നിദാനവണ്ണനാ

൩൪൪. ഏവം മേ സുതന്തി സക്കപഞ്ഹസുത്തം. തത്രായമനുത്താനപദവണ്ണനാ – അമ്ബസണ്ഡാ നാമ ബ്രാഹ്മണഗാമോതി സോ കിര ഗാമോ അമ്ബസണ്ഡാനം അവിദൂരേ നിവിട്ഠോ, തസ്മാ ‘‘അമ്ബസണ്ഡാ’’ ത്വേവ വുച്ചതി. വേദിയകേ പബ്ബതേതി സോ കിര പബ്ബതോ പബ്ബതപാദേ ജാതേന മണിവേദികാസദിസേന നീലവനസണ്ഡേന സമന്താ പരിക്ഖിത്തോ, തസ്മാ ‘വേദിയകപബ്ബതോ’ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതോ. ഇന്ദസാലഗുഹായന്തി പുബ്ബേപി സാ ദ്വിന്നം പബ്ബതാനം അന്തരേ ഗുഹാ, ഇന്ദസാലരുക്ഖോ ചസ്സാ ദ്വാരേ, തസ്മാ ‘ഇന്ദസാലഗുഹാ’തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. അഥ നം കുട്ടേഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ദ്വാരവാതപാനാനി യോജേത്വാ സുപരിനിട്ഠിതസുധാകമ്മമാലാകമ്മലതാകമ്മവിചിത്തം ലേണം കത്വാ ഭഗവതോ അദംസു. പുരിമവോഹാരവസേന പന ‘‘ഇന്ദസാലഗുഹാ’’ ത്വേവ നം സഞ്ജാനന്തി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘ഇന്ദസാലഗുഹായ’ന്തി.

ഉസ്സുക്കം ഉദപാദീതി ധമ്മികോ ഉസ്സാഹോ ഉപ്പജ്ജി. നനു ച ഏസ അഭിണ്ഹദസ്സാവീ ഭഗവതോ, ന സോ ദേവതാസന്നിപാതോ നാമ അത്ഥി, യത്ഥായം ന ആഗതപുബ്ബോ, സക്കേന സദിസോ അപ്പമാദവിഹാരീ ദേവപുത്തോ നാമ നത്ഥി. അഥ കസ്മാ ബുദ്ധദസ്സനം അനാഗതപുബ്ബസ്സ വിയ അസ്സ ഉസ്സാഹോ ഉദപാദീതി? മരണഭയേന സന്തജ്ജിതത്താ. തസ്മിം കിരസ്സ സമയേ ആയു പരിക്ഖീണോ, സോ പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ‘‘പരിക്ഖീണോ ദാനി മേ ആയൂ’’തി അഞ്ഞാസി. യേസഞ്ച ദേവപുത്താനം മരണനിമിത്താനി ആവി ഭവന്തി, തേസു യേ പരിത്തകേന പുഞ്ഞകമ്മേന ദേവലോകേ നിബ്ബത്താ, തേ ‘‘കുഹിം നു ഖോ ഇദാനി നിബ്ബത്തിസ്സാമാ’’തി ഭയം സന്താസം ആപജ്ജന്തി. യേ കതഭീരുത്താനാ ബഹും പുഞ്ഞം കത്വാ നിബ്ബത്താ, തേ അത്തനാ ദിന്നദാനം രക്ഖിതസീലം ഭാവിതഭാവനഞ്ച ആഗമ്മ ‘‘ഉപരിദേവലോകേ സമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമാ’’തി ന ഭായന്തി.

സക്കോ പന ദേവരാജാ പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ ദസയോജനസഹസ്സം ദേവനഗരം, യോജനസഹസ്സുബ്ബേധം വേജയന്തം, തിയോജനസതികം സുധമ്മദേവസഭം, യോജനസതുബ്ബേധം പാരിച്ഛത്തകം, സട്ഠിയോജനികം പണ്ഡുകമ്ബലസിലം, അഡ്ഢതിയാ നാടകകോടിയോ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവപരിസം, നന്ദനവനം, ചിത്തലതാവനം, മിസ്സകവനം, ഫാരുസകവനന്തി ഏതം സബ്ബസമ്പത്തിം ഓലോകേത്വാ ‘‘നസ്സതി വത ഭോ മേ അയം സമ്പത്തീ’’തി ഭയാഭിഭൂതോ അഹോസി.

തതോ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ലോകപിതാമഹോ മഹാബ്രഹ്മാ വാ, യോ മേ ഹദയനിസ്സിതം സോകസല്ലം സമുദ്ധരിത്വാ ഇമം സമ്പത്തിം ഥാവരം കരേയ്യാ’’തി ഓലോകേന്തോ കഞ്ചി അദിസ്വാ പുന അദ്ദസ ‘‘മാദിസാനം സതസഹസ്സാനമ്പി ഉപ്പന്നം സോകസല്ലം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഉദ്ധരിതും പടിബലോ’’തി. അഥേവം പരിവിതക്കേന്തസ്സ തേന ഖോ പന സമയേന സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ഉസ്സുക്കം ഉദപാദി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ.

