൧. സുത്തന്തഭാജനീയം ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൨൨൫. ഇദാനി തദനന്തരേ പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ യാ ‘‘അയം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ നയേന തന്തി നിക്ഖിത്താ, തസ്സാ അത്ഥസംവണ്ണനം കരോന്തേന വിഭജ്ജവാദിമണ്ഡലം ഓതരിത്വാ ആചരിയേ അനബ്ഭാചിക്ഖന്തേന സകസമയം അവോക്കമന്തേന പരസമയം അനായൂഹന്തേന സുത്തം അപ്പടിബാഹന്തേന വിനയം അനുലോമേന്തേന മഹാപദേസേ ഓലോകേന്തേന ധമ്മം ദീപേന്തേന അത്ഥം സങ്ഗഹന്തേന തമേവത്ഥം പുന ആവത്തേത്വാ അപരേഹിപി പരിയായേഹി നിദ്ദിസന്തേന ച യസ്മാ അത്ഥസംവണ്ണനാ കാതബ്ബാ ഹോതി, പകതിയാപി ച ദുക്കരാവ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാ, യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘സച്ചം സത്തോ പടിസന്ധി, പച്ചയാകാരമേവ ച;

ദുദ്ദസാ ചതുരോ ധമ്മാ, ദേസേതുഞ്ച സുദുക്കരാ’’തി.

തസ്മാ ‘‘അഞ്ഞത്ര ആഗമാധിഗമപ്പത്തേഹി ന സുകരാ പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ അത്ഥവണ്ണനാ’’തി പരിതുലയിത്വാ –

വത്തുകാമോ അഹം അജ്ജ, പച്ചയാകാരവണ്ണനം;

പതിട്ഠം നാധിഗച്ഛാമി, അജ്ഝോഗാള്ഹോവ സാഗരം.

സാസനം പനിദം നാനാ-ദേസനാനയമണ്ഡിതം;

പുബ്ബാചരിയമഗ്ഗോ ച, അബ്ബോച്ഛിന്നോ പവത്തതി.

യസ്മാ തസ്മാ തദുഭയം, സന്നിസ്സായത്ഥവണ്ണനം;

ആരഭിസ്സാമി ഏതസ്സ, തം സുണാഥ സമാഹിതാ.

വുത്തഞ്ഹേതം പുബ്ബാചരിയേഹി –

‘‘യോ കോചിമം അട്ഠിം കത്വാ സുണേയ്യ,

ലഭേഥ പുബ്ബാപരിയം വിസേസം;

ലദ്ധാന പുബ്ബാപരിയം വിസേസം,

അദസ്സനം മച്ചുരാജസ്സ ഗച്ഛേ’’തി.

അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതിആദീസു ഹി ആദിതോയേവ താവ –

ദേസനാഭേദതോ അത്ഥ-ലക്ഖണേകവിധാദിതോ;

അങ്ഗാനഞ്ച വവത്ഥാനാ, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ‘ദേസനാഭേദതോ’തി ഭഗവതോ ഹി വല്ലിഹാരകാനം ചതുന്നം പുരിസാനം വല്ലിഗ്ഗഹണം വിയ ആദിതോ വാ മജ്ഝതോ വാ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനം, തഥാ പരിയോസാനതോ വാ മജ്ഝതോ വാ പട്ഠായ യാവ ആദീതി ചതുബ്ബിധാ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ. യഥാ ഹി വല്ലിഹാരകേസു ചതൂസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മൂലമേവ പഠമം പസ്സതി, സോ തം മൂലേ ഛേത്വാ സബ്ബം ആകഡ്ഢിത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി ആദിതോ (മ. നി. ൧.൪൦൨) പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാപി പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേതി.

യഥാ പന തേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മജ്ഝം പഠമം പസ്സതി, സോ മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ഉപരിഭാഗംയേവ ആകഡ്ഢിത്വാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘തസ്സ തം വേദനം അഭിനന്ദതോ അഭിവദതോ അജ്ഝോസായ തിട്ഠതോ ഉപ്പജ്ജതി നന്ദീ; യാ വേദനാസു നന്ദീ, തദുപാദാനം, തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൦൯; സം. നി. ൩.൫) മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാപി ദേസേതി.

യഥാ ച തേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ അഗ്ഗം പഠമം പസ്സതി, സോ അഗ്ഗേ ഗഹേത്വാ അഗ്ഗാനുസാരേന യാവ മൂലാ സബ്ബം ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണന്തി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, ജാതിപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ജരാമരണം നോ വാ കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘ജാതിപച്ചയാ, ഭന്തേ, ജരാമരണം; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തി. ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതി…പേ… അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, അവിജ്ജാപച്ചയാ നു ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ നോ വാ കഥം വാ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി? ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ, ഭന്തേ, സങ്ഖാരാ; ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതി – അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി പരിയോസാനതോ പട്ഠായ യാവ ആദിതോപി പടിച്ചസമുപ്പാദം ദേസേതി.

യഥാ പന തേസു പുരിസേസു ഏകോ വല്ലിയാ മജ്ഝമേവ പഠമം പസ്സതി, സോ മജ്ഝേ ഛിന്ദിത്വാ ഹേട്ഠാ ഓതരന്തോ യാവ മൂലാ ആദായ കമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം ഭഗവാ ‘‘ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ആഹാരാ കിം നിദാനാ, കിം സമുദയാ, കിം ജാതികാ, കിം പഭവാ? ഇമേ ചത്താരോ ആഹാരാ തണ്ഹാനിദാനാ, തണ്ഹാസമുദയാ, തണ്ഹാജാതികാ, തണ്ഹാപഭവാ. തണ്ഹാ ചായം, ഭിക്ഖവേ, കിം നിദാനാ? വേദനാ, ഫസ്സോ, സളായതനം, നാമരൂപം, വിഞ്ഞാണം. സങ്ഖാരാ കിം നിദാനാ…പേ… സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാനിദാനാ, അവിജ്ജാസമുദയാ, അവിജ്ജാജാതികാ, അവിജ്ജാപഭവാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൧) മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ ആദിതോ ദേസേതി.

കസ്മാ പനേവം ദേസേതീതി? പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ സമന്തഭദ്ദകത്താ, സയഞ്ച ദേസനാവിലാസപ്പത്തത്താ. സമന്തഭദ്ദകോ ഹി പടിച്ചസമുപ്പാദോ തതോ തതോ ഞായപ്പടിവേധായ സംവത്തതിയേവ. ദേസനാവിലാസപ്പത്തോ ച ഭഗവാ ചതുവേസാരജ്ജപ്പടിസമ്ഭിദായോഗേന ചതുബ്ബിധഗമ്ഭീരഭാവപ്പത്തിയാ ച. സോ ദേസനാവിലാസപ്പത്തത്താ നാനാനയേഹേവ ധമ്മം ദേസേതി. വിസേസതോ പനസ്സ യാ ആദിതോ പട്ഠായ അനുലോമദേസനാ, സാ പവത്തികാരണവിഭാഗസമ്മൂള്ഹം വേനേയ്യജനം സമനുപസ്സതോ യഥാസകേഹി കാരണേഹി പവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച പവത്തിതാതി ഞാതബ്ബാ.

യാ പരിയോസാനതോ പട്ഠായ പടിലോമദേസനാ, സാ ‘‘കിച്ഛം വതായം ലോകോ ആപന്നോ ജായതി ച ജീയതി ച മീയതി ചാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൫൭) ആദിനാ നയേന കിച്ഛാപന്നം ലോകമനുവിലോകയതോ പുബ്ബഭാഗപ്പടിവേധാനുസാരേന തസ്സ തസ്സ ജരാമരണാദികസ്സ ദുക്ഖസ്സ അത്തനാധിഗതകാരണസന്ദസ്സനത്ഥം. യാ പന മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ ആദി, സാ ആഹാരനിദാനവവത്ഥാപനാനുസാരേന യാവ അതീതം അദ്ധാനം അതിഹരിത്വാ പുന അതീതദ്ധതോ പഭുതി ഹേതുഫലപടിപാടിസന്ദസ്സനത്ഥം. യാ പന മജ്ഝതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ പവത്താ, സാ പച്ചുപ്പന്നേ അദ്ധാനേ അനാഗതദ്ധഹേതുസമുട്ഠാനതോ പഭുതി അനാഗതദ്ധസന്ദസ്സനത്ഥം. താസു യാ സാ പവത്തികാരണസമ്മൂള്ഹസ്സ വേനേയ്യജനസ്സ യഥാസകേഹി കാരണേഹി പവത്തിസന്ദസ്സനത്ഥം ഉപ്പത്തിക്കമസന്ദസ്സനത്ഥഞ്ച ആദിതോ പട്ഠായ അനുലോമദേസനാ വുത്താ, സാ ഇധ നിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബാ.

കസ്മാ പനേത്ഥ അവിജ്ജാ ആദിതോ വുത്താ? കിം പകതിവാദീനം പകതി വിയ അവിജ്ജാപി അകാരണം മൂലകാരണം ലോകസ്സാതി? ന അകാരണം. ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി ഹി അവിജ്ജായ കാരണം വുത്തം. അത്ഥി പന പരിയായോ യേന മൂലകാരണം സിയാ. കോ പന സോതി? വട്ടകഥായ സീസഭാവോ. ഭഗവാ ഹി വട്ടകഥം കഥേന്തോ ദ്വേ ധമ്മേ സീസം കത്വാ കഥേസി – അവിജ്ജം വാ ഭവതണ്ഹം വാ. യഥാഹ – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി അവിജ്ജായ ‘ഇതോ പുബ്ബേ അവിജ്ജാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ‘ഇദപ്പച്ചയാ അവിജ്ജാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൧); ഭവതണ്ഹം വാ, യഥാഹ – ‘‘പുരിമാ, ഭിക്ഖവേ, കോടി ന പഞ്ഞായതി ഭവതണ്ഹായ ‘ഇതോ പുബ്ബേ ഭവതണ്ഹാ നാഹോസി, അഥ പച്ഛാ സമഭവീ’തി. ഏവഞ്ചേതം, ഭിക്ഖവേ, വുച്ചതി, അഥ ച പന പഞ്ഞായതി ‘ഇദപ്പച്ചയാ ഭവതണ്ഹാ’’തി (അ. നി. ൧൦.൬൨).

കസ്മാ പന ഭഗവാ വട്ടകഥം കഥേന്തോ ഇമേ ദ്വേവ ധമ്മേ സീസം കത്വാ കഥേസീതി? സുഗതിദുഗ്ഗതിഗാമിനോ കമ്മസ്സ വിസേസഹേതുഭൂതത്താ. ദുഗ്ഗതിഗാമിനോ ഹി കമ്മസ്സ വിസേസഹേതു അവിജ്ജാ. കസ്മാ? യസ്മാ അവിജ്ജാഭിഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ, അഗ്ഗിസന്താപലഗുളാഭിഘാതപരിസ്സമാഭിഭൂതാ വജ്ഝഗാവീ തായ പരിസ്സമാതുരതായ നിരസ്സാദമ്പി അത്തനോ അനത്ഥാവഹമ്പി ച ഉണ്ഹോദകപാനം വിയ, കിലേസസന്താപതോ നിരസ്സാദമ്പി ദുഗ്ഗതിവിനിപാതതോ ച അത്തനോ അനത്ഥാവഹമ്പി പാണാതിപാതാദിമനേകപ്പകാരം ദുഗ്ഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി. സുഗതിഗാമിനോ പന കമ്മസ്സ വിസേസഹേതു ഭവതണ്ഹാ. കസ്മാ? യസ്മാ ഭവതണ്ഹാഭിഭൂതോ പുഥുജ്ജനോ, യഥാ വുത്തപ്പകാരാ ഗാവീ സീതുദകതണ്ഹായ സഅസ്സാദം അത്തനോ പരിസ്സമവിനോദനഞ്ച സീതുദകപാനം വിയ, കിലേസസന്താപവിരഹതോ സഅസ്സാദം സുഗതിസമ്പാപനേന അത്തനോ ദുഗ്ഗതിദുക്ഖപരിസ്സമവിനോദനഞ്ച പാണാതിപാതാവേരമണീആദിമനേകപ്പകാരം സുഗതിഗാമികമ്മം ആരഭതി.

