൪. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കം

൨൪൬. അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കേപി അവിജ്ജാപച്ചയാതി സഹജാതാദിപച്ചയവസേന സങ്ഖാരസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയതം ദസ്സേത്വാ ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാപി അവിജ്ജാ’’തി അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാ ദസ്സിതാ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. യസ്മാ പന ഭവോ നിപ്പദേസോ, ഉപാദാനം സപ്പദേസം, സപ്പദേസധമ്മോ ച നിപ്പദേസധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, ന നിപ്പദേസധമ്മോ സപ്പദേസധമ്മസ്സ, തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘ഭവപച്ചയാപി ഉപാദാന’’ന്തി ന വുത്തം; ഹേട്ഠാ വാ ദേസനായ പച്ഛിന്നത്താ ഏവം ന വുത്തം. യസ്മാ ച നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം അത്ഥി, സളായതനപച്ചയാ ഏകചിത്തക്ഖണേ നാമരൂപം നത്ഥി, യസ്സ സളായതനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ചതുത്ഥവാരേ ‘‘ഛട്ഠായതനപച്ചയാപി നാമരൂപ’’ന്തി യം ലബ്ഭതി തദേവ ഗഹിതന്തി ഏസ അഞ്ഞമഞ്ഞചതുക്കേ വിസേസോ.

അവിജ്ജാമൂലകനയമാതികാ.

സങ്ഖാരാദിമൂലകനയമാതികാ

൨൪൭. ഇദാനി സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാതി സങ്ഖാരമൂലകനയോ ആരദ്ധോ. തത്ഥാപി യഥാ അവിജ്ജാമൂലകേ ഏവം ചത്താരി ചതുക്കാനി സോളസ ച വാരാ വേദിതബ്ബാ. പഠമചതുക്കേ പന പഠമവാരമേവ ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സംഖിത്താ. യഥാ ചേത്ഥ ഏവം വിഞ്ഞാണമൂലകാദീസുപി. തത്ഥ സബ്ബേസ്വേവ തേസു സങ്ഖാരമൂലകാദീസു അട്ഠസു നയേസു ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തിആദിനാ നയേന സഹജാതാദിപച്ചയവസേന അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാദിപച്ചയതം ദസ്സേത്വാ പുന ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന ഏകചിത്തക്ഖണേപി പച്ചയാകാരചക്കസ്സ പവത്തി ദസ്സിതാ.

കസ്മാ പന ഭവമൂലകാ ജാതിജരാമരണമൂലകാ വാ നയാ ന വുത്താ? കിം ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ ന ഹോതീതി? നോ ന ഹോതി. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി ഏവമാദീസു പന വുച്ചമാനേസു ന കോചി ഭവപരിയാപന്നോ ധമ്മോ അവിജ്ജായ പച്ചയോ ന വുത്തോ. തസ്മാ അപുബ്ബസ്സ അഞ്ഞസ്സ അവിജ്ജാപച്ചയസ്സ വത്തബ്ബസ്സ അഭാവതോ ഭവമൂലകോ നയോ ന വുത്തോ. ഭവഗ്ഗഹണേന ച അവിജ്ജാപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. തസ്മാ ‘‘ഭവപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി വുച്ചമാനേ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തിപി വുത്തം സിയാ. ന ച ഏകചിത്തക്ഖണേ അവിജ്ജാ അവിജ്ജായ പച്ചയോ നാമ ഹോതി. തത്ഥ പച്ഛിന്നത്താവ ജാതിജരാമരണമൂലകാപി നയാ ന ഗഹിതാ. അപിച ഭവേ ജാതിജരാമരണാനിപി അന്തോഗധാനി. ന ചേതാനി ഏകചിത്തക്ഖണേ അവിജ്ജായ പച്ചയാ ഹോന്തീതി ഭവമൂലകാ ജാതിജരാമരണമൂലകാ വാ നയാ ന വുത്താതി.

മാതികാവണ്ണനാ.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൪൮-൨൪൯. ഇദാനി യഥാ ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ കുസലത്തികം ആദിം കത്വാ നിക്ഖിത്തമാതികായ പടിപാടിയാ പഠമം കുസലം ഭാജിതം, തഥാ ഇധ മാതികായ അനിക്ഖിത്തത്താ പഠമം കുസലം അനാമസിത്വാ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി അകുസലധമ്മവസേന മാതികായ നിക്ഖിത്തത്താ നിക്ഖേപപടിപാടിയാവ അവിജ്ജാദീനി പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനി ഭാജേത്വാ ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അകുസലാതിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ (ധ. സ. അട്ഠ. ൩൬൫) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ പന ഏകചിത്തക്ഖണേ തണ്ഹായ ച കാമുപാദാനസ്സ ച സമ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ യം ഏത്ഥ തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം ലബ്ഭതി, തദേവ ദസ്സേതും ദിട്ഠി ദിട്ഠിഗതന്തിആദി വുത്തം.