കഹം നു ഖോ ഭഗവാ ഏതരഹി വിഹരതീതി കതരസ്മിം ജനപദേ കതരം നഗരം ഉപനിസ്സായ കസ്സ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജന്തോ കസ്സ അമതം ധമ്മം ദേസയമാനോ വിഹരതീതി. അദ്ദസാ ഖോതി അദ്ദക്ഖി പടിവിജ്ഝി. മാരിസാതി പിയവചനമേതം, ദേവതാനം പാടിയേക്കോ വോഹാരോ. നിദ്ദുക്ഖാതിപി വുത്തം ഹോതി. കസ്മാ പനേസ ദേവേ ആമന്തേസി? സഹായത്ഥായ. പുബ്ബേ കിരേസ ഭഗവതി സളലഘരേ വിഹരന്തേ ഏകകോവ ദസ്സനായ അഗമാസി. സത്ഥാ ‘‘അപരിപക്കം താവസ്സ ഞാണം, കതിപാഹം പന അതിക്കമിത്വാ മയി ഇന്ദസാലഗുഹായം വിഹരന്തേ പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ മരണഭയഭീതോ ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാഹി സദ്ധിം ഉപസങ്കമിത്വാ ചുദ്ദസ പഞ്ഹേ പുച്ഛിത്വാ ഉപേക്ഖാപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാവസാനേ അസീതിയാ ദേവതാസഹസ്സേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ ഓകാസം നാകാസി. സോ ‘‘മമ പുബ്ബേപി ഏകകസ്സ ഗതത്താ സത്ഥാരാ ഓകാസോ ന കതോ, അദ്ധാ മേ നത്ഥി മഗ്ഗഫലസ്സ ഉപനിസ്സയോ, ഏകസ്സ പന ഉപനിസ്സയേ സതി ചക്കവാളപരിയന്തായപി പരിസായ ഭഗവാ ധമ്മം ദേസേതിയേവ. അവസ്സം ഖോ പന ദ്വീസു ദേവലോകേസു കസ്സചി ദേവസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഭവിസ്സതി, തം സന്ധായ സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസ്സതി. തം സുത്വാ അഹമ്പി അത്തനോ ദോമനസ്സം വൂപസമേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സഹായത്ഥായ ആമന്തേസി.

ഏവം ഭദ്ദം തവാതി ഖോ ദേവാ താവതിംസാതി ഏവം ഹോതു മഹാരാജ, ഗച്ഛാമ ഭഗവന്തം ദസ്സനായ, ദുല്ലഭോ ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഭദ്ദം തവ, യോ ത്വം ‘‘പബ്ബതകീളം നദീകീളം ഗച്ഛാമാ’’തി അവത്വാ അമ്ഹേ ഏവരൂപേസു ഠാനേസു നിയോജേസീതി. പച്ചസ്സോസുന്തി തസ്സ വചനം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിംസു.

൩൪൫. പഞ്ചസിഖം ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തം ആമന്തേസീതി ദേവേ താവ ആമന്തേതു, ഇമം കസ്മാ വിസും ആമന്തേസി? ഓകാസകരണത്ഥം. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാ ഗഹേത്വാ ധുരേന പഹരന്തസ്സ വിയ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിതും ന യുത്തം, അയം പന പഞ്ചസിഖോ ദസബലസ്സ ഉപട്ഠാകോ വല്ലഭോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ ഗന്ത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ ധമ്മം സുണാതി, ഇമം പുരതോ പേസേത്വാ ഓകാസം കാരേത്വാ ഇമിനാ കതോകാസേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ഓകാസകരണത്ഥം ആമന്തേസി.

ഏവം ഭദ്ദം തവാതി സോ ‘‘ഏവം മഹാരാജ, ഹോതു, ഭദ്ദം തവ, യോ ത്വം മം ‘ഏഹി, മാരിസ, ഉയ്യാനകീളാദീനി വാ നടസമജ്ജാദീനി വാ ദസ്സനായ ഗച്ഛാമാ’തി അവത്വാ ‘ബുദ്ധം പസ്സിസ്സാമ, ധമ്മം സോസ്സാമാ’തി വദസീ’’തി ദള്ഹതരം ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ദേവാനമിന്ദസ്സ വചനം പടിസ്സുത്വാ അനുചരിയം സഹചരണം ഏകതോ ഗമനം ഉപാഗമി.