ഏതേസു പന വട്ടകഥായ സീസഭൂതേസു ധമ്മേസു കത്ഥചി ഭഗവാ ഏകധമ്മമൂലികം ദേസനം ദേസേതി, സേയ്യഥിദം – ‘‘ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജൂപനിസാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരൂപനിസം വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൨൩). തഥാ ‘‘ഉപാദാനീയേസു, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേസു അസ്സാദാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതി, തണ്ഹാപച്ചയാ ഉപാദാന’’ന്തിആദി (സം. നി. ൨.൫൨). കത്ഥചി ഉഭയമൂലികമ്പി, സേയ്യഥിദം – ‘‘അവിജ്ജാനീവരണസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ബാലസ്സ തണ്ഹായ സമ്പയുത്തസ്സ ഏവമയം കായോ സമുദാഗതോ. ഇതി അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപം ഇത്ഥേതം ദ്വയം, ദ്വയം പടിച്ച ഫസ്സോ, സളേവായതനാനി യേഹി ഫുട്ഠോ ബാലോ സുഖദുക്ഖം പടിസംവേദേതീ’’തിആദി (സം. നി. ൨.൧൯). താസു താസു ദേസനാസു ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി അയമിധ അവിജ്ജാവസേന ഏകധമ്മമൂലികാ ദേസനാതി വേദിതബ്ബാ. ഏവം താവേത്ഥ ദേസനാഭേദതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘അത്ഥതോ’തി അവിജ്ജാദീനം പദാനം അത്ഥതോ, സേയ്യഥിദം – പൂരേതും അയുത്തട്ഠേന കായദുച്ചരിതാദി അവിന്ദിയം നാമ; അലദ്ധബ്ബന്തി അത്ഥോ. തം അവിന്ദിയം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. തബ്ബിപരീതതോ കായസുചരിതാദി വിന്ദിയം നാമ. തം വിന്ദിയം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ. ഖന്ധാനം രാസട്ഠം, ആയതനാനം ആയതനട്ഠം, ധാതൂനം സുഞ്ഞട്ഠം, സച്ചാനം തഥട്ഠം, ഇന്ദ്രിയാനം ആധിപതേയ്യട്ഠം അവിദിതം കരോതീതി അവിജ്ജാ. ദുക്ഖാദീനം പീളനാദിവസേന വുത്തം ചതുബ്ബിധം ചതുബ്ബിധം അത്ഥം അവിദിതം കരോതീതിപി അവിജ്ജാ. അന്തവിരഹിതേ സംസാരേ സബ്ബയോനിഗതിഭവവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സത്തേ ജവാപേതീതി അവിജ്ജാ. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേസു ഇത്ഥിപുരിസാദീസു ജവതി, വിജ്ജമാനേസുപി ഖന്ധാദീസു ന ജവതീതി അവിജ്ജാ. അപിച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം വത്ഥാരമ്മണാനം പടിച്ചസമുപ്പാദപടിച്ചസമുപ്പന്നാനഞ്ച ധമ്മാനം ഛാദനതോപി അവിജ്ജാ.

യം പടിച്ച ഫലമേതി സോ പച്ചയോ. പടിച്ചാതി ന വിനാ തേന; തം അപച്ചക്ഖിത്വാതി അത്ഥോ. ഏതീതി ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ചാതി അത്ഥോ. അപി ച ഉപകാരകട്ഠോ പച്ചയട്ഠോ. അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ. തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ.

സങ്ഖതമഭിസങ്ഖരോന്തീതി സങ്ഖാരാ. അപിച അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ ചാതി ദുവിധാ സങ്ഖാരാ. തത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാ തയോ, കായവചീചിത്തസങ്ഖാരാ തയോതി ഇമേ ഛ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ. തേ സബ്ബേപി ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാമത്തമേവ ഹോന്തി.

സങ്ഖതസങ്ഖാരോ, അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരോ, അഭിസങ്ഖരണസങ്ഖാരോ, പയോഗാഭിസങ്ഖാരോതി ഇമേ പന ചത്താരോ സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരാ. തത്ഥ ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൨൧, ൨൭൨; സം. നി. ൧.൧൮൬; ൨.൧൪൩) വുത്താ സബ്ബേപി സപ്പച്ചയാ ധമ്മാ ‘സങ്ഖതസങ്ഖാരാ’ നാമ. കമ്മനിബ്ബത്താ തേഭൂമകാ രൂപാരൂപധമ്മാ ‘അഭിസങ്ഖതസങ്ഖാരാ’തി അട്ഠകഥാസു വുത്താ. തേപി ‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ’’തി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. വിസും പന നേസം ആഗതട്ഠാനം ന പഞ്ഞായതി. തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ പന ‘അഭിസങ്ഖരണകസങ്ഖാരോ’തി വുച്ചതി. തസ്സ ‘‘അവിജ്ജാഗതോയം, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപുഗ്ഗലോ പുഞ്ഞഞ്ചേ അഭിസങ്ഖരോതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൫൧) ആഗതട്ഠാനം പഞ്ഞായതി. കായികചേതസികം പന വീരിയം ‘പയോഗാഭിസങ്ഖാരോ’തി വുച്ചതി. സോ ‘‘യാവതികാ അഭിസങ്ഖാരസ്സ ഗതി, താവതികം ഗന്ത്വാ അക്ഖാഹതം മഞ്ഞേ അട്ഠാസീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൩.൧൫) ആഗതോ.

ന കേവലഞ്ച ഏതേയേവ, അഞ്ഞേപി ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപജ്ജന്തസ്സ ഖോ, ആവുസോ വിസാഖ, ഭിക്ഖുനോ പഠമം നിരുജ്ഝതി വചീസങ്ഖാരോ, തതോ കായസങ്ഖാരോ, തതോ ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൪൬൪) നയേന സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതാ അനേകസങ്ഖാരാ. തേസു നത്ഥി സോ സങ്ഖാരോ, യോ സങ്ഖതസങ്ഖാരേ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛേയ്യ. ഇതോ പരം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണന്തിആദീസു യം വുത്തം തം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

അവുത്തേ പന വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാണം. നമതീതി നാമം. രുപ്പതീതി രൂപം. ആയേ തനോതി, ആയതഞ്ച നയതീതി ആയതനം. ഫുസതീതി ഫസ്സോ. വേദയതീതി വേദനാ. പരിതസ്സതീതി തണ്ഹാ. ഉപാദിയതീതി ഉപാദാനം. ഭവതി ഭാവയതി ചാതി ഭവോ. ജനനം ജാതി. ജീരണം ജരാ. മരന്തി ഏതേനാതി മരണം. സോചനം സോകോ. പരിദേവനം പരിദേവോ. ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം; ഉപ്പാദട്ഠിതിവസേന വാ ദ്വേധാ ഖണതീതി ദുക്ഖം. ദുമ്മനസ്സ ഭാവോ ദോമനസ്സം. ഭുസോ ആയാസോ ഉപായാസോ.

സമ്ഭവന്തീതി നിബ്ബത്തന്തി. ന കേവലഞ്ച സോകാദീഹേവ, അഥ ഖോ സബ്ബപദേഹി ‘സമ്ഭവന്തീ’തി സദ്ദസ്സ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇതരഥാ ഹി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി വുത്തേ കിം കരോന്തീതി ന പഞ്ഞായേയ്യും. ‘‘സമ്ഭവന്തീ’’തി പന യോജനായ സതി ‘‘അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ; തസ്മാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നവവത്ഥാനം കതം ഹോതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

ഏവന്തി നിദ്ദിട്ഠനയനിദസ്സനം. തേന അവിജ്ജാദീഹേവ കാരണേഹി, ന ഇസ്സരനിമ്മാനാദീഹീതി ദസ്സേതി. ഏതസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ. കേവലസ്സാതി അസമ്മിസ്സസ്സ സകലസ്സ വാ. ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സാതി ദുക്ഖസമൂഹസ്സ, ന സത്തസ്സ, ന സുഖസുഭാദീനം. സമുദയോതി നിബ്ബത്തി. ഹോതീതി സമ്ഭവതി. ഏവമേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ലക്ഖണാദിതോ’തി അവിജ്ജാദീനം ലക്ഖണാദിതോ, സേയ്യഥിദം – അഞ്ഞാണലക്ഖണാ അവിജ്ജാ, സമ്മോഹനരസാ, ഛാദനപച്ചുപട്ഠാനാ, ആസവപദട്ഠാനാ. അഭിസങ്ഖരണലക്ഖണാ സങ്ഖാരാ, ആയൂഹനരസാ, ചേതനാപച്ചുപട്ഠാനാ, അവിജ്ജാപദട്ഠാനാ. വിജാനനലക്ഖണം വിഞ്ഞാണം, പുബ്ബങ്ഗമരസം, പടിസന്ധിപച്ചുപട്ഠാനം, സങ്ഖാരപദട്ഠാനം, വത്ഥാരമ്മണപദട്ഠാനം വാ. നമനലക്ഖണം നാമം, സമ്പയോഗരസം, അവിനിബ്ഭോഗപച്ചുപട്ഠാനം, വിഞ്ഞാണപദട്ഠാനം. രുപ്പനലക്ഖണം രൂപം, വികിരണരസം, അബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാനം, വിഞ്ഞാണപദട്ഠാനം. ആയതനലക്ഖണം സളായതനം, ദസ്സനാദിരസം, വത്ഥുദ്വാരഭാവപച്ചുപട്ഠാനം, നാമരൂപപദട്ഠാനം. ഫുസനലക്ഖണോ ഫസ്സോ, സങ്ഘട്ടനരസോ, സങ്ഗതിപച്ചുപട്ഠാനോ, സളായതനപദട്ഠാനോ. അനുഭവനലക്ഖണാ വേദനാ, വിസയരസസമ്ഭോഗരസാ, സുഖദുക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ, ഫസ്സപദട്ഠാനാ. ഹേതുലക്ഖണാ തണ്ഹാ, അഭിനന്ദനരസാ, അതിത്തിഭാവപച്ചുപട്ഠാനാ, വേദനാപദട്ഠാനാ. ഗഹണലക്ഖണം ഉപാദാനം, അമുഞ്ചനരസം, തണ്ഹാദള്ഹത്തദിട്ഠിപച്ചുപട്ഠാനം, തണ്ഹാപദട്ഠാനം. കമ്മകമ്മഫലലക്ഖണോ ഭവോ, ഭാവനഭവനരസോ, കുസലാകുസലാബ്യാകതപച്ചുപട്ഠാനോ, ഉപാദാനപദട്ഠാനോ. ജാതിആദീനം ലക്ഖണാദീനി സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ ലക്ഖണാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ഏകവിധാദിതോ’തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാ അഞ്ഞാണാദസ്സനമോഹാദിഭാവതോ ഏകവിധാ, അപ്പടിപത്തിമിച്ഛാപടിപത്തിതോ ദുവിധാ തഥാ സങ്ഖാരാസങ്ഖാരതോ, വേദനാത്തയസമ്പയോഗതോ തിവിധാ, ചതുസച്ചഅപ്പടിവേധതോ ചതുബ്ബിധാ, ഗതിപഞ്ചകാദീനവച്ഛാദനതോ പഞ്ചവിധാ, ദ്വാരാരമ്മണതോ പന സബ്ബേസുപി അരൂപധമ്മേസു ഛബ്ബിധതാ വേദിതബ്ബാ.

സങ്ഖാരാ സാസവവിപാകധമ്മധമ്മാദിഭാവതോ ഏകവിധാ, കുസലാകുസലതോ ദുവിധാ തഥാ പരിത്തമഹഗ്ഗതഹീനമജ്ഝിമമിച്ഛത്തനിയതാനിയതതോ, തിവിധാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദിഭാവതോ, ചതുബ്ബിധാ ചതുയോനിസംവത്തനതോ, പഞ്ചവിധാ പഞ്ചഗതിഗാമിതോ.

വിഞ്ഞാണം ലോകിയവിപാകാദിഭാവതോ ഏകവിധം, സഹേതുകാഹേതുകാദിതോ ദുവിധം, ഭവത്തയപരിയാപന്നതോ വേദനാത്തയസമ്പയോഗതോ അഹേതുകദുഹേതുകതിഹേതുകതോ ച തിവിധം, യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധം പഞ്ചവിധഞ്ച.

നാമരൂപം വിഞ്ഞാണസന്നിസ്സയതോ കമ്മപച്ചയതോ ച ഏകവിധം, സാരമ്മണാനാരമ്മണതോ ദുവിധം, അതീതാദിതോ തിവിധം, യോനിഗതിവസേന ചതുബ്ബിധം പഞ്ചവിധഞ്ച.

