മഘമാണവവത്ഥു

൩൫൫. ദീഘരത്തം വിസുദ്ധോ ഖോ അയം യക്ഖോതി ചിരകാലതോ പഭുതി വിസുദ്ധോ. കീവ ചിരകാലതോ? അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ മഗധരട്ഠേ മചലഗാമകേ മഘമാണവകാലതോ പട്ഠായ. തദാ കിരേസ ഏകദിവസം കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഗാമമജ്ഝേ മനുസ്സാനം ഗാമകമ്മകരണട്ഠാനം ഗന്ത്വാ അത്തനോ ഠിതട്ഠാനം പാദന്തേനേവ പംസുകചവരം അപനേത്വാ രമണീയമകാസി, അഞ്ഞോ ആഗന്ത്വാ തത്ഥ അട്ഠാസി. സോ താവതകേനേവ സതിം പടിലഭിത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ ഖലമണ്ഡലമത്തം ഠാനം സോധേത്വാ വാലുകം ഓകിരിത്വാ ദാരൂനി ആഹരിത്വാ സീതകാലേ അഗ്ഗിം കരോതി, ദഹരാ ച മഹല്ലകാ ച ആഗന്ത്വാ തത്ഥ നിസീദന്തി.

അഥസ്സ ഏകദിവസം ഏതദഹോസി – ‘‘മയം നഗരം ഗന്ത്വാ രാജരാജമഹാമത്താദയോ പസ്സാമ, ഇമേസുപി ചന്ദിമസൂരിയേസു ‘ചന്ദോ നാമ ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ നാമ ദേവപുത്തോ’തി വദന്തി. കിം നു ഖോ കത്വാ ഏതേ ഏതാ സമ്പത്തിയോ അധിഗതാ’’തി? തതോ ‘‘നാഞ്ഞം കിഞ്ചി, പുഞ്ഞകമ്മമേവ കത്വാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മയാപി ഏവംവിധസമ്പത്തിദായകം പുഞ്ഞകമ്മമേവ കത്തബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേസി.

സോ കാലസ്സേവ വുട്ഠായ യാഗും പിവിത്വാ വാസിഫരസുകുദാലമുസലഹത്ഥോ ചതുമഹാപഥം ഗന്ത്വാ മുസലേന പാസാണേ ഉച്ചാലേത്വാ പവട്ടേതി, യാനാനം അക്ഖപടിഘാതരുക്ഖേ ഹരതി, വിസമം സമം കരോതി, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോതി, പോക്ഖരണിം ഖണതി, സേതും ബന്ധതി, ഏവം ദിവസം കമ്മം കത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ ഘരം ഏതി. തം അഞ്ഞോ പുച്ഛി – ‘‘ഭോ, മഘ, ത്വം പാതോവ നിക്ഖമിത്വാ സായം അരഞ്ഞതോ ഏസി, കിം കമ്മം കരോസീ’’തി? പുഞ്ഞകമ്മം കരോമി. സഗ്ഗഗാമിമഗ്ഗം സോധേമീതി. കിമിദം, ഭോ, പുഞ്ഞം നാമാതി? ത്വം ന ജാനാസീതി? ആമ, ന ജാനാമീതി. നഗരം ഗതകാലേ ദിട്ഠപുബ്ബാ തേ രാജരാജമഹാമത്താദയോതി? ആമ, ദിട്ഠപുബ്ബാതി. പുഞ്ഞകമ്മം കത്വാ തേഹി തം ഠാനം ലദ്ധം, അഹമ്പി ഏവംവിധസമ്പത്തിദായകം കമ്മം കരോമി. ‘‘ചന്ദോ നാമ ദേവപുത്തോ, സൂരിയോ നാമ ദേവപുത്തോ’’തി സുതപുബ്ബം തയാതി? ആമ സുതപുബ്ബന്തി. ഏതസ്സ സഗ്ഗസ്സ ഗമനമഗ്ഗം അഹം സോധേമീതി. ഇദം പന പുഞ്ഞകമ്മം കിം തവേവ വട്ടതി, അഞ്ഞസ്സ ന വട്ടതീതി? ന കസ്സചേതം വാരിതന്തി. യദി ഏവം സ്വേ അരഞ്ഞം ഗമനകാലേ മയ്ഹമ്പി സദ്ദം ദേഹീതി. പുനദിവസേ തം ഗഹേത്വാ ഗതോ, ഏവം തസ്മിം ഗാമേ തേത്തിംസ മനുസ്സാ തരുണവയാ സബ്ബേ തസ്സേവ അനുവത്തകാ അഹേസും. തേ ഏകച്ഛന്ദാ ഹുത്വാ പുഞ്ഞകമ്മാനി കരോന്താ വിചരന്തി. യം ദിസം ഗച്ഛന്തി, മഗ്ഗം സമം കരോന്താ ഏകദിവസേനേവ കരോന്തി, പോക്ഖരണിം ഖണന്താ, സാലം കരോന്താ, സേതും ബന്ധന്താ ഏകദിവസേനേവ നിട്ഠാപേന്തി.