തത്ഥ ബേലുവപണ്ഡുന്തി ബേലുവപക്കം വിയ പണ്ഡുവണ്ണം. തസ്സ കിര സോവണ്ണമയം പോക്ഖരം, ഇന്ദനീലമയോ ദണ്ഡോ, രജതമയാ തന്തിയോ, പവാളമയാ വേഠകാ, വീണാപത്തകം ഗാവുതം, തന്തിബന്ധനട്ഠാനം ഗാവുതം, ഉപരി ദണ്ഡകോ ഗാവുതന്തി തിഗാവുതപ്പമാണാ വീണാ. ഇതി സോ തം വീണം ആദായ സമപഞ്ഞാസമുച്ഛനാ മുച്ഛേത്വാ അഗ്ഗനഖേഹി പഹരിത്വാ മധുരം ഗീതസ്സരം നിച്ഛാരേത്വാ സേസദേവേ സക്കസ്സ ഗമനകാലം ജാനാപേന്തോ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏവം തസ്സ ഗീതവാദിതസഞ്ഞായ സന്നിപതിതേ ദേവഗണേ അഥ ഖോ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ…പേ… വേദിയകേ പബ്ബതേ പച്ചുട്ഠാസി.

൩൪൬. അതിരിവ ഓഭാസജാതോതി അഞ്ഞേസു ദിവസേസു ഏകസ്സേവ ദേവസ്സ വാ മാരസ്സ വാ ബ്രഹ്മുനോ വാ ഓഭാസേന ഓഭാസജാതോ ഹോതി, തംദിവസം പന ദ്വീസു ദേവലോകേസു ദേവതാനം ഓഭാസേന അതിരിവ ഓഭാസജാതോ ഏകപജ്ജോതോ സഹസ്സചന്ദസൂരിയഉഗ്ഗതകാലസദിസോ അഹോസി. പരിതോ ഗാമേസു മനുസ്സാതി സമന്താ ഗാമേസു മനുസ്സാ. പകതിസായമാസകാലേയേവ കിര ഗാമമജ്ഝേ ദാരകേസു കീളന്തേസു തത്ഥ സക്കോ അഗമാസി, തസ്മാ മനുസ്സാ പസ്സിത്വാ ഏവമാഹംസു. നനു ച മജ്ഝിമയാമേ ദേവതാ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമന്തി, അയം കസ്മാ പഠമയാമസ്സാപി പുരിമഭാഗേയേവ ആഗതോതി? മരണഭയേനേവ തജ്ജിതത്താ. കിംസു നാമാതി കിംസു നാമ ഭോ ഏതം, കോ നു ഖോ അജ്ജ മഹേസക്ഖോ ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛിതും ധമ്മം സോതും ഉപസങ്കമന്തോ, കഥംസു നാമ ഭോ ഭഗവാ പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസ്സതി ധമ്മം ദേസേസ്സതി, ലാഭാ അമ്ഹാകം, യേസം നോ ഏവം ദേവതാനം കങ്ഖാവിനോദകോ സത്ഥാ അവിദൂരേ വിഹാരേ വസതി, യേ ലഭാമ ഥാലകഭിക്ഖമ്പി കടച്ഛുഭിക്ഖമ്പി ദാതുന്തി സംവിഗ്ഗാ ലോമഹട്ഠജാതാ ഉദ്ധഗ്ഗലോമാ ഹുത്വാ ദസനഖസമോധാനസമുജ്ജലം അഞ്ജലിം സിരസ്മിം പതിട്ഠപേത്വാ നമസ്സമാനാ അട്ഠംസു.

൩൪൭. ദുരുപസങ്കമാതി ദുപയിരുപാസിയാ. അഹം സരാഗോ സദോസോ സമോഹോ, സത്ഥാ വീതരാഗോ വീതദോസോ വീതമോഹോ, തസ്മാ ദുപയിരുപാസിയാ തഥാഗതാ മാദിസേന. ഝായീതി ലക്ഖണൂപനിജ്ഝാനേന ച ആരമ്മണൂപനിജ്ഝാനേന ച ഝായീ. തസ്മിഞ്ഞേവ ഝാനേ രതാതി ഝാനരതാ. തദന്തരം പടിസല്ലീനാതി തദന്തരം പടിസല്ലീനാ സമ്പതി പടിസല്ലീനാ വാ. തസ്മാ ന കേവലം ഝായീ ഝാനരതാതി ദുരുപസങ്കമാ, ഇദാനിമേവ പടിസല്ലീനാതിപി ദുരുപസങ്കമാ. പസാദേയ്യാസീതി ആരാധേയ്യാസി, ഓകാസം മേ കാരേത്വാ ദദേയ്യാസീതി വദതി. ബേലുവപണ്ഡുവീണം ആദായാതി നനു പുബ്ബേവ ആദിന്നാതി? ആമ, ആദിന്നാ. മഗ്ഗഗമനവസേന പന അംസകൂടേ ലഗ്ഗിതാ, ഇദാനി നം വാമഹത്ഥേ ഠപേത്വാ വാദനസജ്ജം കത്വാ ആദിയി. തേന വുത്തം ‘‘ആദായാ’’തി.