സളായതനം സഞ്ജാതിസമോസരണട്ഠാനതോ ഏകവിധം, ഭൂതപ്പസാദവിഞ്ഞാണാദിതോ ദുവിധം, സമ്പത്താസമ്പത്തനോഭയഗോചരതോ തിവിധം, യോനിഗതിപരിയാപന്നതോ ചതുബ്ബിധം പഞ്ചവിധഞ്ചാതി ഇമിനാ നയേന ഫസ്സാദീനമ്പി ഏകവിധാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോതി. ഏവമേത്ഥ ഏകവിധാദിതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘അങ്ഗാനഞ്ച വവത്ഥാനാ’തി സോകാദയോ ചേത്ഥ ഭവചക്കസ്സ അവിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്താ. ജരാമരണബ്ഭാഹതസ്സ ഹി ബാലസ്സ തേ സമ്ഭവന്തി. യഥാഹ – ‘‘അസ്സുതവാ, ഭിക്ഖവേ, പുഥുജ്ജനോ സാരീരികായ ദുക്ഖായ വേദനായ ഫുട്ഠോ സമാനോ സോചതി കിലമതി പരിദേവതി ഉരത്താളിം കന്ദതി സമ്മോഹമാപജ്ജതീ’’തി (സം. നി. ൪.൨൫൨). യാവ ച തേസം പവത്തി താവ അവിജ്ജായാതി പുനപി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി സമ്ബന്ധമേവ ഹോതി ഭവചക്കം. തസ്മാ തേസമ്പി ജരാമരണേനേവ ഏകസങ്ഖേപം കത്വാ ദ്വാദസേവ പടിച്ചസമുപ്പാദങ്ഗാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏവമേത്ഥ അങ്ഗാനം വവത്ഥാനതോപി വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. അയം താവേത്ഥ ഉദ്ദേസവാരവസേന സങ്ഖേപകഥാ.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസോ

൨൨൬. ഇദാനി നിദ്ദേസവാരവസേന വിത്ഥാരകഥാ ഹോതി. ‘‘അവിജ്ജാ പച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തി ഹി വുത്തം. തത്ഥ അവിജ്ജാപച്ചയേസു സങ്ഖാരേസു ദസ്സേതബ്ബേസു യസ്മാ പുത്തേ കഥേതബ്ബേ പഠമം പിതാ കഥീയതി. ഏവഞ്ഹി സതി ‘മിത്തസ്സ പുത്തോ, ദത്തസ്സ പുത്തോ’തി പുത്തോ സുകഥിതോ ഹോതി. തസ്മാ ദേസനാകുസലോ സത്ഥാ സങ്ഖാരാനം ജനകത്ഥേന പിതുസദിസം അവിജ്ജം താവ ദസ്സേതും തത്ഥ കതമാ അവിജ്ജാ? ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണന്തിആദിമാഹ.

തത്ഥ യസ്മാ അയം അവിജ്ജാ ദുക്ഖസച്ചസ്സ യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗന്ഥേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘ദുക്ഖേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ യസ്മാ ദുക്ഖസമുദയസ്സ ദുക്ഖനിരോധസ്സ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗന്ഥേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു സുത്തന്തികപരിയായേന അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാതി കഥിതം.

നിക്ഖേപകണ്ഡേ (ധ. സ. ൧൦൬൭) പന അഭിധമ്മപരിയായേന ‘‘പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി അപരേസുപി ചതൂസു ഠാനേസു അഞ്ഞാണം ഗഹിതം. തത്ഥ പുബ്ബന്തേതി അതീതോ അദ്ധാ, അതീതാനി ഖന്ധധാതുആയതനാനി. അപരന്തേതി അനാഗതോ അദ്ധാ, അനാഗതാനി ഖന്ധധാതുആയതനാനി. പുബ്ബന്താപരന്തേതി തദുഭയം. ഇദപ്പച്ചയതാതി സങ്ഖാരാദീനം കാരണാനി അവിജ്ജാദീനി അങ്ഗാനി. പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മാതി അവിജ്ജാദീഹി നിബ്ബത്താ സങ്ഖാരാദയോ ധമ്മാ. തത്രായം അവിജ്ജാ യസ്മാ അതീതാനം ഖന്ധാദീനം യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗന്ഥേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ‘‘പുബ്ബന്തേ അഞ്ഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. തഥാ യസ്മാ അനാഗതാനം ഖന്ധാദീനം, അതീതാനാഗതാനം ഖന്ധാദീനം ഇദപ്പച്ചയതായ ചേവ പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മാനഞ്ച യാഥാവസരസലക്ഖണം ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ ഗന്ഥേത്വാ തിട്ഠതി, തസ്മാ ഇദപ്പച്ചയതാപടിച്ചസമുപ്പന്നേസു ധമ്മേസു അഞ്ഞാണന്തി വുച്ചതി. ഇമേസു അട്ഠസു ഠാനേസു അഭിധമ്മപരിയായേന അഞ്ഞാണം അവിജ്ജാതി കഥിതം.

ഏവം കിം കഥിതം ഹോതി? കിച്ചതോ ചേവ ജാതിതോ ച അവിജ്ജാ കഥിതാ നാമ ഹോതി. കഥം? അയഞ്ഹി അവിജ്ജാ ഇമാനി അട്ഠ ഠാനാനി ജാനിതും പസ്സിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീതി കിച്ചതോ കഥിതാ; ഉപ്പജ്ജമാനാപി ഇമേസു അട്ഠസു ഠാനേസു ഉപ്പജ്ജതീതി ജാതിതോപി കഥിതാ. ഏവം കഥേത്വാ പുന ‘‘യം ഏവരൂപം അഞ്ഞാണം അദസ്സന’’ന്തിആദീനി പഞ്ചവീസതി പദാനി അവിജ്ജായ ലക്ഖണം ദസ്സേതും ഗഹിതാനി.

തത്ഥ യസ്മാ അയം അവിജ്ജാ ഇമേഹി അട്ഠഹി പദേഹി കഥിതാപി പുന പഞ്ചവീസതിയാ പദേഹി ലക്ഖണേ അകഥിതേ സുകഥിതാ നാമ ന ഹോതി, ലക്ഖണേ പന കഥിതേയേവ സുകഥിതാ നാമ ഹോതി. യഥാ പുരിസോ നട്ഠം ഗോണം പരിയേസമാനോ മനുസ്സേ പുച്ഛേയ്യ – ‘‘അപി, അയ്യാ, സേതം ഗോണം പസ്സഥ, രത്തം ഗോണം പസ്സഥാ’’തി? തേ ഏവം വദേയ്യും – ‘‘ഇമസ്മിം രട്ഠേ സേതരത്താനം ഗോണാനം അന്തോ നത്ഥി, കിം തേ ഗോണസ്സ ലക്ഖണ’’ന്തി? അഥ തേന ‘സങ്ഘാടി’ വാ ‘നങ്ഗലം’ വാതി വുത്തേ ഗോണോ സുകഥിതോ നാമ ഭവേയ്യ; ഏവമേവ യസ്മാ അയം അവിജ്ജാ അട്ഠഹി പദേഹി കഥിതാപി പുന പഞ്ചവീസതിയാ പദേഹി ലക്ഖണേ അകഥിതേ സുകഥിതാ നാമ ന ഹോതി, ലക്ഖണേ പന കഥിതേയേവ സുകഥിതാ നാമ ഹോതി. തസ്മാ യാനസ്സാ ലക്ഖണദസ്സനത്ഥം പഞ്ചവീസതി പദാനി കഥിതാനി, തേസമ്പി വസേന വേദിതബ്ബാ.

സേയ്യഥിദം – ഞാണം നാമ പഞ്ഞാ. സാ അത്ഥത്ഥം കാരണകാരണം ചതുസച്ചധമ്മം വിദിതം പാകടം കരോതി. അയം പന അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം വിദിതം പാകടം കാതും ന ദേതീതി ഞാണപച്ചനീകതോ അഞ്ഞാണം. ദസ്സനന്തിപി പഞ്ഞാ. സാപി തം ആകാരം പസ്സതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം പസ്സിതും ന ദേതീതി അദസ്സനം. അഭിസമയോതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം അഭിസമേതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം അഭിസമേതും ന ദേതീതി അനഭിസമയോ. അനുബോധോ സമ്ബോധോ പടിവേധോതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം അനുബുജ്ഝതി സമ്ബുജ്ഝതി പടിവിജ്ഝതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം അനുബുജ്ഝിതും സംബുജ്ഝിതും പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതീതി അനനുബോധോ അസമ്ബോധോ അപ്പടിവേധോ. സങ്ഗാഹനാതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം ഗഹേത്വാ ഘംസിത്വാ ഗണ്ഹാതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം ഗഹേത്വാ ഘംസിത്വാ ഗണ്ഹിതും ന ദേതീതി അസങ്ഗാഹനാ. പരിയോഗാഹനാതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം ഓഗാഹിത്വാ അനുപവിസിത്വാ ഗണ്ഹാതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം ഓഗാഹിത്വാ അനുപവിസിത്വാ ഗണ്ഹിതും ന ദേതീതി അപരിയോഗാഹനാ. സമപേക്ഖനാതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം സമം സമ്മാ ച പേക്ഖതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം സമം സമ്മാ ച പേക്ഖിതും ന ദേതീതി അസമപേക്ഖനാ. പച്ചവേക്ഖണാതിപി പഞ്ഞാ. സാ തം ആകാരം പച്ചവേക്ഖതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം പച്ചവേക്ഖിതും ന ദേതീതി അപച്ചവേക്ഖണാ. നാസ്സാ കിഞ്ചി കമ്മം പച്ചക്ഖം അത്ഥി, സയഞ്ച അപച്ചവേക്ഖിത്വാ കതം കമ്മന്തി അപച്ചക്ഖകമ്മം. ദുമ്മേധഭാവതായ ദുമ്മേജ്ഝം. ബാലഭാവതായ ബാല്യം.

സമ്പജഞ്ഞന്തിപി പഞ്ഞാ. സാ അത്ഥത്ഥം കാരണകാരണം ചതുസച്ചധമ്മം സമ്മാ പജാനാതി. അവിജ്ജാ പന ഉപ്പജ്ജിത്വാ തം ആകാരം പജാനിതും ന ദേതീതി അസമ്പജഞ്ഞം. മോഹനവസേന മോഹോ. പമോഹനവസേന പമോഹോ. സമ്മോഹനവസേന സമ്മോഹോ. അവിന്ദിയം വിന്ദതീതിആദിവസേന അവിജ്ജാ. വട്ടസ്മിം ഓഹനതി ഓസീദാപേതീതി അവിജ്ജോഘോ. വട്ടസ്മിം യോജേതീതി അവിജ്ജായോഗോ. അപ്പഹീനവസേന പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനതോ ച അവിജ്ജാനുസയോ. മഗ്ഗേ പരിയുട്ഠിതചോരാ അദ്ധികേ വിയ കുസലചിത്തം പരിയുട്ഠാതി ഗണ്ഹാതി വിലുമ്പതീതി അവിജ്ജാപരിയുട്ഠാനം. യഥാ നഗരദ്വാരേ പലിഘസങ്ഖാതായ ലങ്ഗിയാ പതിതായ അന്തോനഗരേ മനുസ്സാനം ബഹിനഗരഗമനമ്പി ബഹിനഗരേ മനുസ്സാനം അന്തോനഗരപവേസനമ്പി പച്ഛിജ്ജതി, ഏവമേവ യസ്സ സക്കായനഗരേ അയം പതിതാ തസ്സ നിബ്ബാനസമ്പാപകം ഞാണഗമനം പച്ഛിജ്ജതീതി അവിജ്ജാലങ്ഗീ നാമ ഹോതി. അകുസലഞ്ച തം മൂലഞ്ച, അകുസലാനം വാ മൂലന്തി അകുസലമൂലം. തം പന ന അഞ്ഞം, ഇധാധിപ്പേതോ മോഹോതി മോഹോ അകുസലമൂലം. അയം വുച്ചതി അവിജ്ജാതി അയം ഏവംലക്ഖണാ അവിജ്ജാ നാമാതി വുച്ചതി. ഏവം പഞ്ചവീസതിപദവസേന അവിജ്ജായ ലക്ഖണം വേദിതബ്ബം.

ഏവംലക്ഖണാ പനായം അവിജ്ജാ ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണന്തി വുത്താപി ദുക്ഖസച്ചസ്സ ഏകദേസോ ഹോതി, സഹജാതാ ഹോതി, തം ആരമ്മണം കരോതി, ഛാദേതി; സമുദയസച്ചസ്സ ന ഏകദേസോ ഹോതി, സഹജാതാ ഹോതി, തം ആരമ്മണം കരോതി, ഛാദേതി; നിരോധസച്ചസ്സ നേവ ഏകദേസോ ഹോതി, ന സഹജാതാ, ന തം ആരമ്മണം കരോതി, കേവലം ഛാദേതി; മഗ്ഗസച്ചസ്സാപി ന ഏകദേസോ, ന സഹജാതാ, ന തം ആരമ്മണം കരോതി, കേവലം ഛാദേതി. ദുക്ഖാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഛാദേതി. സമുദയാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഛാദേതി. നിരോധാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ നുപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഛാദേതി. മഗ്ഗാരമ്മണതാ അവിജ്ജാ നൂപ്പജ്ജതി, തഞ്ച ഛാദേതി.

