സായതോ രാഗാദയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവരൂപോ രസോ ന സേവിതബ്ബോ. യം പന രസം സായതോ ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ ചേവ ഉപ്പജ്ജതി, സായിതപച്ചയാ ച കായബലം നിസ്സായ അരിയഭൂമിം ഓക്കമിതും സക്കോതി, മഹാസീവത്ഥേരഭാഗിനേയ്യസീവസാമണേരസ്സ വിയ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സേവ കിലേസക്ഖയോ വാ ഹോതി, ഏവരൂപോ രസോ സേവിതബ്ബോ.