അഥ നേസം ഗാമഭോജകോ ചിന്തേസി – ‘‘അഹം പുബ്ബേ ഏതേസു സുരം പിവന്തേസു പാണഘാതാദീനി കരോന്തേസു ച കഹാപണാദിവസേന ചേവ ദണ്ഡബലിവസേന ച ധനം ലഭാമി. ഇദാനി ഏതേസം പുഞ്ഞകരണകാലതോ പട്ഠായ ഏത്തകോ ആയോ നത്ഥി, ഹന്ദ നേ രാജകുലേ പരിഭിന്ദാമീ’’തി രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ ചോരേ, മഹാരാജ, പസ്സാമീതി. കുഹിം, താതാതി? മയ്ഹം ഗാമേതി. കിം ചോരാ നാമ, താതാതി? രാജാപരാധികാ ദേവാതി. കിം ജാതികാതി? ഗഹപതിജാതികാ ദേവാതി. ഗഹപതികാ കിം കരിസ്സന്തി, തയാ ജാനമാനേന കസ്മാ മയ്ഹം ന കഥിതന്തി? ഭയേന, മഹാരാജ, ന കഥേമി, ഇദാനി മാ മയ്ഹം ദോസം കരേയ്യാഥാതി. അഥ രാജാ ‘‘അയം മയ്ഹം മഹാരവം രവതീ’’തി സദ്ദഹിത്വാ ‘‘തേന ഹി ഗച്ഛ, ത്വമേവ നേ ആനേഹീ’’തി ബലം ദത്വാ പേസേസി. സോ ഗന്ത്വാ ദിവസം അരഞ്ഞേ കമ്മം കത്വാ സായമാസം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗാമമജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ‘‘സ്വേ കിം കമ്മം കരിസ്സാമ, കിം മഗ്ഗം സമം കരോമ, പോക്ഖരണിം ഖണാമ, സേതും ബന്ധാമാ’’തി മന്തയമാനേയേവ തേ പരിവാരേത്വാ ‘‘മാ ഫന്ദിത്ഥ, രഞ്ഞോ ആണാ’’തി ബന്ധിത്വാ പായാസി. അഥ ഖോ നേസം ഇത്ഥിയോ ‘‘സാമികാ കിര വോ ‘രാജാപരാധികാ ചോരാ’തി ബന്ധിത്വാ നിയ്യന്തീ’’തി സുത്വാ ‘‘അതിചിരേന കൂടാ ഏതേ ‘പുഞ്ഞകമ്മം കരോമാ’തി ദിവസേ ദിവസേ അരഞ്ഞേവ അച്ഛന്തി, സബ്ബകമ്മന്താ പരിഹീനാ, ഗേഹേ ന കിഞ്ചി വഡ്ഢതി, സുട്ഠു ബദ്ധാ സുട്ഠു ഗഹിതാ’’തി വദിംസു.

ഗാമഭോജകോപി തേ നേത്വാ രഞ്ഞോ ദസ്സേസി. രാജാ അനുപപരിക്ഖിത്വായേവ ‘‘ഹത്ഥിനാ മദ്ദാപേഥാ’’തി ആഹ. തേസു നീയമാനേസു മഘോ ഇതരേ ആഹ – ‘‘ഭോ, സക്ഖിസ്സഥ മമ വചനം കാതു’’ന്തി? തവ വചനം കരോന്തായേവമ്ഹ ഇമം ഭയം പത്താ, ഏവം സന്തേപി തവ വചനം കരോമ, ഭണ ഭോ, കിം കരോമാതി? ഏത്ഥ ഭോ വട്ടേ ചരന്താനം നാമ നിബദ്ധം ഏതം, കിം പന തുമ്ഹേ ചോരാതി? ന ചോരമ്ഹാതി. ഇമസ്സ ലോകസ്സ സച്ചകിരിയാ നാമ അവസ്സയോ, തസ്മാ സബ്ബേപി ‘‘യദി അമ്ഹേ ചോരാ, ഹത്ഥീ മദ്ദതു, അഥ ന ചോരാ, മാ മദ്ദതൂ’’തി സച്ചകിരിയം കരോഥാതി. തേ തഥാ അകംസു. ഹത്ഥീ ഉപഗന്തുമ്പി ന സക്കോതി, വിരവന്തോ പലായതി, ഹത്ഥിം തുത്തതോമരങ്കുസേഹി കോട്ടേന്താപി ഉപനേതും ന സക്കോന്തി. ‘‘ഹത്ഥിം ഉപനേതും ന സക്കോമാ’’തി രഞ്ഞോ ആരോചേസും. തേന ഹി ഉപരി കടേന പടിച്ഛാദേത്വാ മദ്ദാപേഥാതി. ഉപരി കടേ ദിന്നേ ദിഗുണരവം വിരവന്തോ പലായതി.