ദ്വേ സച്ചാ ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാ. ദ്വേ സച്ചാ ഗമ്ഭീരത്താ ദുദ്ദസാ. അപിച ഖോ പന ദുക്ഖനിരോധം അരിയസച്ചം ഗമ്ഭീരഞ്ചേവ ദുദ്ദസഞ്ച. തത്ഥ ദുക്ഖം നാമ പാകടം, ലക്ഖണസ്സ പന ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരം നാമ ജാതം. സമുദയേപി ഏസേവ നയോ. യഥാ പന മഹാസമുദ്ദം മന്ഥേത്വാ ഓജായ നീഹരണം നാമ ഭാരോ, സിനേരുപാദതോ വാലികായ ഉദ്ധരണം നാമ ഭാരോ, പബ്ബതം പീളേത്വാ രസസ്സ നീഹരണം നാമ ഭാരോ; ഏവമേവ ദ്വേ സച്ചാനി ഗമ്ഭീരതായ ഏവ ദുദ്ദസാനി, നിരോധസച്ചം പന അതിഗമ്ഭീരഞ്ച അതിദുദ്ദസഞ്ചാതി. ഏവം ദുദ്ദസത്താ ഗമ്ഭീരാനം ഗമ്ഭീരത്താ ച ദുദ്ദസാനം ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം പടിച്ഛാദകം മോഹന്ധകാരം അയം വുച്ചതി അവിജ്ജാതി.

അവിജ്ജാപദനിദ്ദേസോ.

സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസോ

സങ്ഖാരപദേ ഹേട്ഠാ വുത്തസങ്ഖാരേസു സങ്ഖാരസദ്ദേന ആഗതസങ്ഖാരേ അനാമസിത്വാ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരേയേവ ദസ്സേന്തോ തത്ഥ കതമേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ? പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോതിആദിമാഹ. തത്ഥ പുനാതി അത്തനോ കാരകം, പൂരേതി ചസ്സ അജ്ഝാസയം, പുജ്ജഞ്ച ഭവം നിബ്ബത്തേതീതി പുഞ്ഞോ. അഭിസങ്ഖരോതി വിപാകം കടത്താരൂപഞ്ചാതി അഭിസങ്ഖാരോ. പുഞ്ഞോവ അഭിസങ്ഖാരോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. പുഞ്ഞപടിപക്ഖതോ അപുഞ്ഞോ. അപുഞ്ഞോവ അഭിസങ്ഖാരോ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ. ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജം. ആനേഞ്ജമേവ അഭിസങ്ഖാരോ, ആനേഞ്ജഞ്ച ഭവം അഭിസങ്ഖരോതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. കായേന പവത്തിതോ, കായതോ വാ പവത്തോ, കായസ്സ വാ സങ്ഖാരോതി കായസങ്ഖാരോ. വചീസങ്ഖാരചിത്തസങ്ഖാരേസുപി ഏസേവ നയോ.

തത്ഥ പഠമത്തികോ പരിവീമംസനസുത്തവസേന ഗഹിതോ. തത്ഥ ഹി ‘‘പുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. അപുഞ്ഞഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞുപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണം. ആനേഞ്ജഞ്ചേ സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതി, ആനേഞ്ജുപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി (സം. നി. ൨.൫൧) വുത്തം. ദുതിയത്തികോ തദനന്തരസ്സ വിഭങ്ഗസുത്തസ്സ വസേന ഗഹിതോ, സമ്മാദിട്ഠിസുത്തപരിയായേന (മ. നി. ൧.൧൦൨) ഗഹിതോതിപി വത്തും വട്ടതിയേവ. തത്ഥ ഹി ‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖാരാ. കതമേ തയോ? കായസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ, ചിത്തസങ്ഖാരോ’’തി (സം. നി. ൨.൨) വുത്തം. കസ്മാ പനേതേസം സുത്താനം വസേന തേ ഗഹിതാതി? അയം അഭിധമ്മോ നാമ ന അധുനാകതോ, നാപി ബാഹിരകഇസീഹി വാ സാവകേഹി വാ ദേവതാഹി വാ ഭാസിതോ. സബ്ബഞ്ഞുജിനഭാസിതോ പന അയം. അഭിധമ്മേപി ഹി സുത്തേപി ഏകസദിസാവ തന്തി നിദ്ദിട്ഠാതി ഇമസ്സത്ഥസ്സ ദീപനത്ഥം.

ഇദാനി തേ സങ്ഖാരേ പഭേദതോ ദസ്സേതും തത്ഥ കതമോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോതിആദിമാഹ. തത്ഥ കുസലാ ചേതനാതി അനിയമതോ ചതുഭൂമികചേതനാപി വുത്താ. കാമാവചരാ രൂപാവചരാതി നിയമിതത്താ പന അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ, പഞ്ച രൂപാവചരകുസലചേതനാതി തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ നാമ. ദാനമയാതിആദീഹി താസംയേവ ചേതനാനം പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുവസേന പവത്തി ദസ്സിതാ. തത്ഥ അട്ഠ കാമാവചരാവ ദാനസീലമയാ ഹോന്തി. ഭാവനാമയാ പന തേരസപി. യഥാ ഹി പഗുണം ധമ്മം സജ്ഝായമാനോ ഏകം ദ്വേ അനുസന്ധിഗതേപി ന ജാനാതി, പച്ഛാ ആവജ്ജന്തോ ജാനാതി; ഏവമേവ കസിണപരികമ്മം കരോന്തസ്സ പഗുണജ്ഝാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ പഗുണകമ്മട്ഠാനഞ്ച മനസികരോന്തസ്സ ഞാണവിപ്പയുത്താപി ഭാവനാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഭാവനാമയാ പന തേരസപീ’’തി.

തത്ഥ ദാനമയാദീസു ‘‘ദാനം ആരബ്ഭ ദാനമധികിച്ച യാ ഉപ്പജ്ജതി ചേതനാ സഞ്ചേതനാ ചേതയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ദാനമയോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോതി. സീലം ആരബ്ഭ…പേ… ഭാവനം ആരബ്ഭ ഭാവനമധികിച്ച യാ ഉപ്പജ്ജതി ചേതനാ സഞ്ചേതനാ ചേതയിതത്തം – അയം വുച്ചതി ഭാവനാമയോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ’’തി (വിഭ. ൭൬൯) അയം സങ്ഖേപദേസനാ.

ചീവരാദീസു പന ചതൂസു പച്ചയേസു രൂപാദീസു വാ ഛസു ആരമ്മണേസു അന്നാദീസു വാ ദസസു ദാനവത്ഥൂസു തം തം ദേന്തസ്സ തേസം ഉപ്പാദനതോ പട്ഠായ പുബ്ബഭാഗേ പരിച്ചാഗകാലേ പച്ഛാ സോമനസ്സചിത്തേന അനുസ്സരണേ ചാതി തീസു കാലേസു പവത്താ ചേതനാ ദാനമയാ നാമ. സീലം പരിപൂരണത്ഥായ പന ‘പബ്ബജിസ്സാമീ’തി വിഹാരം ഗച്ഛന്തസ്സ പബ്ബജന്തസ്സ മനോരഥം മത്ഥകം പാപേത്വാ ‘പബ്ബജിതോ വതമ്ഹി, സാധു സുട്ഠൂ’തി ആവജ്ജന്തസ്സ പാതിമോക്ഖം സംവരന്തസ്സ ചീവരാദയോ പച്ചയേ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ആപാഥഗതേസു രൂപാദീസു ചക്ഖുദ്വാരാദീനി സംവരന്തസ്സ ആജീവം സോധേന്തസ്സ ച പവത്താ ചേതനാ സീലമയാ നാമ. പടിസമ്ഭിദായം വുത്തേന വിപസ്സനാമഗ്ഗേന ചക്ഖും അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ രൂപേ…പേ… ധമ്മേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സം, ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജം വേദനം…പേ… മനോസമ്ഫസ്സജം വേദനം, രൂപസഞ്ഞം …പേ… ധമ്മസഞ്ഞം ജരാമരണം അനിച്ചതോ ദുക്ഖതോ അനത്തതോ ഭാവേന്തസ്സ പവത്താ ചേതനാ ഭാവനാമയാ നാമാതി അയം വിത്ഥാരകഥാ.

അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരനിദ്ദേസേ അകുസലാ ചേതനാതി ദ്വാദസഅകുസലചിത്തസമ്പയുത്താ ചേതനാ. കാമാവചരാതി കിഞ്ചാപി തത്ഥ ഠപേത്വാ ദ്വേ ദോമനസ്സസഹഗതചേതനാ സേസാ രൂപാരൂപഭവേപി ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ പന പടിസന്ധിം ന ആകഡ്ഢന്തി, കാമാവചരേയേവ പടിസന്ധിവസേന വിപാകം അവചാരേന്തീതി കാമാവചരാത്വേവ വുത്താ.

ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരനിദ്ദേസേ കുസലാ ചേതനാ അരൂപാവചരാതി ചതസ്സോ അരൂപാവചരകുസലചേതനാ. ഏതാ ഹി ചതസ്സോ അനിഞ്ജനട്ഠേന അനിഞ്ജനസ്സ ച അഭിസങ്ഖരണട്ഠേന ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി വുച്ചന്തി. രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനതോ ഹി തിസ്സോ കുസലവിപാകകിരിയാചേതനാ ദ്വാദസ അരൂപാവചരചേതനാതി പഞ്ചദസ ധമ്മാ അനിച്ചലട്ഠേന അഫന്ദനട്ഠേന ആനേഞ്ജാ നാമ. തത്ഥ രൂപാവചരാ കുസലാ ചേതനാ അനിഞ്ജാ സമാനാപി അത്തനാ സരിക്ഖകമ്പി അസരിക്ഖകമ്പി സഇഞ്ജനമ്പി അനിഞ്ജനമ്പി രൂപാരൂപം ജനേതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ നാമ ന ഹോതി. വിപാകകിരിയചേതനാ പന അവിപാകത്താ വിപാകം ന അഭിസങ്ഖരോന്തി, തഥാ അരൂപാവചരാ വിപാകകിരിയചേതനാപീതി ഏകാദസാപി ഏതാ ചേതനാ ആനേഞ്ജാവ ന അഭിസങ്ഖാരാ. ചതുബ്ബിധാ പന അരൂപാവചരകുസലചേതനാ യഥാ ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം സദിസാവ ഛായാ ഹോന്തി, ഏവം അത്തനാ സദിസം നിച്ചലം അരൂപമേവ ജനേതീതി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി വുച്ചതീതി.

ഏവം പുഞ്ജാഭിസങ്ഖാരവസേന തേരസ, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരവസേന ദ്വാദസ, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരവസേന ചതസ്സോതി സബ്ബാപേതാ പരിപിണ്ഡിതാ ഏകൂനതിംസ ചേതനാ ഹോന്തി. ഇതി ഭഗവാ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഉപ്പജ്ജനകകുസലാകുസലചേതനാ മഹാതുലായ ധാരയമാനോ വിയ, നാളിയം പക്ഖിപിത്വാ മിനമാനോ വിയ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞാണേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകൂനതിംസമേവ ദസ്സേസി.

ഇദാനി അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാ സത്താ കുസലാകുസലകമ്മം ആയൂഹമാനാ യേഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹന്തി, താനി തീണി കമ്മദ്വാരാനി ദസ്സേന്തോ തത്ഥ കതമോ കായസങ്ഖാരോ? കായസഞ്ചേതനാതിആദിമാഹ. തത്ഥ കായസഞ്ചേതനാതി കായവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ കായദ്വാരതോ പവത്താ അട്ഠ കാമാവചരകുസലചേതനാ ദ്വാദസ അകുസലചേതനാതി സമവീസതി ചേതനാ; കായദ്വാരേ ആദാനഗ്ഗഹണചോപനം പാപയമാനാ ഉപ്പന്നാ വീസതി കുസലാകുസലചേതനാതിപി വത്തും വട്ടതി.

വചീസഞ്ചേതനാതി വചീവിഞ്ഞത്തിം സമുട്ഠാപേത്വാ വചീദ്വാരതോ പവത്താ തായേവ വീസതി ചേതനാ; വചീദ്വാരേ ഹനുസഞ്ചോപനം വാക്യഭേദം പാപയമാനാ ഉപ്പന്നാ വീസതി ചേതനാതിപി വത്തും വട്ടതി. അഭിഞ്ഞാചേതനാ പനേത്ഥ പരതോ വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ ന ഹോതീതി ന ഗഹിതാ. യഥാ ച അഭിഞ്ഞാചേതനാ, ഏവം ഉദ്ധച്ചചേതനാപി ന ഹോതി. തസ്മാ സാപി വിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയഭാവേ അപനേതബ്ബാ. അവിജ്ജാപച്ചയാ പന സബ്ബാപേതാ ഹോന്തി.

മനോസഞ്ചേതനാതി ഉഭോപി വിഞ്ഞത്തിയോ അസമുട്ഠാപേത്വാ മനോദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ സബ്ബാപി ഏകൂനതിംസ ചേതനാ. ഇതി ഭഗവാ അപരിമാണേസു ചക്കവാളേസു അപരിമാണാ സത്താ കുസലാകുസലകമ്മം ആയൂഹമാനാ ഇമേഹി തീഹി ദ്വാരേഹി ആയൂഹന്തീതി ആയൂഹനകമ്മദ്വാരം ദസ്സേസി.

