൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. ഇദാനി തദനന്തരേ ധാതുവിഭങ്ഗേ സബ്ബാ ധാതുയോ ഛഹി ഛഹി ധാതൂഹി സങ്ഖിപിത്വാ തീഹി ഛക്കേഹി സുത്തന്തഭാജനീയം ദസ്സേന്തോ ഛ ധാതുയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഛാതി ഗണനപരിച്ഛേദോ. ധാതുയോതി പരിച്ഛിന്നധമ്മനിദസ്സനം. പഥവീധാതൂതിആദീസു ധാത്വട്ഠോ നാമ സഭാവട്ഠോ, സഭാവട്ഠോ നാമ സുഞ്ഞതട്ഠോ, സുഞ്ഞതട്ഠോ നാമ നിസ്സത്തട്ഠോതി ഏവം സഭാവസുഞ്ഞതനിസ്സത്തട്ഠേന പഥവീയേവ ധാതു പഥവീധാതു. ആപോധാതുആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേത്ഥ പദസമാസം വിദിത്വാ ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ – പഥവീധാതൂതി പതിട്ഠാനധാതു. ആപോധാതൂതി ആബന്ധനധാതു. തേജോധാതൂതി പരിപാചനധാതു. വായോധാതൂതി വിത്ഥമ്ഭനധാതു. ആകാസധാതൂതി അസമ്ഫുട്ഠധാതു. വിഞ്ഞാണധാതൂതി വിജാനനധാതു.

൧൭൩. പഥവീധാതുദ്വയന്തി പഥവീധാതു ദ്വേ അയം. അയം പഥവീധാതു നാമ ന ഏകാ ഏവ അജ്ഝത്തികബാഹിരഭേദേന പന ദ്വേ ധാതുയോ ഏവാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ – ‘‘അത്ഥി അജ്ഝത്തികാ അത്ഥി ബാഹിരാ’’തി. തത്ഥ അജ്ഝത്തികാതി സത്തസന്താനപരിയാപന്നാ നിയകജ്ഝത്താ. ബാഹിരാതി സങ്ഖാരസന്താനപരിയാപന്നാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാ. അജ്ഝത്തം പച്ചത്തന്തി ഉഭയമ്പേതം നിയകജ്ഝത്താധിവചനമേവ. ഇദാനി തം സഭാവാകാരതോ ദസ്സേതും കക്ഖളന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കക്ഖളന്തി ഥദ്ധം. ഖരിഗതന്തി ഫരുസം. കക്ഖളത്തന്തി കക്ഖളഭാവോ. കക്ഖളഭാവോതി കക്ഖളസഭാവോ. അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നന്തി നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതം ഉപാദിന്നം. ഉപാദിന്നം നാമ സരീരട്ഠകം. സരീരട്ഠകഞ്ഹി കമ്മസമുട്ഠാനം വാ ഹോതു മാ വാ, തം സന്ധായ ഉപാദിന്നമ്പി അത്ഥി അനുപാദിന്നമ്പി; ആദിന്നഗ്ഗഹിതപരാമട്ഠവസേന പന സബ്ബമ്പേതം ഉപാദിന്നമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്ന’’ന്തി ആഹ.

ഇദാനി തമേവ പഥവീധാതും വത്ഥുവസേന ദസ്സേതും സേയ്യഥിദം കേസാ ലോമാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ സേയ്യഥിദന്തി നിപാതോ. തസ്സത്ഥോ – യാ സാ അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു സാ കതമാ? യം വാ അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം കക്ഖളം നാമ തം കതമന്തി? കേസാ ലോമാതിആദി തസ്സാ അജ്ഝത്തികായ പഥവീധാതുയാ വത്ഥുവസേന പഭേദദസ്സനം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കേസാ നാമ അജ്ഝത്താ ഉപാദിന്നാ സരീരട്ഠകാ കക്ഖളത്തലക്ഖണാ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ. ലോമാ നാമ…പേ… കരീസം നാമ. ഇധ പന അവുത്തമ്പി പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ (പടി. മ. ൧.൪) പാളിആരുള്ഹം മത്ഥലുങ്ഗം ആഹരിത്വാ മത്ഥലുങ്ഗം നാമ അജ്ഝത്തം ഉപാദിന്നം സരീരട്ഠകം കക്ഖളത്തലക്ഖണം ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ. പരതോ ആപോധാതുആദീനം നിദ്ദേസേ പിത്താദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ഇമിനാ കിം ദസ്സിതം ഹോതി? ധാതുമനസികാരോ. ഇമസ്മിം പന ധാതുമനസികാരേ കമ്മം കത്വാ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം പാപുണിതുകാമേന കിം കത്തബ്ബം? ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം സോധേതബ്ബം. സീലവതോ ഹി കമ്മട്ഠാനഭാവനാ ഇജ്ഝതി. തസ്സ സോധനവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. വിസുദ്ധസീലേന പന സീലേ പതിട്ഠായ ദസ പുബ്ബപലിബോധാ ഛിന്ദിതബ്ബാ. തേസമ്പി ഛിന്ദനവിധാനം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഛിന്നപലിബോധേന ധാതുമനസികാരകമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബം. ആചരിയേനാപി ധാതുമനസികാരകമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തേന സത്തവിധം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ദസവിധഞ്ച മനസികാരകോസല്ലം ആചിക്ഖിതബ്ബം. അന്തേവാസികേനാപി ആചരിയസ്സ സന്തികേ ബഹുവാരേ സജ്ഝായം കത്വാ നിജ്ജടം പഗുണം കമ്മട്ഠാനം കാതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥായം – ‘‘ആദികമ്മികേന ഭിക്ഖുനാ ജരാമരണാ മുച്ചിതുകാമേന സത്തഹാകാരേഹി ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബം, ദസഹാകാരേഹി മനസികാരകോസല്ലം ഇച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി.

തത്ഥ വചസാ, മനസാ, വണ്ണതോ, സണ്ഠാനതോ, ദിസതോ, ഓകാസതോ, പരിച്ഛേദതോതി ഇമേഹി സത്തഹാകാരേഹി ഇമസ്മിം ധാതുമനസികാരകമ്മട്ഠാനേ ‘ഉഗ്ഗഹകോസല്ലം’ ഇച്ഛിതബ്ബം. അനുപുബ്ബതോ, നാതിസീഘതോ, നാതിസണികതോ, വിക്ഖേപപടിബാഹനതോ, പണ്ണത്തിസമതിക്കമതോ, അനുപുബ്ബമുഞ്ചനതോ, ലക്ഖണതോ, തയോ ച സുത്തന്താതി ഇമേഹി ദസഹാകാരേഹി ‘മനസികാരകോസല്ലം’ ഇച്ഛിതബ്ബം. തദുഭയമ്പി പരതോ സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ ആവി ഭവിസ്സതി.

ഏവം ഉഗ്ഗഹിതകമ്മട്ഠാനേന പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തേ അട്ഠാരസ സേനാസനദോസേ വജ്ജേത്വാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേ സേനാസനേ വസന്തേന അത്തനാപി പഞ്ചഹി പധാനിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തേന വിവിത്തോകാസഗതേന കമ്മട്ഠാനം മനസികാതബ്ബം. മനസികരോന്തേന ച വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന കേസാദീസു ഏകേകകോട്ഠാസം മനസികരിത്വാ അവസാനേ ഏവം മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ – ഇമേ കേസാ നാമ സീസകടാഹപലിവേഠനചമ്മേ ജാതാ. തത്ഥ യഥാ വമ്മികമത്ഥകേ ജാതേസു കുണ്ഠതിണേസു ന വമ്മികമത്ഥകോ ജാനാതി ‘മയി കുണ്ഠതിണാനി ജാതാനീ’തി, നാപി കുണ്ഠതിണാനി ജാനന്തി ‘മയം വമ്മികമത്ഥകേ ജാതാനീ’തി, ഏവമേവ ന സീസകടാഹപലിവേഠനചമ്മം ജാനാതി ‘മയി കേസാ ജാതാ’തി, നാപി കേസാ ജാനന്തി ‘മയം സീസകടാഹപലിവേഠനചമ്മേ ജാതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി കേസാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