രാജാ സുത്വാ പേസുഞ്ഞകാരകം പക്കോസാപേത്വാ ആഹ – ‘‘താത, ഹത്ഥീ മദ്ദിതും ന ഇച്ഛതീ’’തി? ആമ, ദേവ, ജേട്ഠകമാണവോ മന്തം ജാനാതി, മന്തസ്സേവ അയമാനുഭാവോതി. രാജാ തം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘മന്തോ കിര തേ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി? നത്ഥി, ദേവ, മയ്ഹം മന്തോ, സച്ചകിരിയം പന മയം കരിമ്ഹ – ‘‘യദി അമ്ഹേ രഞ്ഞോ ചോരാ, മദ്ദതു, അഥ ന ചോരാ, മാ മദ്ദതൂ’’തി, സച്ചകിരിയായ നോ ഏസ ആനുഭാവോതി. കിം പന, താത, തുമ്ഹേ കമ്മം കരോഥാതി? അമ്ഹേ, ദേവ, മഗ്ഗം സമം കരോമ, ചതുമഹാപഥേ സാലം കരോമ, പോക്ഖരണിം ഖണാമ, സേതും ബന്ധാമ, ഏവരൂപാനി പുഞ്ഞകമ്മാനി കരോന്താ വിചരിമ്ഹാതി.

അയം തുമ്ഹേ കിമത്ഥം പിസുണേസീതി? അമ്ഹാകം പമത്തകാലേ ഇദഞ്ചിദഞ്ച ലഭതി, അപ്പമത്തകാലേ തം നത്ഥി, ഏതേന കാരണേനാതി. താത, അയം ഹത്ഥീ നാമ തിരച്ഛാനോ, സോപി തുമ്ഹാകം ഗുണേ ജാനാതി. അഹം മനുസ്സോ ഹുത്വാപി ന ജാനാമി, തുമ്ഹാകം വസനഗാമം തുമ്ഹാകംയേവ പുന അഹരണീയം കത്വാ ദേമി, അയമ്പി ഹത്ഥീ തുമ്ഹാകംയേവ ഹോതു, പേസുഞ്ഞകാരകോപി തുമ്ഹാകംയേവ ദാസോ ഹോതു. ഇതോ പട്ഠായ മയ്ഹമ്പി പുഞ്ഞകമ്മം കരോഥാതി ധനം ദത്വാ വിസ്സജ്ജേസി. തേ ധനം ഗഹേത്വാ വാരേന വാരേന ഹത്ഥിം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛന്താ മന്തയന്തി ‘‘ഭോ പുഞ്ഞകമ്മം നാമ അനാഗതഭവത്ഥായ കരിയതി, അമ്ഹാകം പന അന്തോഉദകേ പുപ്ഫിതം നീലുപ്പലം വിയ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ വിപാകം ദേതി. ഇദാനി അതിരേകം പുഞ്ഞം കരിസ്സാമാ’’തി, കിം കരോമാതി? ചതുമഹാപഥേ ഥാവരം കത്വാ മഹാജനസ്സ വിസ്സമനസാലം കരോമ, ഇത്ഥീഹി പന സദ്ധിം അപത്തികം കത്വാ കരിസ്സാമ, അമ്ഹേസു ഹി ‘‘ചോരാ’’തി ഗഹേത്വാ നീയമാനേസു ഇത്ഥീനം ഏകാപി ചിന്താമത്തകമ്പി അകത്വാ ‘‘സുബദ്ധാ സുഗഹിതാ’’തി ഉട്ഠഹിംസു, തസ്മാ താസം പത്തിം ന ദസ്സാമാതി. തേ അത്തനോ ഗേഹാനി ഗന്ത്വാ ഹത്ഥിനോ തേത്തിംസപിണ്ഡം ദേന്തി, തേത്തിംസ തിണമുട്ഠിയോ ആഹരന്തി, തം സബ്ബം ഹത്ഥിസ്സ കുച്ഛിപൂരം ജാതം. തേ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ രുക്ഖേ ഛിന്ദന്തി, ഛിന്നം ഛിന്നം ഹത്ഥീ കഡ്ഢിത്വാ സകടപഥേ ഠപേസി. തേ രുക്ഖേ തച്ഛേത്വാ സാലായ കമ്മം ആരഭിംസു.