ഇമേസം പന ദ്വിന്നമ്പി തികാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. കഥം? പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ഹി കായദുച്ചരിതാ വിരമന്തസ്സ സിയാ കായസങ്ഖാരോ, വചീദുച്ചരിതാ വിരമന്തസ്സ സിയാ വചീസങ്ഖാരോ. ഏവം അട്ഠ കുസലചേതനാ കാമാവചരാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ച ഹോതി കായസങ്ഖാരോ ച വചീസങ്ഖാരോ ച. മനോദ്വാരേ ഉപ്പന്നാ പന തേരസ ചേതനാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ ച ഹോതി ചിത്തസങ്ഖാരോ ച. അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോപി കായദുച്ചരിതവസേന പവത്തിയം സിയാ കായസങ്ഖാരോ, വചീദുച്ചരിതവസേന പവത്തിയം സിയാ വചീസങ്ഖാരോ, ദ്വേ ദ്വാരാനി മുഞ്ചിത്വാ മനോദ്വാരേ പവത്തിയം സിയാ ചിത്തസങ്ഖാരോതി. ഏവം അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ കായസങ്ഖാരോപി ഹോതി വചീസങ്ഖാരോപി ചിത്തസങ്ഖാരോപി.

കായസങ്ഖാരോ പന സിയാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, സിയാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, ന ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോ. തഥാ വചീസങ്ഖാരോ. ചിത്തസങ്ഖാരോ പന സിയാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, സിയാ അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ, സിയാ ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരോതി. ഇമേ അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ നാമ.

കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം – ഇമേ സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തീതി? അവിജ്ജാഭാവേ ഭാവതോ. യസ്സ ഹി ദുക്ഖാദീസു അവിജ്ജാസങ്ഖാതം അഞ്ഞാണം അപ്പഹീനം ഹോതി, സോ ദുക്ഖേ താവ പുബ്ബന്താദീസു ച അഞ്ഞാണേന സംസാരദുക്ഖം സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ തസ്സ ഹേതുഭൂതേ തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതി, സമുദയേ അഞ്ഞാണേന ദുക്ഖഹേതുഭൂതേപി തണ്ഹാപരിക്ഖാരേ സങ്ഖാരേ സുഖഹേതുതോ മഞ്ഞമാനോ ആരഭതി, നിരോധേ പന മഗ്ഗേ ച അഞ്ഞാണേന ദുക്ഖസ്സ അനിരോധഭൂതേപി ഗതിവിസേസേ ദുക്ഖനിരോധസഞ്ഞീ ഹുത്വാ നിരോധസ്സ ച അമഗ്ഗഭൂതേസുപി യഞ്ഞാമരതപാദീസു നിരോധമഗ്ഗസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ദുക്ഖനിരോധം പത്ഥയമാനോ യഞ്ഞാമരതപാദിമുഖേന തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതി.

അപിച സോ തായ ചതൂസു സച്ചേസു അപ്പഹീനാവിജ്ജതായ വിസേസതോ ജാതിജരാരോഗമരണാദിഅനേകാദീനവവോകിണ്ണം പുഞ്ഞഫലസങ്ഖാതം ദുക്ഖം ദുക്ഖതോ അജാനന്തോ തസ്സ അധിഗമായ കായവചീചിത്തസങ്ഖാരഭേദം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി ദേവച്ഛരകാമകോ വിയ മരുപപാതം; സുഖസമ്മതസ്സാപി ച തസ്സ പുഞ്ഞഫലസ്സ അന്തേ മഹാപരിളാഹജനകം വിപരിണാമദുക്ഖതം അപ്പസ്സാദതഞ്ച അപസ്സന്തോപി തപ്പച്ചയം വുത്തപ്പകാരമേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി സലഭോ വിയ ദീപസിഖാഭിനിപാതം, മധുബിന്ദുഗിദ്ധോ വിയ ച മധുലിത്തസത്ഥധാരാലേഹനം.

കാമൂപസേവനാദീസു ച സവിപാകേസു ആദീനവം അപസ്സന്തോ സുഖസഞ്ഞായ ചേവ കിലേസാഭിഭൂതതായ ച ദ്വാരത്തയപ്പവത്തമ്പി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി ബാലോ വിയ ഗൂഥകീളനം, മരിതുകാമോ വിയ ച വിസഖാദനം. ആരുപ്പവിപാകേസു ചാപി സങ്ഖാരവിപരിണാമദുക്ഖതം അനവബുജ്ഝമാനോ സസ്സതാദിവിപല്ലാസേന ചിത്തസങ്ഖാരഭൂതം ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരം ആരഭതി ദിസാമൂള്ഹോ വിയ പിസാചനഗരാഭിമുഖമഗ്ഗഗമനം.

ഏവം യസ്മാ അവിജ്ജാഭാവതോവ സങ്ഖാരഭാവോ, ന അഭാവതോ; തസ്മാ ജാനിതബ്ബമേതം – ഇമേ സങ്ഖാരാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തീതി. വുത്തമ്പി ചേതം – ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാഗതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി, ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതി. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ അവിജ്ജാ പഹീനാ, വിജ്ജാ ഉപ്പന്നാ, സോ അവിജ്ജാവിരാഗാ വിജ്ജുപ്പാദാ നേവ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി.

ഏത്ഥാഹ – ഗണ്ഹാമ താവ ഏതം ‘അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ’തി. ഇദം പന വത്തബ്ബം – ‘കതമേസം സങ്ഖാരാനം കഥം പച്ചയോ ഹോതീ’തി? തത്രിദം വുച്ചതി –

പച്ചയോ ഹോതി പുഞ്ഞാനം, ദുവിധാനേകധാ പന;

പരേസം പച്ഛിമാനം സാ, ഏകധാ പച്ചയോ മതാ.

തത്ഥ ‘പുഞ്ഞാനം ദുവിധാ’തി ആരമ്മണപച്ചയേന ച ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചാതി ദ്വേധാ പച്ചയോ ഹോതി. സാ ഹി അവിജ്ജം ഖയതോ വയതോ സമ്മസനകാലേ കാമാവചരാനം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം ആരമ്മണപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി, അഭിഞ്ഞാചിത്തേന സമോഹചിത്തജാനനകാലേ രൂപാവചരാനം, അവിജ്ജാസമതിക്കമനത്ഥായ പന ദാനാദീനി ചേവ കാമാവചരപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി പൂരേന്തസ്സ രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ച ഉപ്പാദേന്തസ്സ ദ്വിന്നമ്പി തേസം ഉപനിസ്സയപച്ചയേന പച്ചയോ ഹോതി; തഥാ അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹത്താ കാമഭവരൂപഭവസമ്പത്തിയോ പത്ഥേത്വാ താനേവ പുഞ്ഞാനി കരോന്തസ്സ.

‘അനേകധാ പന പരേസ’ന്തി അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി. കഥം? ഏസാ ഹി അവിജ്ജം ആരബ്ഭ രാഗാദീനം ഉപ്പജ്ജനകാലേ ആരമ്മണപച്ചയേന, ഗരും കത്വാ അസ്സാദനകാലേ ആരമ്മണാധിപതിആരമ്മണൂപനിസ്സയേഹി, അവിജ്ജാസമ്മൂള്ഹസ്സ അനാദീനവദസ്സാവിനോ പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന, ദുതിയജവനാദീനം അനന്തരസമനന്തരാനന്തരൂപനിസ്സയാസേവനനത്ഥിവിഗതപച്ചയേഹി, യം കിഞ്ചി അകുസലം കരോന്തസ്സ ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹീതി അനേകധാ പച്ചയോ ഹോതി.

‘പച്ഛിമാനം സാ ഏകധാ പച്ചയോ മതാ’തി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയേനേവ ഏകധാ പച്ചയോ മതാ. സോ പനസ്സാ ഉപനിസ്സയഭാവോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി.

ഏത്ഥാഹ – ‘കിം പനായമേകാവ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഉദാഹു അഞ്ഞേപി പച്ചയാ ഹോന്തീ’തി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ ഏകാവ ഏകകാരണവാദോ ആപജ്ജതി. അഥ ‘അഞ്ഞേപി സന്തി അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’തി ഏകകാരണനിദ്ദേസോ നുപപജ്ജതീതി? ന നുപപജ്ജതി. കസ്മാ? യസ്മാ –

ഏകം ന ഏകതോ ഇധ, നാനേകമനേകതോപി നോ ഏകം;

ഫലമത്ഥി അത്ഥി പന ഏക-ഹേതുഫലദീപനേ അത്ഥോ.

ഏകതോ ഹി കാരണതോ ന ഇധ കിഞ്ചി ഏകം ഫലമത്ഥി, ന അനേകം. നാപി അനേകേഹി കാരണേഹി ഏകം. അനേകേഹി പന കാരണേഹി അനേകമേവ ഹോതി. തഥാ ഹി അനേകേഹി ഉതുപഥവീബീജസലിലസങ്ഖാതേഹി കാരണേഹി അനേകമേവ രൂപഗന്ധരസാദിഅങ്കുരസങ്ഖാതം ഫലമുപ്പജ്ജമാനം ദിസ്സതി. യം പനേതം ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏകേകഹേതുഫലദീപനം കതം, തത്ഥ അത്ഥോ അത്ഥി, പയോജനം വിജ്ജതി.

ഭഗവാ ഹി കത്ഥചി പധാനത്താ, കത്ഥചി പാകടത്താ, കത്ഥചി അസാധാരണത്താ, ദേസനാവിലാസസ്സ ച വേനേയ്യാനഞ്ച അനുരൂപതോ ഏകമേവഹേതും വാ ഫലം വാ ദീപേതി; ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൯൭) ഹി ഏകമേവ ഹേതും ഫലഞ്ചാഹ. ഫസ്സോ ഹി വേദനായ പധാനഹേതു യഥാഫസ്സം വേദനാവവത്ഥാനതോ. വേദനാ ച ഫസ്സസ്സ പധാനഫലം യഥാവേദനം ഫസ്സവവത്ഥാനതോ.

‘‘സേമ്ഹസമുട്ഠാനാ ആബാധാ’’തി (മഹാനി. ൫) പാകടത്താ ഏകം ഹേതുമാഹ. പാകടോ ഹേത്ഥ സേമ്ഹോ, ന കമ്മാദയോ. ‘‘യേ കേചി, ഭിക്ഖവേ, അകുസലാ ധമ്മാ, സബ്ബേതേ അയോനിസോമനസികാരമൂലകാ’’തി അസാധാരണത്താ ഏകം ഹേതുമാഹ; അസാധാരണോ ഹി അയോനിസോമനസികാരോ അകുസലാനം, സാധാരണാനി വത്ഥാരമ്മണാദീനീതി.

തസ്മാ അയമിധ അവിജ്ജാ വിജ്ജമാനേസുപി അഞ്ഞേസു വത്ഥാരമ്മണസഹജാതധമ്മാദീസു സങ്ഖാരകാരണേസു ‘‘അസ്സാദാനുപസ്സിനോ തണ്ഹാ പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൨.൫൨) ച ‘‘അവിജ്ജാസമുദയാ ആസവസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൪) ച വചനതോ അഞ്ഞേസമ്പി തണ്ഹാദീനം സങ്ഖാരഹേതൂനം ഹേതൂതി പധാനത്താ, ‘‘അവിദ്വാ, ഭിക്ഖവേ, അവിജ്ജാഗതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരമ്പി അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി പാകടത്താ അസാധാരണത്താ ച സങ്ഖാരാനം ഹേതുഭാവേന ദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏതേനേവ ച ഏകേകഹേതുഫലദീപനപരിഹാരവചനേന സബ്ബത്ഥ ഏകേകഹേതുഫലദീപനേ പയോജനം വേദിതബ്ബന്തി.

ഏത്ഥാഹ – ഏവം സന്തേപി ഏകന്താനിട്ഠഫലായ സാവജ്ജായ അവിജ്ജായ കഥം പുഞ്ഞാനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരപച്ചയത്തം യുജ്ജതി? ന ഹി നിമ്ബബീജതോ ഉച്ഛു ഉപ്പജ്ജതീതി. കഥം ന യുജ്ജിസ്സതി? ലോകസ്മിഞ്ഹി –

വിരുദ്ധോ ചാവിരുദ്ധോ ച, സദിസാസദിസോ തഥാ;

ധമ്മാനം പച്ചയോ സിദ്ധോ, വിപാകാ ഏവ തേ ച ന.