ലോമാ സരീരവേഠനചമ്മേ ജാതാ. തത്ഥ യഥാ സുഞ്ഞഗാമട്ഠാനേ ജാതേസു ദബ്ബതിണേസു ന സുഞ്ഞഗാമട്ഠാനം ജാനാതി ‘മയി ദബ്ബതിണാനി ജാതാനീ’തി, നാപി ദബ്ബതിണാനി ജാനന്തി ‘മയം സുഞ്ഞഗാമട്ഠാനേ ജാതാനീ’തി, ഏവമേവ ന സരീരവേഠനചമ്മം ജാനാതി ‘മയി ലോമാ ജാതാ’തി, നാപി ലോമാ ജാനന്തി ‘മയം സരീരവേഠനചമ്മേ ജാതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ലോമാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

നഖാ അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു ജാതാ. തത്ഥ യഥാ കുമാരകേസു ദണ്ഡകേഹി മധുകട്ഠികേ വിജ്ഝിത്വാ കീളന്തേസു ന ദണ്ഡകാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു മധുകട്ഠികാ ഠപിതാ’തി, നാപി മധുകട്ഠികാ ജാനന്തി ‘മയം ദണ്ഡകേസു ഠപിതാ’തി, ഏവമേവ ന അങ്ഗുലിയോ ജാനന്തി ‘അമ്ഹാകം അഗ്ഗേസു നഖാ ജാതാ’തി, നാപി നഖാ ജാനന്തി ‘മയം അങ്ഗുലീനം അഗ്ഗേസു ജാതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി നഖാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

ദന്താ ഹനുകട്ഠികേസു ജാതാ. തത്ഥ യഥാ വഡ്ഢകീഹി പാസാണഉദുക്ഖലേസു കേനചിദേവ സിലേസജാതേന ബന്ധിത്വാ ഠപിതഥമ്ഭേസു ന ഉദുക്ഖലാനി ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു ഥമ്ഭാ ഠിതാ’തി, നാപി ഥമ്ഭാ ജാനന്തി ‘മയം ഉദുക്ഖലേസു ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന ഹനുകട്ഠികാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു ദന്താ ജാതാ’തി, നാപി ദന്താ ജാനന്തി ‘മയം ഹനുകട്ഠികേസു ജാതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ദന്താ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

തചോ സകലസരീരം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതോ. തത്ഥ യഥാ അല്ലഗോചമ്മപരിയോനദ്ധായ മഹാവീണായ ന മഹാവീണാ ജാനാതി ‘അഹം അല്ലഗോചമ്മേന പരിയോനദ്ധാ’തി, നാപി അല്ലഗോചമ്മം ജാനാതി ‘മയാ മഹാവീണാ പരിയോദ്ധാ’തി, ഏവമേവ ന സരീരം ജാനാതി ‘അഹം തചേന പരിയോനദ്ധ’ന്തി, നാപി തചോ ജാനാതി ‘മയാ സരീരം പരിയോനദ്ധന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി തചോ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

മംസം അട്ഠിസങ്ഘാടം അനുലിമ്പിത്വാ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ മഹാമത്തികായ ലിത്തായ ഭിത്തിയാ ന ഭിത്തി ജാനാതി ‘അഹം മഹാമത്തികായ ലിത്താ’തി, നാപി മഹാമത്തികാ ജാനാതി ‘മയാ മഹാഭിത്തി ലിത്താ’തി, ഏവമേവ ന അട്ഠിസങ്ഘാടോ ജാനാതി ‘അഹം നവമംസപേസിസതപ്പഭേദേന മംസേന ലിത്തോ’തി, നാപി മംസം ജാനാതി ‘മയാ അട്ഠിസങ്ഘാടോ ലിത്തോ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി മംസം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

ന്ഹാരു സരീരബ്ഭന്തരേ അട്ഠീനി ആബന്ധമാനാ ഠിതാ. തത്ഥ യഥാ വല്ലീഹി വിനദ്ധേസു കുട്ടദാരൂസു ന കുട്ടദാരൂനി ജാനന്തി ‘മയം വല്ലീഹി വിനദ്ധാനീ’തി, നാപി വല്ലിയോ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേഹി കുട്ടദാരൂനി വിനദ്ധാനീ’തി, ഏവമേവ ന അട്ഠീനി ജാനന്തി ‘മയം ന്ഹാരൂഹി ആബദ്ധാനീ’തി, നാപി ന്ഹാരൂ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേഹി അട്ഠീനി ആബദ്ധാനീ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ന്ഹാരു നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

അട്ഠീസു പണ്ഹികട്ഠി ഗോപ്ഫകട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. ഗോപ്ഫകട്ഠി ജങ്ഘട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. ജങ്ഘട്ഠി ഊരുട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. ഊരുട്ഠി കടിട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. കടിട്ഠി പിട്ഠികണ്ടകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. പിട്ഠികണ്ടകോ ഗീവട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ. ഗീവട്ഠി സീസട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. സീസട്ഠി ഗീവട്ഠികേ പതിട്ഠിതം. ഗീവട്ഠി പിട്ഠികണ്ടകേ പതിട്ഠിതം. പിട്ഠികണ്ടകോ കടിട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിതോ. കടിട്ഠി ഊരുട്ഠികേ പതിട്ഠിതം. ഊരുട്ഠി ജങ്ഘട്ഠികേ പതിട്ഠിതം. ജങ്ഘട്ഠി ഗോപ്ഫകട്ഠികേ പതിട്ഠിതം. ഗോപ്ഫകട്ഠി പണ്ഹികട്ഠികേ പതിട്ഠിതം.

തത്ഥ യഥാ ഇട്ഠകദാരുഗോമയാദിസഞ്ചയേസു ന ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ ജാനന്തി ‘മയം ഉപരിമേ ഉപരിമേ ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതാ’തി, നാപി ഉപരിമാ ഉപരിമാ ജാനന്തി ‘മയം ഹേട്ഠിമേസു ഹേട്ഠിമേസു പതിട്ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന പണ്ഹികട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ഗോപ്ഫകട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന ഗോപ്ഫകട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ജങ്ഘട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന ജങ്ഘട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ഊരുട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന ഊരുട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം കടിട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന കടിട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം പിട്ഠികണ്ടകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന പിട്ഠികണ്ടകോ ജാനാതി ‘അഹം ഗീവട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതോ’തി, ന ഗീവട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം സീസട്ഠിം ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിത’ന്തി, ന സീസട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ഗീവട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിത’ന്തി, ന ഗീവട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം പിട്ഠികണ്ടകേ പതിട്ഠിത’ന്തി, ന പിട്ഠികണ്ടകോ ജാനാതി ‘അഹം കടിട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിതോ’തി, ന കടിട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ഊരുട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിത’ന്തി, ന ഊരുട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ജങ്ഘട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിത’ന്തി, ന ജങ്ഘട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം ഗോപ്ഫകട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിത’ന്തി, ന ഗോപ്ഫകട്ഠി ജാനാതി ‘അഹം പണ്ഹികട്ഠിമ്ഹി പതിട്ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി അട്ഠി നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

അട്ഠിമിഞ്ജം തേസം തേസം അട്ഠീനം അബ്ഭന്തരേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ വേളുപബ്ബാദീനം അന്തോ പക്ഖിത്തേസു സിന്നവേത്തഗ്ഗാദീസു ന വേളുപബ്ബാദീനി ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു വേത്തഗ്ഗാദീനി പക്ഖിത്താനീ’തി, നാപി വേത്തഗ്ഗാദീനി ജാനന്തി ‘മയം വേളുപബ്ബാദീസു ഠിതാനീതി, ഏവമേവ ന അട്ഠീനി ജാനന്തി ‘അമ്ഹാകം അന്തോ അട്ഠിമിഞ്ജം ഠിത’ന്തി, നാപി അട്ഠിമിഞ്ജം ജാനാതി ‘അഹം അട്ഠീനം അന്തോ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി അട്ഠിമിഞ്ജം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