മഘസ്സ ഗേഹേ സുജാതാ, സുധമ്മാ, ചിത്താ, നന്ദാതി ചതസ്സോ ഭരിയായോ അഹേസും. സുധമ്മാ വഡ്ഢകിം പുച്ഛതി – ‘‘താത, ഇമേ സഹായാ കാലസ്സേവ ഗന്ത്വാ സായം ഏന്തി, കിം കമ്മം കരോന്തീ’’തി? ‘‘സാലം കരോന്തി, അമ്മാ’’തി. ‘‘താത, മയ്ഹമ്പി സാലായ പത്തിം കത്വാ ദേഹീ’’തി. ‘‘ഇത്ഥീഹി അപത്തികം കരോമാ’’തി ഏതേ വദന്തീതി. സാ വഡ്ഢകിസ്സ അട്ഠ കഹാപണേ ദത്വാ ‘‘താത, യേന കേനചി ഉപായേന മയ്ഹം പത്തികം കരോഹീ’’തി ആഹ. സോ ‘‘സാധു അമ്മാ’’തി വത്വാ പുരേതരം വാസിഫരസും ഗഹേത്വാ ഗാമമജ്ഝേ ഠത്വാ ‘‘കിം ഭോ അജ്ജ ഇമസ്മിമ്പി കാലേ ന നിക്ഖമഥാ’’തി ഉച്ചാസദ്ദം കത്വാ ‘‘സബ്ബേ മഗ്ഗം ആരുള്ഹാ’’തി ഞത്വാ ‘‘ഗച്ഛഥ താവ തുമ്ഹേ, മയ്ഹം പപഞ്ചോ അത്ഥീ’’തി തേ പുരതോ കത്വാ അഞ്ഞം മഗ്ഗം ആരുയ്ഹ കണ്ണികൂപഗം രുക്ഖം ഛിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ മട്ഠം കത്വാ ആഹരിത്വാ സുധമ്മായ ഗേഹേ ഠപേസി – ‘‘മയാ ദേഹീതി വുത്തദിവസേ നീഹരിത്വാ ദദേയ്യാസീ’’തി.

അഥ നിട്ഠിതേ ദബ്ബസമ്ഭാരകമ്മേ ഭൂമികമ്മതോ പട്ഠായ ചയബന്ധനഥമ്ഭുസ്സാപന സങ്ഘാടയോജന കണ്ണികമഞ്ചബന്ധനേസു കതേസു സോ വഡ്ഢകീ കണ്ണികമഞ്ചേ നിസീദിത്വാ ചതൂഹി ദിസാഹി ഗോപാനസിയോ ഉക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഭോ ഏകം പമുട്ഠം അത്ഥീ’’തി ആഹ. കിം ഭോ പമുട്ഠം, സബ്ബമേവ ത്വം പമുസ്സസീതി. ഇമാ ഭോ ഗോപാനസിയോ കത്ഥ പതിട്ഠഹിസ്സന്തീതി? കണ്ണികാ നാമ ലദ്ധും വട്ടതീതി. കുഹിം ഭോ ഇദാനി സക്കാ ലദ്ധുന്തി? കുലാനം ഗേഹേ സക്കാ ലദ്ധുന്തി. ആഹിണ്ഡന്താ പുച്ഛഥാതി. തേ അന്തോഗാമം പവിസിത്വാ പുച്ഛിത്വാ സുധമ്മായ ഘരദ്വാരേ ‘‘ഇമസ്മിം ഘരേ കണ്ണികാ അത്ഥീ’’തി ആഹംസു. സാ ‘‘അത്ഥീ’’തി ആഹ. ഹന്ദ മൂലം ഗണ്ഹാഹീതി. മൂലം ന ഗണ്ഹാമി, സചേ മമ പത്തിം കരോഥ, ദസ്സാമീതി. ഏഥ ഭോ മാതുഗാമസ്സ പത്തിം ന കരോമ, അരഞ്ഞം ഗന്ത്വാ രുക്ഖം ഛിന്ദിസ്സാമാതി നിക്ഖമിംസു.