ഭവനിദ്ദേസേ ച യസ്മാ ഉപാദാനം സങ്ഖാരക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി, തസ്മാ ‘‘ഠപേത്വാ ഉപാദാനം വേദനാക്ഖന്ധോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തം. ഏവഞ്ഹി വുച്ചമാനേ ഉപാദാനസ്സ ഉപാദാനപച്ചയത്തം ആപജ്ജേയ്യ. ന ച തദേവ തസ്സ പച്ചയോ ഹോതി. ജാതിആദിനിദ്ദേസേസു യസ്മാ ഏതേ അരൂപധമ്മാനം ജാതിആദയോ, തസ്മാ ‘‘ഖണ്ഡിച്ചം, പാലിച്ചം, വലിത്തചതാ, ചുതി, ചവനതാ’’തി ന വുത്തം.

൨൫൦. ഏവം പഠമവാരം നിട്ഠപേത്വാ പുന ദുതിയവാരേ യസ്മിം സമയേ പഠമവാരേന പച്ചയാകാരോ ദസ്സിതോ, തസ്മിംയേവ സമയേ അപരേനപി നയേന പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും വിസും സമയവവത്ഥാനവാരം അവത്വാ തസ്മിം സമയേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോതിആദിനാവ നയേന ദേസനാ കതാ. തത്ഥ ഠപേത്വാ ഫസ്സന്തി ഇദം യസ്മാ ഫസ്സോപി നാമപരിയാപന്നോ, തസ്മാ ഫസ്സസ്സ നാമതോ നീഹരണത്ഥം വുത്തം.

൨൫൨. തതിയവാരേ യസ്സ ചിത്തസമുട്ഠാനരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ, തസ്മിം പവത്തമാനേ യസ്മാ തേനുപത്ഥദ്ധാനം ചക്ഖായതനാദീനം ഉപചിതത്തം പഞ്ഞായതി, തസ്മാ ചക്ഖായതനസ്സ ഉപചയോതിആദി വുത്തം. യസ്മാ ച കമ്മജരൂപസ്സപി തസ്മിം സമയേ വത്തമാനസ്സ വിഞ്ഞാണം പച്ഛാജാതപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, തസ്മാപി ഏവം വുത്തം. തത്ഥ കിഞ്ചാപി കമ്മജം ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി ദ്വേവ സന്തതിയോ ഗഹിതാ, ഇതരാപി പന ദ്വേ സന്തതിയോ ഗഹേതബ്ബാ. താസമ്പി ഹി വിഞ്ഞാണം പച്ചയോ ഹോതിയേവ.

൨൫൪. ചതുത്ഥവാരേ പന യസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണേപി മഹാഭൂതരൂപപച്ചയാ ചക്ഖായതനാദീനി, ഹദയരൂപപച്ചയാ ഛട്ഠായതനം, നാമപച്ചയാ ച പച്ഛാജാതസഹജാതാദിവസേന യഥാനുരൂപം സബ്ബാനിപി പവത്തന്തി, തസ്മാ തത്ഥ കതമം നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം? ചക്ഖായതനന്തിആദി വുത്തം.

൨൫൬. ദുതിയചതുക്കേ സബ്ബം ഉത്താനമേവ.

൨൬൪. തതിയചതുക്കേ യസ്സ സമ്പയുത്തപച്ചയഭാവോ ന ഹോതി, യസ്സ ച ഹോതി, തം വിസും വിസും ദസ്സേതും ഇദം വുച്ചതി വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തം നാമന്തിആദി വുത്തം.

൨൭൨. ചതുത്ഥചതുക്കേ ഫസ്സപച്ചയാ നാമനിദ്ദേസേ കിഞ്ചാപി ‘‘ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – ഇദം വുച്ചതി ഫസ്സപച്ചയാ നാമ’’ന്തി ന വുത്തം, തഥാപി അനന്തരാതീതപദനിദ്ദേസേ ‘‘ഠപേത്വാ ഫസ്സം വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി വുത്തത്താ അവുത്തമ്പി തം വുത്തമേവ ഹോതി. യദേവ ഹി നാമം ഫസ്സസ്സ പച്ചയോ, ഫസ്സോപി തസ്സേവ പച്ചയോതി.