ധമ്മാനഞ്ഹി ഠാനസഭാവകിച്ചാദിവിരുദ്ധോ ച അവിരുദ്ധോ ച പച്ചയോ ലോകേ സിദ്ധോ. പുരിമചിത്തഞ്ഹി അപരചിത്തസ്സ ഠാനവിരുദ്ധോ പച്ചയോ, പുരിമസിപ്പാദിസിക്ഖാ ച പച്ഛാപവത്തമാനാനം സിപ്പാദികിരിയാനം. കമ്മം രൂപസ്സ സഭാവവിരുദ്ധോ പച്ചയോ, ഖീരാദീനി ച ദധിആദീനം. ആലോകോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ കിച്ചവിരുദ്ധോ, ഗുളാദയോ ച ആസവാദീനം. ചക്ഖുരൂപാദയോ പന ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ഠാനാവിരുദ്ധാ പച്ചയാ. പുരിമജവനാദയോ പച്ഛിമജവനാദീനം സഭാവാവിരുദ്ധാ കിച്ചാവിരുദ്ധാ ച.

യഥാ ച വിരുദ്ധാവിരുദ്ധാ പച്ചയാ സിദ്ധാ, ഏവം സദിസാസദിസാപി. സദിസമേവ ഹി ഉതുആഹാരസങ്ഖാതം രൂപം രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, സാലിബീജാദീനി ച സാലിഫലാദീനം. അസദിസമ്പി രൂപം അരൂപസ്സ, അരൂപഞ്ച രൂപസ്സ പച്ചയോ ഹോതി; ഗോലോമാവിലോമവിസാണദധിതിലപിട്ഠാദീനി ച ദബ്ബഭൂതിണകാദീനം. യേസഞ്ച ധമ്മാനം യേ വിരുദ്ധാവിരുദ്ധാ സദിസാസദിസാ പച്ചയാ, ന തേ ധമ്മാ തേസം ധമ്മാനം വിപാകായേവ. ഇതി അയം അവിജ്ജാ വിപാകവസേന ഏകന്താനിട്ഠഫലസഭാവവസേന ച സാവജ്ജാപി സമാനാ സബ്ബേസമ്പി ഏതേസം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദീനം യഥാനുരൂപം ഠാനകിച്ചസഭാവവിരുദ്ധാവിരുദ്ധപച്ചയവസേന സദിസാസദിസപച്ചയവസേന ച പച്ചയോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ.

സോ ചസ്സാ പച്ചയഭാവോ ‘‘യസ്സ ഹി ദുക്ഖാദീസു അവിജ്ജാസങ്ഖാതം അഞ്ഞാണം അപ്പഹീനം ഹോതി, സോ ദുക്ഖേ താവ പുബ്ബന്താദീസു ച അഞ്ഞാണേന സംസാരദുക്ഖം സുഖസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ തസ്സ ഹേതുഭൂതേ തിവിധേപി സങ്ഖാരേ ആരഭതീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ ഏവ.

അപിച അയം അഞ്ഞോപി പരിയായോ –

ചുതൂപപാതേ സംസാരേ, സങ്ഖാരാനഞ്ച ലക്ഖണേ;

യോ പടിച്ചസമുപ്പന്ന-ധമ്മേസു ച വിമുയ്ഹതി.

അഭിസങ്ഖരോതി സോ ഏതേ, സങ്ഖാരേ തിവിധേ യതോ;

അവിജ്ജാ പച്ചയോ തേസം, തിവിധാനമ്പി യം തതോതി.

കഥം പന യോ ഏതേസു വിമുയ്ഹതി, സോ തിവിധേപേതേ സങ്ഖാരേ കരോതീതി ചേ? ചുതിയാ താവ വിമൂള്ഹോ സബ്ബത്ഥ ‘‘ഖന്ധാനം ഭേദോ മരണ’’ന്തി ചുതിം അഗണ്ഹന്തോ ‘സത്തോ മരതി, സത്തസ്സ ദേസന്തരസങ്കമന’ന്തിആദീനി വികപ്പേതി. ഉപപാതേ വിമൂള്ഹോ സബ്ബത്ഥ ‘‘ഖന്ധാനം പാതുഭാവോ ജാതീ’’തി ഉപപാതം അഗണ്ഹന്തോ ‘സത്തോ ഉപപജ്ജതി, സത്തസ്സ നവസരീരപാതുഭാവോ’തിആദീനി വികപ്പേതി. സംസാരേ വിമൂള്ഹോ യോ ഏസ –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി.

ഏവം വണ്ണിതോ സംസാരോ. തം ഏവം അഗണ്ഹന്തോ ‘അയം സത്തോ അസ്മാ ലോകാ പരം ലോകം ഗച്ഛതി, പരസ്മാ ലോകാ ഇമം ലോകം ആഗച്ഛതീ’തിആദീനി വികപ്പേതി. സങ്ഖാരാനം ലക്ഖണേ വിമൂള്ഹോ സങ്ഖാരാനം സഭാവലക്ഖണം സാമഞ്ഞലക്ഖണഞ്ച അഗണ്ഹന്തോ സങ്ഖാരേ അത്തതോ അത്തനിയതോ ധുവതോ സുഭതോ സുഖതോ ച വികപ്പേതി. പടിച്ചസമുപ്പന്നധമ്മേസു വിമൂള്ഹോ അവിജ്ജാദീഹി സങ്ഖാരാദീനം പവത്തിം അഗണ്ഹന്തോ ‘‘അത്താ ജാനാതി വാ ന ജാനാതി വാ, സോ ഏവ കരോതി ച കാരേതി ച സോ പടിസന്ധിയം ഉപപജ്ജതി, തസ്സ അണുഇസ്സരാദയോ കലലാദിഭാവേന സരീരം സണ്ഠപേത്വാ ഇന്ദ്രിയാനി സമ്പാദേന്തി, സോ ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നോ ഫുസതി വേദിയതി തണ്ഹിയതി ഉപാദിയതി ഘടിയതി, സോ പുന ഭവന്തരേ ഭവതീ’’തി വാ ‘‘സബ്ബേ സത്താ നിയതിസങ്ഗതിഭാവപരിണതാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൬൮) വാ വികപ്പേതി. സോ ഏവം അവിജ്ജായ അന്ധീകതോ ഏവം വികപ്പേന്തോ യഥാ നാമ അന്ധോ പഥവിയം വിചരന്തോ മഗ്ഗമ്പി അമഗ്ഗമ്പി ഥലമ്പി നിന്നമ്പി സമമ്പി വിസമമ്പി പടിപജ്ജതി, ഏവം പുഞ്ഞമ്പി അപുഞ്ഞമ്പി ആനേഞ്ജമ്പി സങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോതീതി. തേനേതം വുച്ചതി –

യഥാപി നാമ ജച്ചന്ധോ, നരോ അപരിനായകോ;

ഏകദാ യാതി മഗ്ഗേന, കുമ്മഗ്ഗേനാപി ഏകദാ.

സംസാരേ സംസരം ബാലോ, തഥാ അപരിനായകോ;

കരോതി ഏകദാ പുഞ്ഞം, അപുഞ്ഞമപി ഏകദാ.

യദാ ഞത്വാ ച സോ ധമ്മം, സച്ചാനി അഭിസമേസ്സതി;

തദാ അവിജ്ജൂപസമാ, ഉപസന്തോ ചരിസ്സതീതി.

അയം അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാതി പദസ്മിം വിത്ഥാരകഥാ.

അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരപദനിദ്ദേസോ.

വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസോ

൨൨൭. സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണപദനിദ്ദേസേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തിആദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം കുസലവിപാകം അകുസലവിപാകന്തി ദുവിധം ഹോതി. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാനി. മനോവിഞ്ഞാണം പന കുസലാകുസലവിപാകാ ദ്വേ മനോധാതുയോ, തിസ്സോ അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ, അട്ഠ സഹേതുകാനി കാമാവചരവിപാകചിത്താനി, പഞ്ച രൂപാവചരാനി, ചത്താരി അരൂപാവചരാനീതി ബാവീസതിവിധം ഹോതി. ഇതി ഇമേഹി ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി സബ്ബാനിപി ബാത്തിംസ ലോകിയവിപാകവിഞ്ഞാണാനി സങ്ഗഹിതാനി ഹോന്തി. ലോകുത്തരാനി പന വട്ടകഥായം ന യുജ്ജന്തീതി ന ഗഹിതാനി.

തത്ഥ സിയാ – കഥം പനേതം ജാനിതബ്ബം ‘ഇദം വുത്തപ്പകാരം വിഞ്ഞാണം സങ്ഖാരപച്ചയാ ഹോതീ’തി? ഉപചിതകമ്മാഭാവേ വിപാകാഭാവതോ. വിപാകഞ്ഹേതം, വിപാകഞ്ച ന ഉപചിതകമ്മാഭാവേ ഉപ്പജ്ജതി. യദി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, സബ്ബേസം സബ്ബവിപാകാനി ഉപ്പജ്ജേയ്യും; ന ച ഉപ്പജ്ജന്തീതി ജാനിതബ്ബമേതം – ‘സങ്ഖാരപച്ചയാ ഇദം വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’തി.

കതരസങ്ഖാരപച്ചയാ കതരവിഞ്ഞാണന്തി ചേ? കാമാവചരപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ താവ കുസലവിപാകാനി പഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി, മനോവിഞ്ഞാണേ ഏകാ മനോധാതു, ദ്വേ മനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ, അട്ഠ കാമാവചരമഹാവിപാകാനീതി സോളസ. യഥാഹ –

‘‘കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി, വിപാകാ മനോധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി, മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി ഉപേക്ഖാസഹഗതാ, മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതി സോമനസ്സസഹഗതാ ഞാണസമ്പയുത്താ, സോമനസ്സസഹഗതാ ഞാണസമ്പയുത്താ സസങ്ഖാരേന, സോമനസ്സസഹഗതാ ഞാണവിപ്പയുത്താ, സോമനസ്സസഹഗതാ ഞാണവിപ്പയുത്താ സസങ്ഖാരേന, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഞാണസമ്പയുത്താ, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഞാണസമ്പയുത്താ സസങ്ഖാരേന, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഞാണവിപ്പയുത്താ, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ ഞാണവിപ്പയുത്താ സസങ്ഖാരേനാ’’തി (ധ. സ. ൪൩൧, ൪൯൮).

രൂപാവചരപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ പന പഞ്ച രൂപാവചരവിപാകാനി. യഥാഹ –

‘‘തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… പഞ്ചമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (ധ. സ. ൪൯൯).

ഏവം പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ ഏകവീസതിവിധം വിഞ്ഞാണം ഹോതി.

അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ പന അകുസലവിപാകാനി പഞ്ച ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി, ഏകാ മനോധാതു, ഏകാ മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഏവം സത്തവിധം വിഞ്ഞാണം ഹോതി. യഥാഹ –

‘‘അകുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതി. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണം, വിപാകാ മനോധാതു, വിപാകാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഉപ്പന്നാ ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൫൫൬).

ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരപച്ചയാ പന ചത്താരി അരൂപവിപാകാനീതി ഏവം ചതുബ്ബിധം വിഞ്ഞാണം ഹോതീതി. യഥാഹ –

‘‘തസ്സേവ അരൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാസഹഗതം…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഞ്ഞാസഹഗതം സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (ധ. സ. ൫൦൧).

ഏവം യം സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണം ഹോതി, തം ഞത്വാ ഇദാനിസ്സ ഏവം പവത്തി വേദിതബ്ബാ – സബ്ബമേവ ഹി ഇദം പവത്തിപടിസന്ധിവസേന ദ്വിധാ പവത്തതി. തത്ഥ ദ്വേ പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി, ദ്വേ മനോധാതുയോ, സോമനസ്സസഹഗതാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഇമാനി തേരസ പഞ്ചവോകാരഭവേ പവത്തിയംയേവ പവത്തന്തി. സേസാനി ഏകൂനവീസതി തീസു ഭവേസു യഥാനുരൂപം പവത്തിയമ്പി പടിസന്ധിയമ്പി പവത്തന്തി.

കഥം? കുസലവിപാകാനി താവ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച കുസലവിപാകേന വാ അകുസലവിപാകേന വാ നിബ്ബത്തസ്സ യഥാക്കമം പരിപാകമുപഗതിന്ദ്രിയസ്സ ചക്ഖാദീനം ആപാഥഗതം ഇട്ഠം വാ ഇട്ഠമജ്ഝത്തം വാ രൂപാദിആരമ്മണം ആരബ്ഭ ചക്ഖാദിപസാദം നിസ്സായ ദസ്സനസവനഘായനസായനഫുസനകിച്ചം സാധയമാനാനി പവത്തന്തി. തഥാ അകുസലവിപാകാനി പഞ്ച. കേവലഞ്ഹി തേസം അനിട്ഠം അനിട്ഠമജ്ഝത്തം വാ രൂപാദിആരമ്മണം ഹോതി, അയമേവ വിസേസോ. ദസാപി ചേതാനി നിയതദ്വാരാരമ്മണവത്ഥുട്ഠാനാനി നിയതകിച്ചാനേവ ച ഭവന്തി.