തതോ വഡ്ഢകീ ‘‘കിം ന ലദ്ധാ, താത, കണ്ണികാ’’തി പുച്ഛി. തേ തമത്ഥം ആരോചയിംസു. വഡ്ഢകീ കണ്ണികമഞ്ചേ നിസിന്നോവ ആകാസം ഉല്ലോകേത്വാ ‘‘ഭോ അജ്ജ നക്ഖത്തം സുന്ദരം, ഇദം അഞ്ഞം സംവച്ഛരം അതിക്കമിത്വാ സക്കാ ലദ്ധും, തുമ്ഹേഹി ച ദുക്ഖേന ആഭതാ ദബ്ബസമ്ഭാരാ, തേ സകലസംവച്ഛരേന ഇമസ്മിഞ്ഞേവ ഠാനേ പൂതികാ ഭവിസ്സന്തി. ദേവലോകേ നിബ്ബത്തകാലേ തസ്സാപി ഏകസ്മിം കോണേ സാലാ ഹോതു, ആഹരഥ ന’’ന്തി ആഹ. സാപി യാവ തേ ന പുന ആഗച്ഛന്തി, താവ കണ്ണികായ ഹേട്ഠിമതലേ ‘‘അയം സാലാ സുധമ്മാ നാമാ’’തി അക്ഖരാനി ഛിന്ദാപേത്വാ അഹതേന വത്ഥേന വേഠേത്വാ ഠപേസി. കമ്മികാ ആഗന്ത്വാ – ‘‘ആഹര, രേ കണ്ണികം, യം ഹോതു തം ഹോതു. തുയ്ഹമ്പി പത്തിം കരിസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. സാ നീഹരിത്വാ ‘‘താതാ, യാവ അട്ഠ വാ സോളസ വാ ഗോപാനസിയോ ന ആരോഹന്തി, താവ ഇമം വത്ഥം മാ നിബ്ബേഠയിത്ഥാ’’തി വത്വാ അദാസി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗഹേത്വാ ഗോപാനസിയോ ആരോപേത്വാവ വത്ഥം നിബ്ബേഠേസും.

ഏകോ മഹാഗാമികമനുസ്സോ ഉദ്ധം ഉല്ലോകേന്തോ അക്ഖരാനി ദിസ്വാ ‘‘കിം, ഭോ, ഇദ’’ന്തി അക്ഖരഞ്ഞും മനുസ്സം പക്കോസാപേത്വാ ദസ്സേസി. സോ ‘‘സുധമ്മാ നാമ അയം സാലാ’’തി ആഹ. ‘‘ഹരഥ, ഭോ, മയം ആദിതോ പട്ഠായ സാലം കത്വാ നാമമത്തമ്പി ന ലഭാമ, ഏസാ രതനമത്തേന കണ്ണികരുക്ഖേന സാലം അത്തനോ നാമേന കാരേതീ’’തി വിരവന്തി. വഡ്ഢകീ തേസം വിരവന്താനംയേവ ഗോപാനസിയോ പവേസേത്വാ ആണിം ദത്വാ സാലാകമ്മം നിട്ഠാപേസി.

സാലം തിധാ വിഭജിംസു, ഏകസ്മിം കോട്ഠാസേ ഇസ്സരാനം വസനട്ഠാനം അകംസു, ഏകസ്മിം ദുഗ്ഗതാനം, ഏകസ്മിം ഗിലാനാനം. തേത്തിംസ ജനാ തേത്തിംസ ഫലകാനി പഞ്ഞപേത്വാ ഹത്ഥിസ്സ സഞ്ഞം അദംസു – ‘‘ആഗന്തുകോ ആഗന്ത്വാ യസ്സ അത്ഥതേ ഫലകേ നിസീദതി, തം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സേവ ഗേഹേ പതിട്ഠപേഹി. തസ്സ പാദപരികമ്മപിട്ഠിപരികമ്മഖാദനീയഭോജനീയസയനാനി സബ്ബാനി ഫലകസാമികസ്സേവ ഭാരോ ഭവിസ്സതീ’’തി. ഹത്ഥീ ആഗതാഗതം ഗഹേത്വാ ഫലകസാമികസ്സ ഗേഹം നേതി, സോ തസ്സ തം ദിവസം കത്തബ്ബം കരോതി.