യഥാ ചായം ചതുചതുക്കോ സോളസവാരപ്പഭേദോ അവിജ്ജാമൂലകോ പഠമനയോ ഏതസ്മിം പഠമാകുസലചിത്തേ പകാസിതോ, ഏവം സങ്ഖാരമൂലകാദയോ അട്ഠ നയാപി വേദിതബ്ബാ. പാളി പന സംഖിത്താ. ഏവമേവ തസ്മിം പഠമാകുസലചിത്തേയേവ നവ നയാ, ഛത്തിംസ ചതുക്കാനി, ചതുചത്താലീസാധികഞ്ച വാരസതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൨൮൦. ഇദാനി ഇമിനാവ നയേന സേസാകുസലചിത്തേസുപി പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അകുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യസ്മാ ദിട്ഠിവിപ്പയുത്തേസു തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാനം നത്ഥി, തസ്മാ ഉപാദാനട്ഠാനേ ഉപാദാനം വിയ ദള്ഹനിപാതിനാ അധിമോക്ഖേന പദം പൂരിതം. ദോമനസ്സസഹഗതേസു ച യസ്മാ വേദനാപച്ചയാ തണ്ഹാപി നത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ തണ്ഹാ വിയ ബലവകിലേസേന പടിഘേന പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനേ അധിമോക്ഖേനേവ. വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ പന യസ്മാ സന്നിട്ഠാനാഭാവതോ അധിമോക്ഖോപി നത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ ബലവകിലേസഭൂതായ വിചികിച്ഛായ പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനം പരിഹീനമേവ. ഉദ്ധച്ചസമ്പയുത്തേ പന യസ്മാ അധിമോക്ഖോ അത്ഥി, തസ്മാ തണ്ഹാട്ഠാനേ ബലവകിലേസേന ഉദ്ധച്ചേന പദം പൂരിതം. ഉപാദാനട്ഠാനേ അധിമോക്ഖേനേവ. സബ്ബത്ഥേവ ച വിസേസമത്തം ദസ്സേത്വാ പാളി സംഖിത്താ. യോ ചായം വിസേസോ ദസ്സിതോ, തത്ഥ കേവലം അധിമോക്ഖനിദ്ദേസോവ അപുബ്ബോ. സേസം ഹേട്ഠാ ആഗതമേവ.

അധിമോക്ഖനിദ്ദേസേ പന അധിമുച്ചനവസേന അധിമോക്ഖോ. അധിമുച്ചതി വാ തേന ആരമ്മണേ ചിത്തം നിബ്ബിചികിച്ഛതായ സന്നിട്ഠാനം ഗച്ഛതീതി അധിമോക്ഖോ. അധിമുച്ചനാകാരോ അധിമുച്ചനാ. തസ്സ ചിത്തസ്സ, തസ്മിം വാ ആരമ്മണേ അധിമുത്തത്താതി തദധിമുത്തതാ. സബ്ബചിത്തേസു ച പഠമചിത്തേ വുത്തനയേനേവ നയചതുക്കവാരപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. കേവലഞ്ഹി വിചികിച്ഛാസമ്പയുത്തേ ഉപാദാനമൂലകസ്സ നയസ്സ അഭാവാ അട്ഠ നയാ, ദ്വത്തിംസ ചതുക്കാനി, അട്ഠവീസാധികഞ്ച വാരസതം ഹോതീതി.

അകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

കുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൯൨. ഇദാനി ഇമിനാവ നയേന കുസലചിത്താദീസുപി പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. യഥാ പന അകുസലേ പഠമം മാതികം നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ നിദ്ദേസോ കതോ, ന തഥാ ഇധ. കസ്മാ? അപ്പനാവാരേ നാനത്തസമ്ഭവതോ. ലോകിയകുസലാദീസു ഹി തേസം ധമ്മാനം ദുക്ഖസച്ചപരിയാപന്നത്താ ‘‘ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാ’’തി അപ്പനാ ഹോതി, ലോകുത്തരകുസലാദീസു ‘‘ഏവമേതേസം ധമ്മാന’’ന്തി. തസ്മാ ഏത്ഥ സാധാരണതോ മാതികം ഠപേതും ന സക്കാതി പാടിയേക്കം തേസം തേസം കുസലാദീനം മാതികം ഉദ്ദിസിത്വാവ നിദ്ദേസോ കതോതി.