വക്കം ഗലവാടകതോ നിക്ഖന്തേന ഏകമൂലേന ഥോകം ഗന്ത്വാ ദ്വിധാ ഭിന്നേന ഥൂലന്ഹാരുനാ വിനിബദ്ധം ഹുത്വാ ഹദയമംസം പരിക്ഖിപിത്വാ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ വണ്ടുപനിബദ്ധേ അമ്ബഫലദ്വയേ ന വണ്ടം ജാനാതി ‘മയാ അമ്ബഫലദ്വയം ഉപനിബദ്ധ’ന്തി, നാപി അമ്ബഫലദ്വയം ജാനാതി ‘അഹം വണ്ടേന ഉപനിബദ്ധ’ന്തി, ഏവമേവ ന ഥൂലന്ഹാരു ജാനാതി ‘മയാ വക്കം ഉപനിബദ്ധ’ന്തി, നാപി വക്കം ജാനാതി ‘അഹം ഥൂലന്ഹാരുനാ ഉപനിബദ്ധ’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി വക്കം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

ഹദയം സരീരബ്ഭന്തരേ ഉരട്ഠിപഞ്ജരമജ്ഝം നിസ്സായ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ജിണ്ണസന്ദമാനികപഞ്ജരബ്ഭന്തരം നിസ്സായ ഠപിതായ മംസപേസിയാ ന ജിണ്ണസന്ദമാനികപഞ്ജരബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മം നിസ്സായ മംസപേസി ഠപിതാ’തി, നാപി മംസപേസി ജാനാതി ‘അഹം ജിണ്ണസന്ദമാനികപഞ്ജരബ്ഭന്തരം നിസ്സായ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന ഉരട്ഠിപഞ്ജരബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മം നിസ്സായ ഹദയം ഠിത’ന്തി, നാപി ഹദയം ജാനാതി ‘അഹം ഉരട്ഠിപഞ്ജരബ്ഭന്തരം നിസ്സായ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ഹദയം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

യകനം അന്തോസരീരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ഉക്ഖലികപാലപസ്സമ്ഹി ലഗ്ഗേ യമകമംസപിണ്ഡേ ന ഉക്ഖലികപാലപസ്സം ജാനാതി ‘മയി യമകമംസപിണ്ഡോ ലഗ്ഗോ’തി, നാപി യമകമംസപിണ്ഡോ ജാനാതി ‘അഹം ഉക്ഖലികപാലപസ്സേ ലഗ്ഗോ’തി, ഏവമേവ ന ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം ജാനാതി ‘മം നിസ്സായ യകനം ഠിത’ന്തി, നാപി യകനം ജാനാതി ‘അഹം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ദക്ഖിണപസ്സം നിസ്സായ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി യകനം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

കിലോമകേസു പടിച്ഛന്നകിലോമകം ഹദയഞ്ച വക്കഞ്ച പരിവാരേത്വാ ഠിതം, അപടിച്ഛന്നകിലോമകം സകലസരീരേ ചമ്മസ്സ ഹേട്ഠതോ മംസം പരിയോനന്ധിത്വാ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ പിലോതികപലിവേഠിതേ മംസേ ന മംസം ജാനാതി ‘അഹം പിലോതികായ പലിവേഠിത’ന്തി, നാപി പിലോതികാ ജാനാതി ‘മയാ മംസം പലിവേഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന വക്കഹദയാനി സകലസരീരേ മംസഞ്ച ജാനാതി ‘അഹം കിലോമകേന പടിച്ഛന്ന’ന്തി, നാപി കിലോമകം ജാനാതി ‘മയാ വക്കഹദയാനി സകലസരീരേ മംസഞ്ച പടിച്ഛന്ന’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി കിലോമകം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

പിഹകം ഹദയസ്സ വാമപസ്സേ ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതായ ഗോമയപിണ്ഡിയാ ന കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം ജാനാതി ‘ഗോമയപിണ്ഡി മം നിസ്സായ ഠിതാ’തി, നാപി ഗോമയപിണ്ഡി ജാനാതി ‘അഹം കോട്ഠകമത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം ജാനാതി ‘പിഹകം മം നിസ്സായ ഠിത’ന്തി, നാപി പിഹകം ജാനാതി ‘അഹം ഉദരപടലസ്സ മത്ഥകപസ്സം നിസ്സായ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി പിഹകം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

പപ്ഫാസം സരീരബ്ഭന്തരേ ദ്വിന്നം ഥനാനം അബ്ഭന്തരേ ഹദയഞ്ച യകനഞ്ച ഉപരിഛാദേത്വാ ഓലമ്ബന്തം ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരേ ഓലമ്ബമാനേ സകുണകുലാവകേ ന ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മയി സകുണകുലാവകോ ഓലമ്ബമാനോ ഠിതോ’തി, നാപി സകുണകുലാവകോ ജാനാതി ‘അഹം ജിണ്ണകോട്ഠബ്ഭന്തരേ ഓലമ്ബമാനോ ഠിതോ’തി, ഏവമേവ ന സരീരബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മയി പപ്ഫാസം ഓലമ്ബമാനം ഠിത’ന്തി, നാപി പപ്ഫാസം ജാനാതി ‘അഹം ഏവരൂപേ സരീരബ്ഭന്തരേ ഓലമ്ബമാനം ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി പപ്ഫാസം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

അന്തം ഗലവാടകതോ കരീസമഗ്ഗപരിയന്തേ സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ലോഹിതദോണികായ ഓഭുജിത്വാ ഠപിതേ ഛിന്നസീസധമനികളേവരേ ന ലോഹിതദോണി ജാനാതി ‘മയി ധമനികളേവരം ഠിത’ന്തി, നാപി ധമനികളേവരം ജാനാതി ‘അഹം ലോഹിതദോണികായം ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന സരീരബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മയി അന്തം ഠിത’ന്തി, നാപി അന്തം ജാനാതി ‘അഹം സരീരബ്ഭന്തരേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി അന്തം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

അന്തഗുണം അന്തന്തരേ ഏകവീസതി അന്തഭോഗേ ബന്ധിത്വാ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം സിബ്ബേത്വാ ഠിതേസു രജ്ജുകേസു ന പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം ജാനാതി ‘രജ്ജുകാ മം സിബ്ബേത്വാ ഠിതാ’തി, നാപി രജ്ജുകാ ജാനന്തി ‘മയം പാദപുഞ്ഛനരജ്ജുമണ്ഡലകം സിബ്ബേത്വാ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന അന്തം ജാനാതി ‘അന്തഗുണം മം ആബന്ധിത്വാ ഠിത’ന്തി, നാപി അന്തഗുണം ജാനാതി ‘അഹം അന്തം ബന്ധിത്വാ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി അന്തഗുണം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

ഉദരിയം ഉദരേ ഠിതം അസിതപീതഖായിതസായിതം. തത്ഥ യഥാ സുവാനദോണിയം ഠിതേ സുവാനവമഥുമ്ഹി ന സുവാനദോണി ജാനാതി ‘മയി സുവാനവമഥു ഠിതോ’തി, നാപി സുവാനവമഥു ജാനാതി ‘അഹം സുവാനദോണിയം ഠിതോ’തി, ഏവമേവ ന ഉദരം ജാനാതി ‘മയി ഉദരിയം ഠിത’ന്തി, നാപി ഉദരിയം ജാനാതി ‘അഹം ഉദരേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ഉദരിയം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

കരീസം പക്കാസയസങ്ഖാതേ അട്ഠങ്ഗുലവേളുപബ്ബസദിസേ അന്തപരിയോസാനേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ വേളുപബ്ബേ ഓമദ്ദിത്വാ പക്ഖിത്തായ സണ്ഹപണ്ഡുമത്തികായ ന വേളുപബ്ബം ജാനാതി ‘മയി പണ്ഡുമത്തികാ ഠിതാ’തി, നാപി പണ്ഡുമത്തികാ ജാനാതി ‘അഹം വേളുപബ്ബേ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന പക്കാസയോ ജാനാതി ‘മയി കരീസം ഠിത’ന്തി, നാപി കരീസം ജാനാതി ‘അഹം പക്കാസയേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി കരീസം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

മത്ഥലുങ്ഗം സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ പുരാണലാബുകടാഹേ പക്ഖിത്തായ പിട്ഠപിണ്ഡിയാ ന ലാബുകടാഹം ജാനാതി ‘മയി പിട്ഠപിണ്ഡി ഠിതാ’തി, നാപി പിട്ഠപിണ്ഡി ജാനാതി ‘അഹം ലാബുകടാഹേ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന സീസകടാഹബ്ഭന്തരം ജാനാതി ‘മയി മത്ഥലുങ്ഗം ഠിത’ന്തി, നാപി മത്ഥലുങ്ഗം ജാനാതി ‘അഹം സീസകടാഹബ്ഭന്തരേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി മത്ഥലുങ്ഗം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ ഥദ്ധോ പഥവീധാതൂതി.