തതോ കുസലവിപാകാനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം അനന്തരം കുസലവിപാകമനോധാതു തേസഞ്ഞേവ ആരമ്മണമാരബ്ഭ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ സമ്പടിച്ഛനകിച്ചം സാധയമാനാ പവത്തതി. തഥാ അകുസലവിപാകാനം അനന്തരം അകുസലവിപാകാ. ഇദഞ്ച പന ദ്വയം അനിയതദ്വാരാരമ്മണം നിയതവത്ഥുട്ഠാനം നിയതകിച്ചഞ്ച ഹോതി.

സോമനസ്സസഹഗതാ പന അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു കുസലവിപാകമനോധാതുയാ അനന്തരം തസ്സാ ഏവ ആരമ്മണം ആരബ്ഭ ഹദയവത്ഥും നിസ്സായ സന്തീരണകിച്ചം സാധയമാനാ ച ഛസു ദ്വാരേസു ബലവാരമ്മണേ കാമാവചരസത്താനം യേഭുയ്യേന ലോഭസമ്പയുത്തജവനാവസാനേ ഭവങ്ഗവീഥിം പച്ഛിന്ദിത്വാ ജവനേന ഗഹിതാരമ്മണേ തദാരമ്മണവസേന ച സകിം വാ ദ്വിക്ഖത്തും വാ പവത്തതി. ചിത്തപ്പവത്തിഗണനായം പന സബ്ബദ്വാരേസു തദാരമ്മണേ ദ്വേ ഏവ ചിത്തവാരാ ആഗതാ. ഇദം പന ചിത്തം തദാരമ്മണന്തി ച പിട്ഠിഭവങ്ഗന്തി ചാതി ദ്വേ നാമാനി ലഭതി, അനിയതദ്വാരാരമ്മണം നിയതവത്ഥുകം അനിയതട്ഠാനകിച്ചഞ്ച ഹോതീതി. ഏവം താവ തേരസ പഞ്ചവോകാരഭവേ പവത്തിയംയേവ പവത്തന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. സേസേസു ഏകൂനവീസതിയാ ചിത്തേസു ന കിഞ്ചി അത്തനോ അനുരൂപായ പടിസന്ധിയാ ന പവത്തതി.

പവത്തിയം പന കുസലാകുസലവിപാകാ താവ ദ്വേ അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ പഞ്ചദ്വാരേ കുസലാകുസലവിപാകമനോധാതൂനം അനന്തരം സന്തീരണകിച്ചം, ഛസു ദ്വാരേസു പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ തദാരമ്മണകിച്ചം, അത്തനാ ദിന്നപടിസന്ധിതോ ഉദ്ധം അസതി ഭവങ്ഗുപച്ഛേദകേ ചിത്തുപ്പാദേ ഭവങ്ഗകിച്ചം, അന്തേ ചുതികിച്ചഞ്ചാതി ചത്താരി കിച്ചാനി സാധയമാനാ നിയതവത്ഥുകാ അനിയതദ്വാരാരമ്മണട്ഠാനകിച്ചാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി.

അട്ഠ കാമാവചരസഹേതുകചിത്താനി പവത്തിയം വുത്തനയേനേവ ഛസു ദ്വാരേസു തദാരമ്മണകിച്ചം, അത്തനാ ദിന്നപടിസന്ധിതോ ഉദ്ധം അസതി ഭവങ്ഗുപച്ഛേദകേ ചിത്തുപ്പാദേ ഭവങ്ഗകിച്ചം, അന്തേ ചുതികിച്ചഞ്ചാതി തീണി കിച്ചാനി സാധയമാനാനി നിയതവത്ഥുകാനി അനിയതദ്വാരാരമ്മണട്ഠാനകിച്ചാനി ഹുത്വാ പവത്തന്തി.

പഞ്ച രൂപാവചരാനി ചത്താരി ച അരൂപാവചരാനി അത്തനാ ദിന്നപടിസന്ധിതോ ഉദ്ധം അസതി ഭവങ്ഗുപച്ഛേദകേ ചിത്തുപ്പാദേ ഭവങ്ഗകിച്ചം, അന്തേ ചുതികിച്ചഞ്ചാതി കിച്ചദ്വയം സാധയമാനാനി പവത്തന്തി. തേസു രൂപാവചരാനി നിയതവത്ഥാരമ്മണാനി അനിയതട്ഠാനകിച്ചാനി, ഇതരാനി അവത്ഥുകാനി നിയതാരമ്മണാനി അനിയതട്ഠാനകിച്ചാനി ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി. ഏവം താവ ബാത്തിംസവിധമ്പി വിഞ്ഞാണം പവത്തിയം സങ്ഖാരപച്ചയാ പവത്തതി. തത്രസ്സ തേ തേ സങ്ഖാരാ കമ്മപച്ചയേന ച ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ച പച്ചയാ ഹോന്തി.

തത്ഥ യാനേതാനി ഏകാദസ തദാരമ്മണചിത്താനി വുത്താനി, തേസു ഏകമ്പി രൂപാരൂപഭവേ തദാരമ്മണം ഹുത്വാ ന പവത്തതി. കസ്മാ? ബീജാഭാവാ. തത്ഥ ഹി കാമാവചരവിപാകസങ്ഖാതം പടിസന്ധിബീജം നത്ഥി, യം രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു പവത്തിയം തസ്സ ജനകം ഭവേയ്യ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനമ്പി രൂപഭവേ അഭാവോ ആപജ്ജതീതി ചേ? ന; ഇന്ദ്രിയപ്പവത്തിആനുഭാവതോ ദ്വാരവീഥിഭേദേ ചിത്തനിയമതോ ച.

യഥാ ചേതം തദാരമ്മണം ഏകന്തേന രൂപാരൂപഭവേ നപ്പവത്തതി തഥാ സബ്ബേപി അകാമാവചരേ ധമ്മേ നാനുബന്ധതി. കസ്മാ? അജനകത്താ ചേവ ജനകസ്സ ച അസദിസത്താ. തഞ്ഹി യഥാ നാമ ഗേഹാ നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഗന്തുകാമോ തരുണദാരകോ അത്തനോ ജനകം പിതരം വാ അഞ്ഞം വാ പിതുസദിസം ഹിതകാമം ഞാതിം അങ്ഗുലിയം ഗഹേത്വാ അനുബന്ധതി, ന അഞ്ഞം രാജപുരിസാദിം, തഥാ ഏതമ്പി ഭവങ്ഗാരമ്മണതോ ബഹി നിക്ഖമിതുകാമം സഭാഗതായ അത്തനോ ജനകം പിതരം വാ പിതുസദിസം വാ കാമാവചരജവനമേവ അനുബന്ധതി, ന അഞ്ഞം മഹഗ്ഗതം അനുത്തരം വാ.

യഥാ ചേതം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരേ ധമ്മേ നാനുബന്ധതി, തഥാ യദാ ഏതേ കാമാവചരധമ്മാപി മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി തദാ തേപി നാനുബന്ധതി. കസ്മാ? അപരിചിതദേസത്താ അച്ചന്തപരിത്താരമ്മണത്താ ച. തഞ്ഹി യഥാ പിതരം വാ പിതുസദിസം വാ ഞാതിം അനുബന്ധന്തോപി തരുണദാരകോ ഘരദ്വാരഅന്തരവീഥിചതുക്കാദിമ്ഹി പരിചിതേയേവ ദേസേ അനുബന്ധതി, ന അരഞ്ഞം വാ യുദ്ധഭൂമിം വാ ഗച്ഛന്തം; ഏവം കാമാവചരധമ്മേ അനുബന്ധന്തമ്പി അമഹഗ്ഗതാദിമ്ഹി പരിചിതേയേവ ദേസേ പവത്തമാനേ ധമ്മേ അനുബന്ധതി, ന മഹഗ്ഗതലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ പവത്തമാനേതി.

യസ്മാ ചസ്സ ‘‘സബ്ബോ കാമാവചരവിപാകോ കിരിയമനോധാതു കിരിയഅഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതു സോമനസ്സസഹഗതാ ഇമേ ധമ്മാ പരിത്താരമ്മണാ’’തി ഏവം അച്ചന്തപരിത്തമേവ ആരമ്മണം വുത്തം, തസ്മാപേതം മഹഗ്ഗതലോകുത്തരാരമ്മണേ കാമാവചരധമ്മേപി നാനുബന്ധതീതി വേദിതബ്ബം.

കിം വാ ഇമായ യുത്തികഥായ? അട്ഠകഥായഞ്ഹി ഏകന്തേനേവ വുത്തം – ഏകാദസ തദാരമ്മണചിത്താനി നാമഗോത്തം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ഗണ്ഹന്തി. പണ്ണത്തിം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. തിലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. വുട്ഠാനഗാമിനിയാ ബലവവിപസ്സനായ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. രൂപാരൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. മിച്ഛത്തനിയതധമ്മേസു തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. സമ്മത്തനിയതധമ്മേസു തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. ലോകുത്തരധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. അഭിഞ്ഞാഞാണം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. പടിസമ്ഭിദാഞാണം ആരബ്ഭ ജവനേ ജവിതേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി. കാമാവചരേ ദുബ്ബലാരമ്മണേ തദാരമ്മണം ന ലബ്ഭതി, ഛസു ദ്വാരേസു ബലവാരമ്മണേ ആപാഥഗതേയേവ ലബ്ഭതി, ലബ്ഭമാനഞ്ച കാമാവചരേയേവ ലബ്ഭതി. രൂപാരൂപഭവേ തദാരമ്മണം നാമ നത്ഥീതി.

യം പന വുത്തം ‘‘സേസേസു ഏകൂനവീസതിയാ ചിത്തേസു ന കിഞ്ചി അത്തനോ അനുരൂപായ പടിസന്ധിയാ ന പവത്തതീ’’തി, തം അതിസംഖിത്തത്താ ദുബ്ബിജാനം. തേനസ്സ വിത്ഥാരനയദസ്സനത്ഥം വുച്ചതി – ‘‘കതി പടിസന്ധിയോ? കതി പടിസന്ധിചിത്താനി? കേന കത്ഥ പടിസന്ധി ഹോതി? കിം പടിസന്ധിയാ ആരമ്മണ’’ന്തി?

അസഞ്ഞപടിസന്ധിയാ സദ്ധിം വീസതി പടിസന്ധിയോ. വുത്തപ്പകാരാനേവ ഏകൂനവീസതി പടിസന്ധിചിത്താനി. തത്ഥ അകുസലവിപാകായ അഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുയാ അപായേസു പടിസന്ധി ഹോതി, കുസലവിപാകായ മനുസ്സലോകേ ജച്ചന്ധജാതിബധിരജാതിഉമ്മത്തകഏളമൂഗനപുംസകാദീനം. അട്ഠഹി സഹേതുകമഹാവിപാകേഹി കാമാവചരദേവേസു ചേവ മനുസ്സേസു ച പുഞ്ഞവന്താനം പടിസന്ധി ഹോതി, പഞ്ചഹി രൂപാവചരവിപാകേഹി രൂപീബ്രഹ്മലോകേ, ചതൂഹി അരൂപാവചരവിപാകേഹി അരൂപലോകേതി. യേന ച യത്ഥ പടിസന്ധി ഹോതി, സാ ഏവ തസ്സാ അനുരൂപപടിസന്ധി നാമ.

സങ്ഖേപതോ പടിസന്ധിയാ തീണി ആരമ്മണാനി ഹോന്തി – കമ്മം, കമ്മനിമിത്തം, ഗതിനിമിത്തന്തി. തത്ഥ കമ്മം നാമ ആയൂഹിതാ കുസലാകുസലചേതനാ. കമ്മനിമിത്തം നാമ യം വത്ഥും ആരമ്മണം കത്വാ കമ്മം ആയൂഹതി. തത്ഥ അതീതേ കപ്പകോടിസതസഹസ്സമത്ഥകസ്മിമ്പി കമ്മേ കതേ തസ്മിം ഖണേ കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആഗന്ത്വാ ഉപട്ഠാതി.

തത്രിദം കമ്മനിമിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനേ വത്ഥു – ഗോപകസീവലീ കിര നാമ താലപിട്ഠികവിഹാരേ ചേതിയം കാരേസി. തസ്സ മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ചേതിയം ഉപട്ഠാസി. സോ തദേവ നിമിത്തം ഗണ്ഹിത്വാ കാലംകത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി. അഞ്ഞാ സമ്മൂള്ഹകാലകിരിയാ നാമ ഹോതി. പരമ്മുഖം ഗച്ഛന്തസ്സ ഹി പച്ഛതോ തിഖിണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദന്തി. നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്തസ്സാപി തിഖിണേന അസിനാ സീസം ഛിന്ദന്തി. ഉദകേ ഓസീദാപേത്വാ മാരേന്തി. ഏവരൂപേപി കാലേ അഞ്ഞതരം കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ഉപട്ഠാതി. അഞ്ഞം ലഹുകമരണം നാമ അത്ഥി. നിഖാദനദണ്ഡകമത്ഥകസ്മിഞ്ഹി നിലീനമക്ഖികം മുഗ്ഗരേന പഹരിത്വാ പിസന്തി. ഏവരൂപേപി കാലേ കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ഉപട്ഠാതി. ഏവം പിസിയമാനായ പന മക്ഖികായ പഠമം കായദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം നാവട്ടേതി, മനോദ്വാരാവജ്ജനമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ കായദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി. തതോ കായവിഞ്ഞാണം, സമ്പടിച്ഛനം, സന്തീരണം, വോട്ഠപനന്തി വീഥിചിത്താനി പവത്തന്തി. ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ഏതസ്മിം ഠാനേ കാലകിരിയം കരോതി. ഇദം കിമത്ഥം ആഭതം? അരൂപധമ്മാനം വിസയോ നാമ ഏവം ലഹുകോതി ദീപനത്ഥം.