മഘമാണവോ സാലതോ അവിദൂരേ ഠാനേ കോവിളാരരുക്ഖം രോപാപേസി, മൂലേ ചസ്സ പാസാണഫലകം അത്ഥരി. നന്ദാ നാമസ്സ ഭരിയാ അവിദൂരേ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, ചിത്താ മാലാവച്ഛേ രോപാപേസി, സബ്ബജേട്ഠികാ പന ആദാസം ഗഹേത്വാ അത്തഭാവം മണ്ഡയമാനാവ വിചരതി. മഘോ തം ആഹ – ‘‘ഭദ്ദേ, സുധമ്മാ, സാലായ പത്തികാ ജാതാ, നന്ദാ പോക്ഖരണിം ഖണാപേസി, ചിത്താ മാലാവച്ഛേ രോപാപേസി. തവ പന പുഞ്ഞകമ്മം നാമ നത്ഥി, ഏകം പുഞ്ഞം കരോഹി, ഭദ്ദേ’’തി സാ ‘‘ത്വം കസ്സ കാരണാ കരോസി, നനു തയാ കതം മയ്ഹമേവാ’’തി വത്വാ അത്തഭാവമണ്ഡനമേവ അനുയുഞ്ജതി.

മഘോ യാവതായുകം ഠത്വാ തതോ ചവിത്വാ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, തേപി തേത്തിംസ ഗാമികമനുസ്സാ കാലങ്കത്വാ തേത്തിംസ ദേവപുത്താ ഹുത്വാ തസ്സേവ സന്തികേ നിബ്ബത്താ. സക്കസ്സ വേജയന്തോ നാമ പാസാദോ സത്ത യോജനസതാനി ഉഗ്ഗച്ഛി, ധജോ തീണി യോജനസതാനി ഉഗ്ഗച്ഛി, കോവിളാരരുക്ഖസ്സ നിസ്സന്ദേന സമന്താ തിയോജനസതപരിമണ്ഡലോ പഞ്ചദസയോജനപരിണാഹക്ഖന്ധോ പാരിച്ഛത്തകോ നിബ്ബത്തി, പാസാണഫലകസ്സ നിസ്സന്ദേന പാരിച്ഛത്തകമൂലേ സട്ഠിയോജനികാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാ നിബ്ബത്തി. സുധമ്മായ കണ്ണികരുക്ഖസ്സ നിസ്സന്ദേന തിയോജനസതികാ സുധമ്മാ ദേവസഭാ നിബ്ബത്തി. നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ നിസ്സന്ദേന പഞ്ഞാസയോജനാ നന്ദാ നാമ പോക്ഖരണീ നിബ്ബത്തി. ചിത്തായ മാലാവച്ഛവത്ഥുനിസ്സന്ദേന സട്ഠിയോജനികം ചിത്തലതാവനം നാമ ഉയ്യാനം നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ദേവരാജാ സുധമ്മായ ദേവസഭായ യോജനികേ സുവണ്ണപല്ലങ്കേ നിസിന്നോ തിയോജനികേ സേതച്ഛത്തേ ധാരിയമാനേ തേഹി ദേവപുത്തേഹി താഹി ദേവകഞ്ഞാഹി അഡ്ഢതിയാഹി നാടകകോടീഹി ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാഹി ച പരിവാരിതോ മഹാസമ്പത്തിം ഓലോകേന്തോ താ തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമാ താവ പഞ്ഞായന്തി, സുജാതാ കുഹി’’ന്തി ഓലോകേന്തോ ‘‘അയം മമ വചനം അകത്വാ ഗിരികന്ദരായ ബകസകുണികാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്താ’’തി ദിസ്വാ ദേവലോകതോ ഓതരിത്വാ തസ്സാ സന്തികം ഗതോ. സാ ദിസ്വാവ സഞ്ജാനിത്വാ അധോമുഖാ ജാതാ. ‘‘ബാലേ, ഇദാനി കിം സീസം ന ഉക്ഖിപസി? ത്വം മമ വചനം അകത്വാ അത്തഭാവമേവ മണ്ഡയമാനാ വീതിനാമേസി. സുധമ്മായ ച നന്ദായ ച ചിത്തായ ച മഹാസമ്പത്തി നിബ്ബത്താ, ഏഹി അമ്ഹാകം സമ്പത്തിം പസ്സാ’’തി ദേവലോകം നേത്വാ നന്ദായ പോക്ഖരണിയാ പക്ഖിപിത്വാ പല്ലങ്കേ നിസീദി.