യം വാ പനഞ്ഞമ്പീതി ഇമിനാ ആപോകോട്ഠാസാദീസു തീസു അനുഗതം പഥവീധാതും ലക്ഖണവസേന യേവാപനകം പഥവിം കത്വാ ദസ്സേതി.

ബാഹിരപഥവീധാതുനിദ്ദേസേ അയോതി കാളലോഹം. ലോഹന്തി ജാതിലോഹം, വിജാതിലോഹം, കിത്തിമലോഹം, പിസാചലോഹന്തി ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ അയോ, സജ്ഝു, സുവണ്ണം, തിപു, സീസം, തമ്ബലോഹം, വേകന്തകന്തി ഇമാനി സത്ത ജാതിലോഹാനി നാമ. നാഗനാസികലോഹം വിജാതിലോഹം നാമ. കംസലോഹം, വട്ടലോഹം, ആരകൂടന്തി തീണി കിത്തിമലോഹാനി നാമ. മോരക്ഖകം, പുഥുകം, മലിനകം, ചപലകം, സേലകം, ആടകം, ഭല്ലകം, ദൂസിലോഹന്തി അട്ഠ പിസാചലോഹാനി നാമ. തേസു പഞ്ച ജാതിലോഹാനി പാളിയം വിസും വുത്താനേവ. തമ്ബലോഹം, വേകന്തകലോഹന്തി ഇമേഹി പന ദ്വീഹി ജാതിലോഹേഹി സദ്ധിം സേസം സബ്ബമ്പി ഇധ ലോഹന്തി വേദിതബ്ബം.

തിപൂതി സേതതിപു. സീസന്തി കാളതിപു. സജ്ഝൂതി രജതം. മുത്താതി സാമുദ്ദികമുത്താ. മണീതി ഠപേത്വാ പാളിആഗതേ വേളുരിയാദയോ സേസോ ജോതിരസാദിഭേദോ സബ്ബോപി മണി. വേളുരിയോതി വംസവണ്ണമണി. സങ്ഖോതി സാമുദ്ദികസങ്ഖോ. സിലാതി കാളസിലാ, പണ്ഡുസിലാ, സേതസിലാതിആദിഭേദാ സബ്ബാപി സിലാ. പവാളന്തി പവാളമേവ. രജതന്തി കഹാപണോ. ജാതരൂപന്തി സുവണ്ണം. ലോഹിതങ്കോതി രത്തമണി. മസാരഗല്ലന്തി കബരമണി. തിണാദീസു ബഹിസാരാ അന്തമസോ നാളികേരാദയോപി തിണം നാമ. അന്തോസാരം അന്തമസോ ദാരുഖണ്ഡമ്പി കട്ഠം നാമ. സക്ഖരാതി മുഗ്ഗമത്തതോ യാവ മുട്ഠിപ്പമാണാ മരുമ്ബാ സക്ഖരാ നാമ. മുഗ്ഗമത്തതോ പന ഹേട്ഠാ വാലികാതി വുച്ചതി. കഠലന്തി യം കിഞ്ചി കപാലം. ഭൂമീതി പഥവീ. പാസാണോതി അന്തോമുട്ഠിയം അസണ്ഠഹനതോ പട്ഠായ ഹത്ഥിപ്പമാണം അസമ്പത്തോ പാസാണോ നാമ. ഹത്ഥിപ്പമാണതോ പട്ഠായ പന ഉപരി പബ്ബതോ നാമ. യം വാ പനാതി ഇമിനാ താലട്ഠി-നാളികേര-ഫലാദിഭേദം സേസപഥവിം ഗണ്ഹാതി. യാ ച അജ്ഝത്തികാ പഥവീധാതു യാ ച ബാഹിരാതി ഇമിനാ ദ്വേപി പഥവീധാതുയോ കക്ഖളട്ഠേന ലക്ഖണതോ ഏകാ പഥവീധാതു ഏവാതി ദസ്സേതി.

൧൭൪. ആപോധാതുനിദ്ദേസാദീസു ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ആപോ ആപോഗതന്തിആദീസു ആബന്ധനവസേന ആപോ. തദേവ ആപോസഭാവം ഗതത്താ ആപോഗതം നാമ. സ്നേഹവസേന സ്നേഹോ. സോയേവ സ്നേഹസഭാവം ഗതത്താ സ്നേഹഗതം നാമ. ബന്ധനത്തം രൂപസ്സാതി അവിനിബ്ഭോഗരൂപസ്സ ബന്ധനഭാവോ. പിത്തം സേമ്ഹന്തിആദീനിപി വണ്ണസണ്ഠാനദിസോകാസപരിച്ഛേദവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ധാതുവസേനേവ മനസികാതബ്ബാനി.

തത്രായം നയോ – പിത്തേസു ഹി അബദ്ധപിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയപടിബദ്ധം സകലസരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം, ബദ്ധപിത്തം പിത്തകോസകേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ പൂവം ബ്യാപേത്വാ ഠിതേ തേലേ ന പൂവം ജാനാതി ‘തേലം മം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’ന്തി, നാപി തേലം ജാനാതി ‘അഹം പൂവം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന സരീരം ജാനാതി ‘അബദ്ധപിത്തം മം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’ന്തി, നാപി അബദ്ധപിത്തം ജാനാതി ‘അഹം സരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിത’ന്തി. യഥാ ച വസ്സോദകേന പുണ്ണേ കോസാതകീകോസകേ ന കോസാതകീകോസകോ ജാനാതി ‘മയി വസ്സോദകം ഠിത’ന്തി, നാപി വസ്സോദകം ജാനാതി ‘അഹം കോസാതകീകോസകേ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന പിത്തകോസകോ ജാനാതി മയി ബദ്ധപിത്തം ഠിതന്തി, നാപി ബദ്ധപിത്തം ജാനാതി ‘അഹം പിത്തകോസകേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി പിത്തം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

സേമ്ഹം ഏകപത്ഥപൂരപ്പമാണം ഉദരപടലേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ഉപരി സഞ്ജാതഫേണപടലായ ചന്ദനികായ ന ചന്ദനികാ ജാനാതി ‘മയി ഫേണപടലം ഠിത’ന്തി, നാപി ഫേണപടലം ജാനാതി ‘അഹം ചന്ദനികായ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന ഉദരപടലം ജാനാതി ‘മയി സേമ്ഹം ഠിത’ന്തി, നാപി സേമ്ഹം ജാനാതി ‘അഹം ഉദരപടലേ ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി സേമ്ഹം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

പുബ്ബോ അനിബദ്ധോകാസോ, യത്ഥ യത്ഥേവ ഖാണുകണ്ടകപ്പഹരണഅഗ്ഗിജാലാദീഹി അഭിഹടേ സരീരപ്പദേസേ ലോഹിതം സണ്ഠഹിത്വാ പച്ചതി, ഗണ്ഡപീളകാദയോ വാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ തിട്ഠതി. തത്ഥ യഥാ ഫരസുപ്പഹാരാദിവസേന പഗ്ഘരിതനിയാസേ രുക്ഖേ ന രുക്ഖസ്സ ഫരസുപ്പഹാരാദിപ്പദേസാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു നിയ്യാസോ ഠിതോ’തി, നാപി നിയ്യാസോ ജാനാതി ‘അഹം രുക്ഖസ്സ ഫരസുപ്പഹാരാദിപ്പദേസേസു ഠിതോ’തി, ഏവമേവ ന സരീരസ്സ ഖാണുകണ്ടകാദീഹി അഭിഹടപ്പദേസാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു പുബ്ബോ ഠിതോ’തി, നാപി പുബ്ബോ ജാനാതി ‘അഹം തേസു പദേസേസു ഠിതോ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി പുബ്ബോ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