ഗതിനിമിത്തം നാമ നിബ്ബത്തനകഓകാസേ ഏകോ വണ്ണോ ഉപട്ഠാതി. തത്ഥ നിരയേ ഉപട്ഠഹന്തേ ലോഹകുമ്ഭിസദിസോ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. മനുസ്സലോകേ ഉപട്ഠഹന്തേ മാതുകുച്ഛികമ്ബലയാനസദിസാ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. ദേവലോകേ ഉപട്ഠഹന്തേ കപ്പരുക്ഖവിമാനസയനാദീനി ഉപട്ഠഹന്തി. ഏവം കമ്മം, കമ്മനിമിത്തം, ഗതിനിമിത്തന്തി സങ്ഖേപതോ പടിസന്ധിയാ തീണി ആരമ്മണാനി ഹോന്തി.

അപരോ നയോ – പടിസന്ധിയാ തീണി ആരമ്മണാനി ഹോന്തി? അതീതം, പച്ചുപ്പന്നം, നവത്തബ്ബഞ്ച. അസഞ്ഞീപടിസന്ധി അനാരമ്മണാതി. തത്ഥ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനനേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനപടിസന്ധീനം അതീതമേവ ആരമ്മണം. ദസന്നം കാമാവചരാനം അതീതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ. സേസാനം നവത്തബ്ബം. ഏവം തീസു ആരമ്മണേസു പവത്തമാനാ പന പടിസന്ധി യസ്മാ അതീതാരമ്മണസ്സ വാ നവത്തബ്ബാരമ്മണസ്സ വാ ചുതിചിത്തസ്സ അനന്തരമേവ ഹോതി. പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണം പന ചുത്തിചിത്തം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ദ്വീസു ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരം തീസു ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരാരമ്മണായ പടിസന്ധിയാ സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന പവത്തനാകാരോ വേദിതബ്ബോ.

സേയ്യഥിദം – കാമാവചരസുഗതിയം താവ ഠിതസ്സ പാപകമ്മിനോ പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘താനിസ്സ തമ്ഹി സമയേ ഓലമ്ബന്തീ’’തിആദിവചനതോ (മ. നി. ൩.൨൪൮) മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ യഥൂപചിതം പാപകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. തം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നായ തദാരമ്മണപരിയോസാനായ സുദ്ധായ വാ ജവനവീഥിയാ അനന്തരം ഭവങ്ഗവിസയം ആരമ്മണം കത്വാ ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ തദേവ ആപാഥഗതം കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരബ്ഭ അനുപച്ഛിന്നകിലേസബലവിനാമിതം ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നം പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയം അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ അതീതാരമ്മണാ പടിസന്ധി.

അപരസ്സ മരണസമയേ വുത്തപ്പകാരകമ്മവസേന നരകാദീസു അഗ്ഗിജാലവണ്ണാദികം ദുഗ്ഗതിനിമിത്തം മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. തസ്സ ദ്വിക്ഖത്തും ഭവങ്ഗേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധേ തം ആരമ്മണം ആരബ്ഭ ഏകം ആവജ്ജനം, മരണസ്സ ആസന്നഭാവേന മന്ദീഭൂതവേഗത്താ പഞ്ച ജവനാനി, ദ്വേ തദാരമ്മണാനീതി തീണി വീഥിചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. തതോ ഭവങ്ഗവിസയം ആരമ്മണം കത്വാ ഏകം ചുതിചിത്തം. ഏത്താവതാ ഏകാദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി. അഥാവസേസപഞ്ചചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയം അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി.

അപരസ്സ മരണസമയേ പഞ്ചന്നം ദ്വാരാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ദ്വാരേ രാഗാദിഹേതുഭൂതം ഹീനാരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി. തസ്സ യഥാക്കമേന ഉപ്പന്നവോട്ഠബ്ബനാവസാനേ മരണസ്സ ആസന്നഭാവേന മന്ദീഭൂതവേഗത്താ പഞ്ച ജവനാനി ദ്വേ തദാരമ്മണാനി ച ഉപ്പജ്ജന്തി. തതോ ഭവങ്ഗവിസയമാരമ്മണം കത്വാ ഏകം ചുതിചിത്തം. ഏത്താവതാ ദ്വേ ഭവങ്ഗാനി, ആവജ്ജനം, ദസ്സനം, സമ്പടിച്ഛനം, സന്തീരണം, വോട്ഠബ്ബനം, പഞ്ച ജവനാനി, ദ്വേ തദാരമ്മണാനി, ഏകം ചുതിചിത്തന്തി പഞ്ചദസ ചിത്തക്ഖണാ അതീതാ ഹോന്തി. അഥാവസേസഏകചിത്തക്ഖണായുകേ തസ്മിം യേവ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയമ്പി അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി. ഏസ താവ അതീതാരമ്മണായ സുഗതിചുതിയാ അനന്തരാ അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായ ദുഗ്ഗതിപടിസന്ധിയാ പവത്തനാകാരോ.

ദുഗ്ഗതിയം ഠിതസ്സ പന ഉപചിതാനവജ്ജകമ്മസ്സ വുത്തനയേനേവ തം അനവജ്ജകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതീതി കണ്ഹപക്ഖേ സുക്കപക്ഖം ഠപേത്വാ സബ്ബം പുരിമനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അയം അതീതാരമ്മണായ ദുഗ്ഗതിചുതിയാ അനന്തരാ അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായ സുഗതിപടിസന്ധിയാ പവത്തനാകാരോ.

സുഗതിയം ഠിതസ്സ പന ഉപചിതാനവജ്ജകമ്മസ്സ ‘‘താനിസ്സ തമ്ഹി സമയേ ഓലമ്ബന്തീ’’തിആദിവചനതോ മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ യഥൂപചിതം അനവജ്ജകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. തഞ്ച ഖോ ഉപചിതകാമാവചരാനവജ്ജകമ്മസ്സേവ. ഉപചിതമഹഗ്ഗതകമ്മസ്സ പന കമ്മനിമിത്തമേവ ആപാഥമാഗച്ഛതി. തം ആരബ്ഭ ഉപ്പന്നായ തദാരമ്മണപരിയോസാനായ സുദ്ധായ വാ ജവനവീഥിയാ അനന്തരം ഭവങ്ഗവിസയം ആരമ്മണം കത്വാ ചുതിചിത്തമുപ്പജ്ജതി. തസ്മിം നിരുദ്ധേ തദേവ ആപാഥഗതം കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ആരബ്ഭ അനുപച്ഛിന്നകിലേസബലവിനാമിതം സുഗതിപരിയാപന്നം പടിസന്ധിചിത്തമുപ്പജ്ജതി. അയം അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ അതീതാരമ്മണാ നവത്തബ്ബാരമ്മണാ വാ പടിസന്ധി.

അപരസ്സ മരണസമയേ കാമാവചരാനവജ്ജകമ്മവസേന മനുസ്സലോകേ മാതുകുച്ഛിവണ്ണസങ്ഖാതം വാ ദേവലോകേ ഉയ്യാനകപ്പരുക്ഖാദിവണ്ണസങ്ഖാതം വാ സുഗതിനിമിത്തം മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. തസ്സ ദുഗ്ഗതിനിമിത്തേ ദസ്സിതാനുക്കമേനേവ ചുതിചിത്താനന്തരം പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയം അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി.

അപരസ്സ മരണസമയേ ഞാതകാ ‘അയം, താത, തവത്ഥായ ബുദ്ധപൂജാ കരീയതി, ചിത്തം പസാദേഹീ’തി വത്വാ പുപ്ഫദാമധജപടാകാദിവസേന രൂപാരമ്മണം വാ ധമ്മസ്സവനതൂരിയപൂജാദിവസേന സദ്ദാരമ്മണം വാ ധൂമവാസഗന്ധാദിവസേന ഗന്ധാരമ്മണം വാ ‘ഇദം, താത, സായസ്സു, തവത്ഥായ ദാതബ്ബം ദേയ്യധമ്മ’ന്തി വത്വാ മധുഫാണിതാദിവസേന രസാരമ്മണം വാ ‘ഇദം, താത, ഫുസസ്സു, തവത്ഥായ ദാതബ്ബം ദേയ്യധമ്മ’ന്തി വത്വാ ചീനപടസോമാരപടാദിവസേന ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം വാ പഞ്ചദ്വാരേ ഉപസംഹരന്തി. തസ്സ തസ്മിം ആപാഥഗതേ രൂപാദിആരമ്മണേ യഥാക്കമേന ഉപ്പന്നവോട്ഠപനാവസാനേ മരണസ്സ ആസന്നഭാവേന മന്ദീഭൂതവേഗത്താ പഞ്ച ജവനാനി ദ്വേ തദാരമ്മണാനി ച ഉപ്പജ്ജന്തി. തതോ ഭവങ്ഗവിസയം ആരമ്മണം കത്വാ ഏകം ചുതിചിത്തം, തദവസാനേ തസ്മിഞ്ഞേവ ഏകചിത്തക്ഖണട്ഠിതികേ ആരമ്മണേ പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയമ്പി അതീതാരമ്മണായ ചുതിയാ അനന്തരാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പടിസന്ധി.

അപരസ്സ പന പഥവീകസിണജ്ഝാനാദിവസേന പടിലദ്ധമഹഗ്ഗതസ്സ സുഗതിയം ഠിതസ്സ മരണസമയേ കാമാവചരകുസലകമ്മ-കമ്മനിമിത്ത-ഗതിനിമിത്താനം അഞ്ഞതരം പഥവീകസിണാദികം വാ നിമിത്തം മഹഗ്ഗതചിത്തം വാ മനോദ്വാരേ ആപാഥമാഗച്ഛതി. ചക്ഖുസോതാനം വാ അഞ്ഞതരസ്മിം കുസലുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം പണീതമാരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി. തസ്സ യഥാക്കമേന ഉപ്പന്നവോട്ഠബ്ബനാവസാനേ മരണസ്സ ആസന്നഭാവേന മന്ദീഭൂതവേഗത്താ പഞ്ച ജവനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി. മഹഗ്ഗതഗതികാനം പന തദാരമ്മണം നത്ഥി. തസ്മാ ജവനാനന്തരംയേവ ഭവങ്ഗവിസയം ആരമ്മണം കത്വാ ഏകം ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്സാവസാനേ കാമാവചരമഹഗ്ഗതസുഗതീനം അഞ്ഞതരസുഗതിപരിയാപന്നം യഥൂപട്ഠിതേസു ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരാരമ്മണം പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയം നവത്തബ്ബാരമ്മണായ സുഗതിചുതിയാ അനന്തരാ അതീതപച്ചുപ്പന്നനവത്തബ്ബാനം അഞ്ഞതരാരമ്മണാ പടിസന്ധി.

ഏതേനാനുസാരേന ആരുപ്പചുതിയാപി അനന്തരാ പടിസന്ധി വേദിതബ്ബാ. അയം അതീതനവത്തബ്ബാരമ്മണായ സുഗതിചുതിയാ അനന്തരാ അതീതനവത്തബ്ബപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായ പടിസന്ധിയാ പവത്തനാകാരോ.

ദുഗ്ഗതിയം ഠിതസ്സ പന പാപകമ്മിനോ വുത്തനയേനേവ തം കമ്മം കമ്മനിമിത്തം ഗതിനിമിത്തം വാ മനോദ്വാരേ, പഞ്ചദ്വാരേ പന അകുസലുപ്പത്തിഹേതുഭൂതം ആരമ്മണം ആപാഥമാഗച്ഛതി. അഥസ്സ യഥാക്കമേന ചുതിചിത്താവസാനേ ദുഗ്ഗതിപരിയാപന്നം തേസു ആരമ്മണേസു അഞ്ഞതരാരമ്മണം പടിസന്ധിചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. അയം അതീതാരമ്മണായ ദുഗ്ഗതിചുതിയാ അനന്തരാ അതീതപച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായ പടിസന്ധിയാ പവത്തനാകാരോതി. ഏത്താവതാ ഏകൂനവീസതിവിധസ്സാപി വിഞ്ഞാണസ്സ പടിസന്ധിവസേന പവത്തി ദീപിതാ ഹോതി.

തയിദം സബ്ബമ്പി ഏവം –