നാടകിത്ഥിയോ ‘‘കുഹിം ഗതത്ഥ, മഹാരാജാ’’തി പുച്ഛിംസു. സോ അനാരോചേതുകാമോപി താഹി നിപ്പീളിയമാനോ ‘‘സുജാതായ സന്തിക’’ന്തി ആഹ. കുഹിം നിബ്ബത്താ, മഹാരാജാതി? കന്ദരപാദേതി. ഇദാനി കുഹിന്തി? നന്ദാപോക്ഖരണിയം മേ വിസ്സട്ഠാതി. ഏഥ, ഭോ, അമ്ഹാകം അയ്യം പസ്സാമാതി സബ്ബാ തത്ഥ അഗമംസു. സാ പുബ്ബേ സബ്ബജേട്ഠികാ ഹുത്വാ താ അവമഞ്ഞിത്ഥ. ഇദാനി താപി തം ദിസ്വാ – ‘‘പസ്സഥ, ഭോ അമ്ഹാകം അയ്യായ മുഖം കക്കടകവിജ്ഝനസൂലസദിസ’’ന്തിആദീനി വദന്തിയോ കേളിം അകംസു. സാ അതിവിയ അട്ടിയമാനാ സക്കം ദേവരാജാനം ആഹ – ‘‘മഹാരാജ, ഇമാനി സുവണ്ണരജതമണിവിമാനാനി വാ നന്ദാപോക്ഖരണീ വാ മയ്ഹം കിം കരിസ്സതി, ജാതിഭൂമിയേവ മഹാരാജ സത്താനം സുഖാ, മം തത്ഥേവ കന്ദരപാദേ വിസ്സജ്ജേഹീ’’തി. സക്കോ തം തത്ഥ വിസ്സജ്ജേത്വാ ‘‘മമ വചനം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. കരിസ്സാമി, മഹാരാജാതി. പഞ്ച സീലാനി ഗഹേത്വാ അഖണ്ഡാനി കത്വാ രക്ഖ, കതിപാഹേന തം ഏതാസം ജേട്ഠികം കരിസ്സാമീതി. സാ തഥാ അകാസി.

സക്കോ കതിപാഹസ്സ അച്ചയേന ‘‘സക്കാ നു ഖോ സീലം രക്ഖിതു’’ന്തി ഗന്ത്വാ മച്ഛരൂപേന ഉത്താനകോ ഹുത്വാ തസ്സാ പുരതോ ഉദകപിട്ഠേ ഓസരതി, സാ ‘‘മതമച്ഛകോ ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ സീസേ അഗ്ഗഹേസി. മച്ഛോ നങ്ഗുട്ഠം ചാലേസി. സാ ‘‘ജീവതി മഞ്ഞേ’’തി ഉദകേ വിസ്സജ്ജേസി. സക്കോ ആകാസേ ഠത്വാ ‘‘സാധു, സാധു, രക്ഖസി സിക്ഖാപദം, ഏവം തം രക്ഖമാനം കതിപാഹേനേവ നാടകാനം ജേട്ഠികം കരിസ്സാമീ’’തി ആഹ. തസ്സാപി പഞ്ച വസ്സസതാനി ആയു അഹോസി. ഏകദിവസമ്പി ഉദരപൂരം നാലത്ഥം, സുക്ഖിത്വാ പരിസുക്ഖിത്വാ മിലായമാനാപി സീലം അഖണ്ഡേത്വാ കാലങ്കത്വാ ബാരാണസിയം കുമ്ഭകാരഗേഹേ നിബ്ബത്തി.

സക്കോ ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്താ’’തി ഓലോകേന്തോ ദിസ്വാ ‘‘തതോ ഇധ ആനേതും ന സക്കാ, ജീവിതവുത്തിമസ്സാ ദസ്സാമീ’’തി സുവണ്ണഏളാലുകാനം യാനകം പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ഗാമസ്സ മഹല്ലകവേസേന നിസീദിത്വാ ‘‘ഏളാലുകാനി ഗണ്ഹഥാ’’തി ഉക്കുട്ഠിമകാസി. സമന്താ ഗാമവാസികാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ദേഹി, താതാ’’തി ആഹംസു. അഹം സീലരക്ഖകാനം ദേമി, തുമ്ഹേ സീലം രക്ഖഥാതി. താത മയം സീലം നാമ കീദിസന്തിപി ന ജാനാമ, മൂലേന ദേഹീതി. ‘‘സീലരക്ഖകാനംയേവ ദമ്മീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏഥ, രേ കോസി അയം ഏളാലുകമഹല്ലകോ’’തി സബ്ബേ നിവത്തിംസു.