ലോഹിതേസു സംസരണലോഹിതം അബദ്ധപിത്തം വിയ സകലസരീരം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം. സന്നിചിതലോഹിതം യകനട്ഠാനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ ഏകപത്തപൂരണപ്പമാണം വക്കഹദയയകനപപ്ഫാസാനി തേമേന്തം ഠിതം. തത്ഥ സംസരണലോഹിതേ അബദ്ധപിത്തസദിസോവ വിനിച്ഛയോ. ഇതരം പന യഥാ ജജ്ജരകപാലട്ഠേ ഉദകേ ഹേട്ഠാ ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാനി തേമയമാനേ ന ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാനി ജാനന്തി ‘മയം ഉദകേന തേമിയമാനാ ഠിതാ’തി, നാപി ഉദകം ജാനാതി ‘അഹം ലേഡ്ഡുഖണ്ഡാനി തേമേമീ’തി, ഏവമേവ ന യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗട്ഠാനം വക്കാദീനി വാ ജാനന്തി ‘മയി ലോഹിതം ഠിതം, അമ്ഹേ വാ തേമയമാനം ഠിത’ന്തി, നാപി ലോഹിതം ജാനാതി ‘അഹം യകനസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗം പൂരേത്വാ വക്കാദീനി തേമയമാനം ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ലോഹിതം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

സേദോ അഗ്ഗിസന്താപാദികാലേസു കേസലോമകൂപവിവരാനി പൂരേത്വാ തിട്ഠതി ചേവ പഗ്ഘരതി ച. തത്ഥ യഥാ ഉദകാ അബ്ബൂള്ഹമത്തേസു ഭിസമുളാലകുമുദനാളകലാപേസു ന ഭിസാദികലാപവിവരാനി ജാനന്തി ‘അമ്ഹേഹി ഉദകം പഗ്ഘരതീ’തി, നാപി ഭിസാദികലാപവിവരേഹി പഗ്ഘരന്തം ഉദകം ജാനാതി ‘അഹം ഭിസാദികലാപവിവരേഹി പഗ്ഘരാമീ’തി, ഏവമേവ ന കേസലോമകൂപവിവരാനി ജാനന്തി ‘അമ്ഹേഹി സേദോ പഗ്ഘരതീ’തി, നാപി സേദോ ജാനാതി ‘അഹം കേസലോമകൂപവിവരേഹി പഗ്ഘരാമീ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി സേദോ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

മേദോ ഥൂലസ്സ സകലസരീരം ഫരിത്വാ കിസസ്സ ജങ്ഘമംസാദീനി നിസ്സായ ഠിതോ പത്ഥിന്നസ്നേഹോ. തത്ഥ യഥാ ഹലിദ്ദിപിലോതികപടിച്ഛന്നേ മംസപുഞ്ജേ ന മംസപുഞ്ജോ ജാനാതി ‘മം നിസ്സായ ഹലിദ്ദിപിലോതികാ ഠിതാ’തി, നാപി ഹലിദ്ദിപിലോതികാ ജാനാതി ‘അഹം മംസപുഞ്ജം നിസ്സായ ഠിതാ’തി, ഏവമേവ ന സകലസരീരേ ജങ്ഘാദീസു വാ മംസം ജാനാതി ‘മം നിസ്സായ മേദോ ഠിതോ’തി, നാപി മേദോ ജാനാതി ‘അഹം സകലസരീരേ ജങ്ഘാദീസു വാ മംസം നിസ്സായ ഠിതോ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി മേദോ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ പത്ഥിന്നസ്നേഹോ പത്ഥിന്നയൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

അസ്സു യദാ സഞ്ജായതി തദാ അക്ഖികൂപകേ പൂരേത്വാ തിട്ഠതി വാ പഗ്ഘരതി വാ. തത്ഥ യഥാ ഉദകപുണ്ണേസു തരുണതാലട്ഠികൂപകേസു ന തരുണതാലട്ഠികൂപകാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു ഉദകം ഠിത’ന്തി, നാപി ഉദകം ജാനാതി ‘അഹം തരുണതാലട്ഠികൂപകേസു ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന അക്ഖികൂപകാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു അസ്സു ഠിത’ന്തി, നാപി അസ്സു ജാനാതി ‘അഹം അക്ഖികൂപകേസു ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി അസ്സു നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

വസാ അഗ്ഗിസന്താപാദികാലേ ഹത്ഥതലഹത്ഥപിട്ഠിപാദതലപാദപിട്ഠിനാസപുടനലാടഅംസകൂടേസു ഠിതവിലീനസ്നേഹോ. തത്ഥ യഥാ പക്ഖിത്തതേലേ ആചാമേ ന ആചാമോ ജാനാതി ‘മം തേലം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിത’ന്തി, നാപി തേലം ജാനാതി ‘അഹം ആചാമം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന ഹത്ഥതലാദിപ്പദേസോ ജാനാതി ‘മം വസാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ’തി, നാപി വസാ ജാനാതി ‘അഹം ഹത്ഥതലാദിപ്പദേസേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ഠിതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി വസാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

ഖേളോ തഥാരൂപേ ഖേളുപ്പത്തിപച്ചയേ സതി ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ജിവ്ഹായ തിട്ഠതി. തത്ഥ യഥാ അബ്ബോച്ഛിന്നഉദകനിസ്സന്ദേ നദീതീരകൂപകേ ന കൂപതലം ജാനാതി ‘മയി ഉദകം സന്തിട്ഠതീ’തി, നാപി ഉദകം ജാനാതി ‘അഹം കൂപതലേ സന്തിട്ഠാമീ’തി, ഏവമേവ ന ജിവ്ഹാതലം ജാനാതി ‘മയി ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ഖേളോ ഠിതോ’തി, നാപി ഖേളോ ജാനാതി ‘അഹം ഉഭോഹി കപോലപസ്സേഹി ഓരോഹിത്വാ ജിവ്ഹാതലേ ഠിതോ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ഖേളോ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

സിങ്ഘാണികാ യദാ സഞ്ജായതി തദാ നാസാപുടേ പൂരേത്വാ തിട്ഠതി വാ പഗ്ഘരതി വാ. തത്ഥ യഥാ പൂതിദധിഭരിതായ സിപ്പികായ ന സിപ്പികാ ജാനാതി ‘മയി പൂതിദധി ഠിത’ന്തി, നാപി പൂതിദധി ജാനാതി ‘അഹം സിപ്പികായ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന നാസാപുടാ ജാനന്തി ‘അമ്ഹേസു സിങ്ഘാണികാ ഠിതാ’തി, നാപി സിങ്ഘാണികാ ജാനാതി ‘അഹം നാസാപുടേസു ഠിതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി സിങ്ഘാണികാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

ലസികാ അട്ഠികസന്ധീനം അബ്ഭഞ്ജനകിച്ചം സാധയമാനാ അസീതിസതസന്ധീസു ഠിതാ. തത്ഥ യഥാ തേലബ്ഭഞ്ജിതേ അക്ഖേ ന അക്ഖോ ജാനാതി ‘മം തേലം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിത’ന്തി, നാപി തേലം ജാനാതി ‘അഹം അക്ഖം അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിത’ന്തി, ഏവമേവ ന അസീതിസതസന്ധയോ ജാനന്തി ‘ലസികാ അമ്ഹേ അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിതാ’തി, നാപി ലസികാ ജാനാതി ‘അഹം അസീതിസതസന്ധയോ അബ്ഭഞ്ജിത്വാ ഠിതാ’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി ലസികാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി.

മുത്തം വത്ഥിസ്സ അബ്ഭന്തരേ ഠിതം. തത്ഥ യഥാ ചന്ദനികായ പക്ഖിത്തേ അധോമുഖേ രവണഘടേ ന രവണഘടോ ജാനാതി ‘മയി ചന്ദനികാരസോ ഠിതോ’തി, നാപി ചന്ദനികാരസോ ജാനാതി ‘അഹം രവണഘടേ ഠിതോ’തി, ഏവമേവ ന വത്ഥി ജാനാതി ‘മയി മുത്തം ഠിത’ന്തി, നാപി മുത്തം ജാനാതി ‘അഹം വത്ഥിമ്ഹി ഠിത’ന്തി. അഞ്ഞമഞ്ഞം ആഭോഗപച്ചവേക്ഖണരഹിതാ ഏതേ ധമ്മാ. ഇതി മുത്തം നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ യൂസഭൂതോ ആബന്ധനാകാരോ ആപോധാതൂതി. യം വാ പനാതി അവസേസേസു തീസു കോട്ഠാസേസു ആപോധാതും സന്ധായ വുത്തം.