തത്ഥ യസ്മാ ഏകചിത്തക്ഖണേ കുസലസങ്ഖാരേന സദ്ധിം അവിജ്ജാ നത്ഥി, തസ്മാ തം അവത്വാ, അവിജ്ജാ വിയ അകുസലാനം, കുസലാനം മൂലതോ കുസലമൂലം, തണ്ഹുപാദാനാനഞ്ച അഭാവതോ തണ്ഹാട്ഠാനേ തണ്ഹാ വിയ ആരമ്മണേ അജ്ഝോഗാള്ഹോ പസാദോ, ഉപാദാനട്ഠാനേ ഉപാദാനം വിയ ദള്ഹനിപാതീ നാമ അധിമോക്ഖോ വുത്തോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി.

കുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൦൬. അബ്യാകതം ഹേട്ഠാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ആഗതപടിപാടിയാവ വിഭത്തം. സബ്ബവാരേസു ച അവിജ്ജാമൂലകാ നയാ പരിഹീനാ. കസ്മാ? അവിജ്ജാട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. കുസലചിത്തേസു ഹി അവിജ്ജാട്ഠാനേ ഠപേതബ്ബം കുസലമൂലം അത്ഥി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു നത്ഥി. സഹേതുകേസു പന കിഞ്ചാപി അത്ഥി, ഏവം സന്തേപി ഇധ പച്ഛിന്നത്താ തത്ഥ ന ഗഹിതം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതേ സോതപതിതാവ ഹുത്വാ ദേസനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ.

വിസേസതോ പനേത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു തണ്ഹാട്ഠാനം ഉപാദാനട്ഠാനഞ്ച പരിഹീനം. കസ്മാ? തണ്ഹാട്ഠാനാരഹസ്സ ബലവധമ്മസ്സ അഭാവാ അധിമോക്ഖരഹിതത്താ ച. സേസാഹേതുകേസു തണ്ഹാട്ഠാനമേവ പരിഹീനം. സഹേതുകേസു പസാദസബ്ഭാവതോ തണ്ഹാട്ഠാനേ പസാദേന പദം പൂരിതം. ഏവമേത്ഥ കുസലാകുസലവിപാകേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണനാമഛട്ഠായതനഫസ്സവേദനാമൂലകാ ഛ ഛ, സേസാഹേതുകേസു അധിമോക്ഖമൂലകേന സദ്ധിം സത്ത സത്ത, സഹേതുകേസു പസാദമൂലകേന സദ്ധിം അട്ഠ അട്ഠ നയാ വേദിതബ്ബാ.

തത്ഥ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസുപി ചതുന്നമ്പി ചതുക്കാനം ആദിവാരോവ വുത്തോ. ദുതിയവാരോ പച്ചയവിസേസട്ഠേന ലബ്ഭമാനോപി ന വുത്തോ. തതിയചതുത്ഥവാരാ അസമ്ഭവതോയേവ. രൂപമിസ്സകാ ഹി തേ, ന ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി രൂപം സമുട്ഠാപേന്തി. യഥാ ച പഠമചതുക്കേ ദ്വേ വാരാ ലബ്ഭന്തി, ഏവം സേസചതുക്കേസുപി. തസ്മാ പഠമചതുക്കേ ദുതിയവാരോ, സേസചതുക്കേസു ച ദ്വേ ദ്വേ വാരാ അവുത്താപി വുത്താവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. സേസാഹേതുകാബ്യാകതേ സബ്ബചതുക്കേസു സബ്ബേപി വാരാ ലബ്ഭന്തി. ഇധ പച്ഛിന്നത്താ പന പരതോ ന ഗഹിതാ. സോതപതിതാവ ഹുത്വാ ദേസനാ കതാതി. സേസസഹേതുകവിപാകേസുപി ഏസേവ നയോ അഞ്ഞത്ര അരൂപാവചരവിപാകാ. അരൂപാവചരവിപാകസ്മിഞ്ഹി വാരദ്വയമേവ ലബ്ഭതീതി.

അബ്യാകതനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൩൪. ഇദാനി അപരേന പരിയായേന ഏകചിത്തക്ഖണേ പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും പുന കതമേ ധമ്മാ കുസലാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അവിജ്ജാപച്ചയാതി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ’’തി അവിഭജിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി വിഭത്തം. കുസലചേതനാസങ്ഖാതോ ഹി സങ്ഖാരോയേവ തസ്മിം സമയേ ചിത്തേന സഹജാതോ ഹോതി, ന അവിജ്ജാ.