സാ ദാരികാ പുച്ഛി – ‘‘അമ്മ, തുമ്ഹേ ഏളാലുകത്ഥായ ഗതാ തുച്ഛഹത്ഥാവ ആഗതാ’’തി. കോസി, അമ്മ, ഏളാലുകമഹല്ലകോ ‘‘അഹം സീലരക്ഖകാനം ദമ്മീ’’തി വദതി, നൂനിമസ്സ ദാരികാ സീലം ഖാദിത്വാ വത്തന്തി, മയം സീലമേവ ന ജാനാമാതി. സാ ‘‘മയ്ഹം ആനീതം ഭവിസ്സതീ’’തി ഗന്ത്വാ ‘‘ഏളാലുകം, താത, ദേഹീ’’തി ആഹ. ‘‘ത്വം സീലാനി രക്ഖസി അമ്മാ’’തി? ‘‘ആമ, താത രക്ഖാമീ’’തി. ഇദം മയാ തുയ്ഹമേവ ആഭതന്തി ഗേഹദ്വാരേ യാനേന സദ്ധിം ഠപേത്വാ പക്കാമി. സാപി യാവജീവം സീലം രക്ഖിത്വാ ചവിത്വാ വേപചിത്തിഅസുരസ്സ ധീതാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി. സീലനിസ്സന്ദേന പാസാദികാ അഹോസി. സോ ‘‘ധീതുവിവാഹമങ്ഗലം കരിസ്സാമീ’’തി അസുരേ സന്നിപാതേസി.

സക്കോ ‘‘കുഹിം നിബ്ബത്താ’’തി ഓലോകേന്തോ ‘‘അസുരഭവനേ നിബ്ബത്താ, അജ്ജസ്സാ വിവാഹമങ്ഗലം കരിസ്സന്തീ’’തി ദിസ്വാ ‘‘ഇദാനി യംകിഞ്ചി കത്വാ ആനേതബ്ബാ മയാ’’തി അസുരവണ്ണം നിമ്മിനിത്വാ ഗന്ത്വാ അസുരാനം അന്തരേ അട്ഠാസി. ‘‘തവ സാമികം വദേഹീ’’തി തസ്സാ ഹത്ഥേ പിതാ പുപ്ഫദാമം അദാസി ‘‘യം ഇച്ഛസി, തസ്സൂപരി ഖിപാഹീ’’തി. സാ ഓലോകേന്തീ സക്കം ദിസ്വാ പുബ്ബസന്നിവാസേന സഞ്ജാതസിനേഹാ ‘‘അയം മേ സാമികോ’’തി തസ്സൂപരി ദാമം ഖിപി. സോ തം ബാഹായ ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഉപ്പതി, തസ്മിം ഖണേ അസുരാ സഞ്ജാനിംസു. തേ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഗണ്ഹഥ, ജരസക്കം, വേരികോ അമ്ഹാകം, ന മയം ഏതസ്സ ദാരികം ദസ്സാമാ’’തി അനുബന്ധിംസു. വേപചിത്തി പുച്ഛി ‘‘കേനാഹടാ’’തി? ‘‘ജരസക്കേന മഹാരാജാ’’തി. ‘‘അവസേസേസു അയമേവ സേട്ഠോ, അപേഥാ’’തി ആഹ. സക്കോ നം നേത്വാ അഡ്ഢതിയകോടിനാടകാനം ജേട്ഠികട്ഠാനേ ഠപേസി. സാ സക്കം വരം യാചി – ‘‘മഹാരാജ, മയ്ഹം ഇമസ്മിം ദേവലോകേ മാതാ വാ പിതാ വാ ഭാതാ വാ ഭഗിനീ വാ നത്ഥി, യത്ഥ യത്ഥ ഗച്ഛസി, തത്ഥ തത്ഥ മം ഗഹേത്വാവ ഗച്ഛ മഹാരാജാ’’തി. സക്കോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിഞ്ഞം അദാസി.

ഏവം മചലഗാമകേ മഘമാണവകാലതോ പട്ഠായ വിസുദ്ധഭാവമസ്സ സമ്പസ്സന്തോ ഭഗവാ ‘‘ദീഘരത്തം വിസുദ്ധോ ഖോ അയം യക്ഖോ’’തി ആഹ. അത്ഥസഞ്ഹിതന്തി അത്ഥനിസ്സിതം കാരണനിസ്സിതം.