ബാഹിരആപോധാതുനിദ്ദേസേ മൂലം പടിച്ച നിബ്ബത്തോ രസോ മൂലരസോ നാമ. ഖന്ധരസാദീസുപി ഏസേവ നയോ. ഖീരാദീനി പാകടാനേവ. യഥാ പന ഭേസജ്ജസിക്ഖാപദേ ഏവമിധ നിയമോ നത്ഥി. യം കിഞ്ചി ഖീരം ഖീരമേവ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. ഭുമ്മാനീതി ആവാടാദീസു ഠിതഉദകാനി. അന്തലിക്ഖാനീതി പഥവിം അപ്പത്താനി വസ്സോദകാനി. യം വാ പനാതി ഹിമോദകകപ്പവിനാസകഉദകപഥവീസന്ധാരകഉദകാദീനി ഇധ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാനി.

൧൭൫. തേജോധാതുനിദ്ദേസേ തേജനവസേന തേജോ. തേജോവ തേജോഭാവം ഗതത്താ തേജോഗതം. ഉസ്മാതി ഉണ്ഹാകാരോ. ഉസ്മാവ ഉസ്മാഭാവം ഗതത്താ ഉസ്മാഗതം. ഉസുമന്തി ചണ്ഡഉസുമം. തദേവ ഉസുമഭാവം ഗതത്താ ഉസുമഗതം. യേന ചാതി യേന തേജോഗതേന കുപ്പിതേന. സന്തപ്പതീതി അയം കായോ സന്തപ്പതി, ഏകാഹികജരാദിഭാവേന ഉസുമജാതോ ഹോതി. യേന ച ജീരീയതീതി യേന അയം കായോ ജീരീയതി, ഇന്ദ്രിയവേകല്ലതം ബലപരിക്ഖയം വലിപലിതാദിഭാവഞ്ച പാപുണാതി. യേന ച പരിഡയ്ഹതീതി യേന കുപ്പിതേന അയം കായോ ഡയ്ഹതി, സോ ച പുഗ്ഗലോ ‘ഡയ്ഹാമി ഡയ്ഹാമീ’തി കന്ദന്തോ സതധോതസപ്പിഗോസീതചന്ദനാദിലേപനഞ്ചേവ താലവണ്ടവാതഞ്ച പച്ചാസീസതി. യേന ച അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതീതി യേനേതം അസിതം വാ ഓദനാദി, പീതം വാ പാനകാദി, ഖായിതം വാ പിട്ഠഖജ്ജകാദി, സായിതം വാ അമ്ബപക്കമധുഫാണിതാദി സമ്മാ പരിപാകം ഗച്ഛതി, രസാദിഭാവേന വിവേകം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ തയോ തേജോധാതൂ ചതുസമുട്ഠാനാ, പച്ഛിമോ കമ്മസമുട്ഠാനോവ. അയം താവേത്ഥ പദസംവണ്ണനാ.

ഇദം പന മനസികാരവിധാനം – ഇധ ഭിക്ഖു ‘യേന സന്തപ്പതി, അയം ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ പരിപാചനാകാരോ തേജോധാതൂ’തി മനസി കരോതി; ‘യേന ജീരീയതി, യേന പരിഡയ്ഹതി, യേന അസിതപീതഖായിതസായിതം സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, അയം ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ പരിപാചനാകാരോ തേജോധാതൂ’തി മനസി കരോതി. യം വാ പനാതി ഇമസ്മിം സരീരേ പാകതികോ ഏകോ ഉതു അത്ഥി, സോ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠോ.

ബാഹിരതേജോധാതുനിദ്ദേസേ കട്ഠം പടിച്ച പജ്ജലിതോ കട്ഠുപാദാനോ അഗ്ഗി കട്ഠഗ്ഗി നാമ. സകലികഗ്ഗിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. സങ്കാരഗ്ഗീതി കചവരം സംകഡ്ഢിത്വാ ജാലാപിതോ കചവരഗ്ഗി. ഇന്ദഗ്ഗീതി അസനിഅഗ്ഗി. അഗ്ഗിസന്താപോതി ജാലായ വാ വീതച്ചികങ്ഗാരാനം വാ സന്താപോ. സൂരിയസന്താപോതി ആതപോ. കട്ഠസന്നിചയസന്താപോതി കട്ഠരാസിട്ഠാനേ സന്താപോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യം വാ പനാതി പേതഗ്ഗി കപ്പവിനാസഗ്ഗി നിരയഗ്ഗിആദയോ ഇധ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാ.

൧൭൬. വായോധാതുനിദ്ദേസേ വായനവസേന വായോ. വായോവ വായോഭാവം ഗതത്താ വായോഗതം. ഥമ്ഭിതത്തം രൂപസ്സാതി അവിനിബ്ഭോഗരൂപസ്സ ഥമ്ഭിതഭാവോ. ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാതി ഉഗ്ഗാരഹിക്കാദി പവത്തകാ ഉദ്ധം ആരോഹനവാതാ. അധോഗമാ വാതാതി ഉച്ചാരപസ്സാവാദിനീഹരണകാ അധോ ഓരോഹനവാതാ. കുച്ഛിസയാ വാതാതി അന്താനം ബഹിവാതാ. കോട്ഠാസയാ വാതാതി അന്താനം അന്തോവാതാ. അങ്ഗമങ്ഗാനുസാരിനോ വാതാതി ധമനിജാലാനുസാരേന സകലസരീരേ അങ്ഗമങ്ഗാനി അനുസടാ സമിഞ്ജനപസാരണാദിനിബ്ബത്തകാ വാതാ. സത്ഥകവാതാതി സന്ധിബന്ധനാനി കത്തരിയാ ഛിന്ദന്താ വിയ പവത്തവാതാ. ഖുരകവാതാതി ഖുരേന വിയ ഹദയം ഫാലനവാതാ. ഉപ്പലകവാതാതി ഹദയമംസമേവ ഉപ്പാടനകവാതാ. അസ്സാസോതി അന്തോപവിസനനാസികാവതോ. പസ്സാസോതി ബഹിനിക്ഖമനനാസികാവതോ. ഏത്ഥ ച പുരിമാ സബ്ബേ ചതുസമുട്ഠാനാ, അസ്സാസപസ്സാസാ ചിത്തസമുട്ഠാനാവ. അയമേത്ഥ പദവണ്ണനാ.

ഇദം പന മനസികാരവിധാനം – ഇധ ഭിക്ഖു ഉദ്ധങ്ഗമാദിഭേദേ വാതേ ഉദ്ധങ്ഗമാദിവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ ‘ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാ നാമ ഇമസ്മിം സരീരേ പാടിയേക്കോ കോട്ഠാസോ അചേതനോ അബ്യാകതോ സുഞ്ഞോ നിസ്സത്തോ വിത്ഥമ്ഭനാകാരോ വായോധാതൂ’തി മനസി കരോതി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യം വാ പനാതി സേസേ വായോകോട്ഠാസേ അനുഗതാ വാതാ ഇധ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാ.