തത്ഥ ലോകിയകുസലസ്സ ഹേട്ഠാ സുത്തന്തഭാജനീയേ വുത്തനയേനേവ അവിജ്ജാ പച്ചയോ ഹോതി. യസ്മാ പന അപ്പഹീനാവിജ്ജോ അവിജ്ജായ പഹാനത്ഥം ലോകുത്തരം ഭാവേതി, തസ്മാ തസ്സാപി സമതിക്കമവസേന പച്ചയോ ഹോതി. അവിജ്ജാവതോയേവ ഹി കുസലായൂഹനം ഹോതി, ന ഇതരസ്സ. തത്ഥ തേഭൂമകകുസലേ സമ്മോഹവസേനപി സമതിക്കമഭാവനാവസേനപി ആയൂഹനം ലബ്ഭതി; ലോകുത്തരേ സമുച്ഛേദഭാവനാവസേനാതി. സേസം വുത്തനയമേവ.

അയം പന വിസേസോ – യഥാ ഹേട്ഠാ ഏകേകകുസലേ ചതുന്നം ചതുക്കാനം വസേന നവ സോളസകാ ലദ്ധാ, തഥാ ഇധ ന ലബ്ഭന്തി. കസ്മാ? അവിജ്ജായ അവിഗതസമ്പയുത്തഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയാഭാവതോ. ഉപനിസ്സയവസേന പനേത്ഥ പഠമചതുക്കമേവ ലബ്ഭതി. തമ്പി പഠമവാരമേവ ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തം. നീഹരിത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബന്തി.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസവണ്ണനാ.

കുസലമൂലകവിപാകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൩൪൩. ഇദാനി അബ്യാകതേസുപി അപരേനേവ നയേന പച്ചയാകാരം ദസ്സേതും കതമേ ധമ്മാ അബ്യാകതാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കുസലമൂലപച്ചയാതി ഇദമ്പി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം സന്ധായ വുത്തം. കുസലവിപാകസ്സ ഹി കുസലമൂലം, അകുസലവിപാകസ്സ ച അകുസലമൂലം ഉപനിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി; നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തസ്മാ ഏസ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചേവ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേന ച പച്ചയോ ഹോതി. തേനേവ നിദ്ദേസവാരേ ‘‘തത്ഥ കതമം കുസലമൂല’’ന്തി അവിഭജിത്വാ ‘‘തത്ഥ കതമോ കുസലമൂലപച്ചയാ സങ്ഖാരോ’’തി വിഭത്തം. അകുസലവിപാകേപി ഏസേവ നയോ.

അവിജ്ജാമൂലകകുസലനിദ്ദേസേ വിയ ച ഇമസ്മിമ്പി വിപാകനിദ്ദേസേ പഠമം പച്ചയചതുക്കമേവ ലബ്ഭതി. തമ്പി പഠമവാരം ദസ്സേത്വാ സംഖിത്തം. തസ്മാ ഏകേകസ്മിം വിപാകചിത്തേ ഏകമേകസ്സേവ ചതുക്കസ്സ വസേന കുസലമൂലമൂലകേ അകുസലമൂലമൂലകേ ച നയേ വാരപ്പഭേദോ വേദിതബ്ബോ. കിരിയാധമ്മാനം പന യസ്മാ നേവ അവിജ്ജാ ന കുസലാകുസലമൂലാനി ഉപനിസ്സയപച്ചയതം ലഭന്തി, തസ്മാ കിരിയവസേന പച്ചയാകാരോ ന വുത്തോതി.

ഏവമേസ –

അകുസലകുസലാബ്യാകത-ധമ്മേസു അനേകഭേദതോ വത്വാ;

കുസലാകുസലാനം പന, വിപാകേ ച ഉപനിസ്സയവസേന.

പുന ഏകധാവ വുത്തോ, വാദിപ്പവരേന പച്ചയാകാരോ;

ധമ്മപ്പച്ചയഭേദേ, ഞാണസ്സ പഭേദജനനത്ഥം.

പരിയത്തിസവനചിന്തന-പടിപത്തിക്കമവിവജ്ജിതാനഞ്ച;

യസ്മാ ഞാണപഭേദോ, ന കദാചിപി ഹോതി ഏതസ്മിം.

പരിയത്തിസവനചിന്തന-പടിപത്തിക്കമതോ സദാ ധീരോ;

തത്ഥ കയിരാ ന ഹഞ്ഞം, കരണീയതരം തതോ അത്ഥീതി.

അയം പന പച്ചയാകാരോ സുത്തന്തഅഭിധമ്മഭാജനീയവസേന ദ്വേപരിവട്ടമേവ നീഹരിത്വാ ഭാജേത്വാ ദസ്സിതോ ഹോതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.