ബാഹിരവായോധാതുനിദ്ദേസേ പുരത്ഥിമാ വാതാതി പുരത്ഥിമദിസതോ ആഗതാ വാതാ. പച്ഛിമുത്തരദക്ഖിണേസുപി ഏസേവ നയോ. സരജാ വാതാതി സഹ രജേന സരജാ. അരജാ വാതാതി രജവിരഹിതാ സുദ്ധാ അരജാ നാമ. സീതാതി സീതഉതുസമുട്ഠാനാ സീതവലാഹകന്തരേ സമുട്ഠിതാ. ഉണ്ഹാതി ഉണ്ഹഉതുസമുട്ഠാനാ ഉണ്ഹവലാഹകന്തരേ സമുട്ഠിതാ. പരിത്താതി മന്ദാ തനുകവാതാ. അധിമത്താതി ബലവവാതാ. കാളാതി കാളവലാഹകന്തരേ സമുട്ഠിതാ, യേഹി അബ്ഭാഹതോ ഛവിവണ്ണോ കാളകോ ഹോതി. തേസം ഏതം അധിവചനന്തിപി ഏകേ. വേരമ്ഭവാതാതി യോജനതോ ഉപരി വായനവാതാ. പക്ഖവാതാതി അന്തമസോ മക്ഖികായപി പക്ഖായൂഹനസമുട്ഠിതാ വാതാ. സുപണ്ണവാതാതി ഗരുളവാതാ. കാമഞ്ച ഇമേപി പക്ഖവാതാവ ഉസ്സദവസേന പന വിസും ഗഹിതാ. താലവണ്ടവാതാതി താലപണ്ണേഹി വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി മണ്ഡലസണ്ഠാനേന സമുട്ഠാപിതാ വാതാ. വിധൂപനവാതാതി ബീജനപത്തകേന സമുട്ഠാപിതാ വാതാ. ഇമാനി ച താലവണ്ടവിധൂപനാനി അനുപ്പന്നമ്പി വാതം ഉപ്പാദേന്തി, ഉപ്പന്നമ്പി പരിവത്തേന്തി. യം വാ പനാതി ഇധ പാളിആഗതേ ഠപേത്വാ സേസവാതാ യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠാ.

൧൭൭. ആകാസധാതുനിദ്ദേസേ അപ്പടിഘട്ടനട്ഠേന ന കസ്സതീതി ആകാസോ. ആകാസോവ ആകാസഭാവം ഗതത്താ ആകാസഗതം. അഘട്ടനീയതായ അഘം. അഘമേവ അഘഭാവം ഗതത്താ അഘഗതം. വിവരോതി അന്തരം. തദേവ വിവരഭാവം ഗതത്താ വിവരഗതം. അസമ്ഫുട്ഠം മംസലോഹിതേഹീതി മംസലോഹിതേഹി നിസ്സടം. കണ്ണച്ഛിദ്ദന്തിആദി പന തസ്സേവ പഭേദദസ്സനം. തത്ഥ കണ്ണച്ഛിദ്ദന്തി കണ്ണസ്മിം ഛിദ്ദം വിവരം മംസലോഹിതേഹി അസമ്ഫുട്ഠോകാസോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ. യേനാതി യേന വിവരേന ഏതം അസിതാദിഭേദം അജ്ഝോഹരണീയം അജ്ഝോഹരതി, അന്തോ പവേസേതി. യത്ഥാതി യസ്മിം അന്തോഉദരപടലസങ്ഖാതേ ഓകാസേ ഏതദേവ ചതുബ്ബിധം അജ്ഝോഹരണീയം തിട്ഠതി. യേനാതി യേന വിവരേന സബ്ബമ്പേതം വിപക്കം കസടഭാവം ആപന്നം നിക്ഖമതി, തം ഉദരപടലതോ യാവ കരീസമഗ്ഗാ വിദത്ഥിചതുരങ്ഗുലമത്തം ഛിദ്ദം മംസലോഹിതേഹി അസമ്ഫുട്ഠം നിസ്സടം ആകാസധാതൂതി വേദിതബ്ബം. യം വാ പനാതി ഏത്ഥ ചമ്മന്തരം മംസന്തരം ന്ഹാരുന്തരം അട്ഠിന്തരം ലോമന്തരന്തി ഇദം സബ്ബം യേവാപനകട്ഠാനം പവിട്ഠം.

ബാഹിരകആകാസധാതുനിദ്ദേസേ അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹീതി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിസ്സടം ഭിത്തിഛിദ്ദകവാടഛിദ്ദാദികം വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ യസ്മിം ആകാസേ പരികമ്മം കരോന്തസ്സ ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി തം കഥിതം.

൧൭൮. വിഞ്ഞാണധാതുനിദ്ദേസേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ ധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. സേസാസുപി ഏസേവ നയോ. ഇതി ഇമാസു ഛസു ധാതൂസു പരിഗ്ഗഹിതാസു അട്ഠാരസ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി. കഥം? പഥവീതേജോവായോധാതുഗ്ഗഹണേന താവ ഫോട്ഠബ്ബധാതു ഗഹിതാവ ഹോതി, ആപോധാതുആകാസധാതുഗ്ഗഹണേന ധമ്മധാതു, വിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന തസ്സാ പുരേചാരികപച്ഛാചാരികത്താ മനോധാതു ഗഹിതാവ ഹോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദയോ സുത്തേ ആഗതാ ഏവ. സേസാ നവ ആഹരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബാ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി തസ്സാ നിസ്സയഭൂതാ ചക്ഖുധാതു, ആരമ്മണഭൂതാ രൂപധാതു ച ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ഏവം സോതവിഞ്ഞാണധാതുആദിഗ്ഗഹണേന സോതധാതുആദയോതി അട്ഠാരസാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തി. താസു ദസഹി ധാതൂഹി രൂപപരിഗ്ഗഹോ കഥിതോ ഹോതി. സത്തഹി അരൂപപരിഗ്ഗഹോ. ധമ്മധാതുയാ സിയാ രൂപപരിഗ്ഗഹോ, സിയാ അരൂപപരിഗ്ഗഹോ. ഇതി അഡ്ഢേകാദസഹി ധാതൂഹി രൂപപരിഗ്ഗഹോ, അഡ്ഢട്ഠധാതൂഹി അരൂപപരിഗ്ഗഹോതി രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹോ കഥിതോ ഹോതി. രൂപാരൂപം പഞ്ചക്ഖന്ധാ. തം ഹോതി ദുക്ഖസച്ചം. തംസമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാ സമുദയസച്ചം. ഉഭിന്നം അപ്പവത്തി നിരോധസച്ചം. തംപജാനനോ മഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചന്തി ഇദം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനം അട്ഠാരസധാതുവസേന അഭിനിവിട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ മത്ഥകം പാപേത്വാ നിഗമനം കഥിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൧൭൯. ഇദാനി ദുതിയഛക്കം ദസ്സേന്തോ അപരാപി ഛ ധാതുയോതിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഖധാതു ദുക്ഖധാതൂതി കായപ്പസാദവത്ഥുകാനി സുഖദുക്ഖാനി സപ്പടിപക്ഖവസേന യുഗളകതോ ദസ്സിതാനി. സുഖഞ്ഹി ദുക്ഖസ്സ പടിപക്ഖോ, ദുക്ഖം സുഖസ്സ. യത്തകം സുഖേന ഫരിതട്ഠാനം തത്തകം ദുക്ഖം ഫരതി. യത്തകം ദുക്ഖേന ഫരിതട്ഠാനം തത്തകം സുഖം ഫരതി. സോമനസ്സധാതു ദോമനസ്സധാതൂതി ഇദമ്പി തഥേവ യുഗളകം കതം. സോമനസ്സഞ്ഹി ദോമനസ്സസ്സ പടിപക്ഖോ, ദോമനസ്സം സോമനസ്സസ്സ. യത്തകം സോമനസ്സേന ഫരിതട്ഠാനം തത്തകം ദോമനസ്സം ഫരതി. യത്തകം ദോമനസ്സേന ഫരിതട്ഠാനം തത്തകം സോമനസ്സം ഫരതി.

ഉപേക്ഖാധാതു അവിജ്ജാധാതൂതി ഇദം പന ദ്വയം സരിക്ഖകവസേന യുഗളകം കതം. ഉഭയമ്പി ഹേതം അവിഭൂതത്താ സരിക്ഖകം ഹോതി. തത്ഥ സുഖദുക്ഖധാതുഗ്ഗഹണേന തം സമ്പയുത്താ കായവിഞ്ഞാണധാതു, വത്ഥുഭൂതാ കായധാതു, ആരമ്മണഭൂതാ ഫോട്ഠബ്ബധാതു ച ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സോമനസ്സദോമനസ്സധാതുഗ്ഗഹണേന തം സമ്പയുത്താ മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഗഹിതാ ഹോതി. അവിജ്ജാധാതുഗ്ഗഹണേന ധമ്മധാതു ഗഹിതാ. ഉപേക്ഖാധാതുഗ്ഗഹണേന ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണധാതുമനോധാതുയോ, താസംയേവ വത്ഥാരമ്മണഭൂതാ ചക്ഖുധാതുരൂപധാതുആദയോ ച ഗഹിതാതി ഏവം അട്ഠാരസപി ധാതുയോ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. ഇദാനി താസു ദസഹി ധാതൂഹി രൂപപരിഗ്ഗഹോതിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവമ്പി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ യാവ അരഹത്താ മത്ഥകം പാപേത്വാ നിഗമനം കഥിതം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ കതമാ സുഖധാതു യം കായികം സാതന്തി ആദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനേവ.

൧൮൧. തതിയഛക്കേ കാമോതി ദ്വേ കാമാ – വത്ഥുകാമോ ച കിലേസകാമോ ച. തത്ഥ കിലേസകാമം സന്ധായ കാമപടിസംയുത്താ ധാതു കാമധാതു, കാമവിതക്കസ്സേതം നാമം. വത്ഥുകാമം സന്ധായ കാമോയേവ ധാതു കാമധാതു, കാമാവചരധമ്മാനമേതം നാമം. ബ്യാപാദപടിസംയുത്താ ധാതു ബ്യാപാദധാതു, ബ്യാപാദവിതക്കസ്സേതം നാമം. ബ്യാപാദോവ ധാതു ബ്യാപാദധാതു, ദസആഘാതവത്ഥുകസ്സ പടിഘസ്സേതം നാമം. വിഹിംസാ പടിസംയുത്താ ധാതു വിഹിംസാധാതു, വിഹിംസാവിതക്കസ്സേതം നാമം. വിഹിംസായേവ ധാതു വിഹിംസാധാതു, പരസത്തവിഹേസനസ്സേതം നാമം. അയം പന ഹേട്ഠാ അനാഗതത്താ ഏവം അത്ഥാദിവിഭാഗതോ വേദിതബ്ബാ – വിഹിംസന്തി ഏതായ സത്തേ, വിഹിംസനം വാ ഏതം സത്താനന്തി വിഹിംസാ. സാ വിഹേഠനലക്ഖണാ, കരുണാപടിപക്ഖലക്ഖണാ വാ; പരസന്താനേ ഉബ്ബേഗജനനരസാ, സകസന്താനേ കരുണാവിദ്ധംസനരസാ വാ; ദുക്ഖായതനപച്ചുപട്ഠാനാ; പടിഘപദട്ഠാനാതി വേദിതബ്ബാ. നേക്ഖമ്മം വുച്ചതി ലോഭാ നിക്ഖന്തത്താ അലോഭോ, നീവരണേഹി നിക്ഖന്തത്താ പഠമജ്ഝാനം, സബ്ബാകുസലേഹി നിക്ഖന്തത്താ സബ്ബകുസലം. നേക്ഖമ്മപടിസംയുത്താ ധാതു നേക്ഖമ്മധാതു, നേക്ഖമ്മവിതക്കസ്സേതം നാമം. നേക്ഖമ്മമേവ ധാതു നേക്ഖമ്മധാതു, സബ്ബസ്സാപി കുസലസ്സേതം നാമം. അബ്യാപാദപടിസംയുത്താ ധാതു അബ്യാപാദധാതു, അബ്യാപാദവിതക്കസ്സേതം നാമം. അബ്യാപാദോവ ധാതു അബ്യാപാദധാതു, മേത്തായേതം നാമം. അവിഹിംസാപടിസംയുത്താ ധാതു അവിഹിംസാധാതു, അവിഹിംസാ വിതക്കസ്സേതം നാമം. അവിഹിംസാവ ധാതു അവിഹിംസാധാതു, കരുണായേതം നാമം.

൧൮൨. ഇദാനി തമേവത്ഥം ദസ്സേതും തത്ഥ കതമാ കാമധാതൂതി പദഭാജനം ആരദ്ധം. തത്ഥ പടിസംയുത്തോതി സംപയോഗവസേന പടിസംയുത്തോ. തക്കോ വിതക്കോതിആദീനി വുത്തത്ഥാനേവ. വിഹേഠേതീതി ബാധേതി, ദുക്ഖാപേതി. ഹേഠനാതി പാണിപ്പഹാരാദീഹി ബാധനാ, ദുക്ഖുപ്പാദനാ. ബലവഹേഠനാ വിഹേഠനാ. ഹിംസന്തി ഏതായാതി ഹിംസനാ. ബലവഹിംസനാ വിഹിംസനാ. രോസനാതി ഘട്ടനാ. വിരോസനാതി ബലവഘട്ടനാ. സബ്ബത്ഥ വാ ‘വി’ ഉപസഗ്ഗേന പദം വഡ്ഢിതം. ഉപഹനന്തി ഏതേനാതി ഉപഘാതോ, പരേസം ഉപഘാതോ പരൂപഘാതോ.

മേത്തായന്തി ഏതായാതി മേത്തി. മേത്തായനാകാരോ മേത്തായനാ. മേത്തായ അയിതസ്സ മേത്താസമങ്ഗിനോ ഭാവോ മേത്തായിതത്തം. ബ്യാപാദേന വിമുത്തസ്സ ചേതസോ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തി. ഏത്ഥ ച പുരിമേഹി തീഹി ഉപചാരപ്പത്താപി അപ്പനാപതാപി മേത്താ കഥിതാ, പച്ഛിമേന അപ്പനാപത്താവ.

കരുണായന്തി ഏതായാതി കരുണാ. കരുണായനാകാരോ കരുണായനാ. കരുണായ അയിതസ്സ കരുണാസമങ്ഗിനോ ഭാവോ കരുണായിതത്തം. വിഹിംസായ വിമുത്തസ്സ ചേതസോ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തി. ഇധാപി പുരിമനയേനേവ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഉഭയത്ഥാപി ച പരിയോസാനപദേ മേത്താകരുണാതി ചേതോവിമുത്തിവിസേസനത്ഥം വുത്തം.

ഏത്ഥ ച കാമവിതക്കോ സത്തേസുപി ഉപ്പജ്ജതി സങ്ഖാരേസുപി. ഉഭയത്ഥ ഉപ്പന്നോപി കമ്മപഥഭേദോവ. ബ്യാപാദോ പന സത്തേസു ഉപ്പന്നോയേവ കമ്മപഥം ഭിന്ദതി, ന ഇതരോ. വിഹിംസായപി ഏസേവ നയോ. ഏത്ഥ ച ദുവിധാ കഥാ – സബ്ബസങ്ഗാഹികാ ചേവ അസമ്ഭിന്നാ ച. കാമധാതുഗ്ഗഹണേന ഹി ബ്യാപാദവിഹിംസാധാതുയോപി ഗഹിതാ. കാമധാതുയായേവ പന നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ ദ്വേപി ഏതാ ദസ്സിതാതി. അയം താവേത്ഥ സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ. ഠപേത്വാ പന ബ്യാപാദവിഹിംസാധാതുയോ സേസാ സബ്ബാപി കാമധാതു ഏവാതി. അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ നാമ. നേക്ഖമ്മധാതുഗ്ഗഹണേനാപി അബ്യാപാദഅവിഹിംസാധാതുയോ ഗഹിതായേവ. നേക്ഖമ്മധാതുതോ പന നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ തദുഭയമ്പി ദസ്സിതന്തി അയമേത്ഥാപി സബ്ബസങ്ഗാഹികകഥാ. ഠപേത്വാ അബ്യാപാദഅവിഹിംസാധാതുയോ അവസേസാ നേക്ഖമ്മധാതൂതി അയം അസമ്ഭിന്നകഥാ നാമ.

ഇമാഹി ച ഛഹി ധാതൂഹി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹി അട്ഠാരസ ധാതുയോ പരിഗ്ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സബ്ബാപി ഹി താ കാമധാതുതോവ നീഹരിത്വാ നീഹരിത്വാ ലഭാപേതബ്ബാ അട്ഠാരസ ധാതുയോവ ഹോന്തീതി തിണ്ണം ഛക്കാനം വസേന അട്ഠാരസ ഹോന്തി. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകേകസ്മിം ഛക്കേ വുത്തനയേന അട്ഠാരസ അട്ഠാരസ കത്വാ സബ്ബാനിപി താനി അട്ഠാരസകാനി ഏകജ്ഝം അഭിസങ്ഖിപിത്വാ അട്ഠാരസേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. ഇതി ഇമസ്മിം സുത്തന്തഭാജനീയേ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ തേഭൂമികാതി ഏവമേത്ഥ സമ്മസനചാരോവ കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ.

സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ.