൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൮൩. അഭിധമ്മഭാജനീയേ സരൂപേനേവ സബ്ബാപി ധാതുയോ ദസ്സേന്തോ അട്ഠാരസ ധാതുയോ – ചക്ഖുധാതു രൂപധാതൂതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉദ്ദേസവാരേ താവ –

അത്ഥതോ ലക്ഖണാദിതോ, കമതാവത്വസങ്ഖതോ;

പച്ചയാ അഥ ദട്ഠബ്ബാ, വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

തത്ഥ ‘അത്ഥതോ’തി ചക്ഖതീതി ചക്ഖു. രൂപയതീതി രൂപം. ചക്ഖുസ്സ വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദിനാ താവ നയേന ചക്ഖാദീനം വിസേസത്ഥതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. അവിസേസേന പന വിദഹതി, ധീയതേ, വിധാനം, വിധീയതേ ഏതായ, ഏത്ഥ വാ ധീയതീതി ധാതു. ലോകിയാ ഹി ധാതുയോ കാരണഭാവേന വവത്ഥിതാ ഹുത്വാ സുവണ്ണരജതാദിധാതുയോ വിയ സുവണ്ണരജതാദിം അനേകപ്പകാരം സംസാരദുക്ഖം വിദഹന്തി; ഭാരഹാരേഹി ച ഭാരോ വിയ സത്തേഹി ധീയന്തേ ധാരീയന്തേതി അത്ഥോ. ദുക്ഖവിധാനമത്തമേവ ചേതാ അവസവത്തനതോ. ഏതാഹി ച കരണഭൂതാഹി സംസാരദുക്ഖം സത്തേഹി അനുവിധീയതി; തഥാവിഹിതഞ്ചേതം ഏതാസ്വേവ ധീയതി ഠപീയതീതി അത്ഥോ. ഇതി ചക്ഖാദീസു ഏകേകോ ധമ്മോ യഥാസമ്ഭവം വിദഹതി ധീയതേതിആദിഅത്ഥവസേന ധാതൂതി വുച്ചതി.

അപിച യഥാ തിത്ഥിയാനം അത്താ നാമ സഭാവതോ നത്ഥി, ന ഏവമേതാ. ഏതാ പന അത്തനോ സഭാവം ധാരേന്തീതി ധാതുയോ. യഥാ ച ലോകേ വിചിത്താ ഹരിതാലമനോസിലാദയോ സിലാവയവാ ധാതുയോതി വുച്ചന്തി, ഏവമേതാപി ധാതുയോ വിയ ധാതുയോ. വിചിത്താ ഹേതാ ഞാണഞേയ്യാവയവാതി. യഥാ വാ സരീരസങ്ഖാതസ്സ സമുദായസ്സ അവയവഭൂതേസു രസസോണിതാദീസു അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നേസു ധാതുസമഞ്ഞാ, ഏവമേതേസുപി പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ അത്തഭാവസ്സ അവയവേസു ധാതുസമഞ്ഞാ വേദിതബ്ബാ. അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗലക്ഖണപരിച്ഛിന്നാ ഹേതേ ചക്ഖാദയോതി. അപിച ധാതൂതി നിജ്ജീവമത്തസ്സേതം അധിവചനം. തഥാ ഹി ഭഗവാ – ‘‘ഛ ധാതുരോ അയം, ഭിക്ഖു, പുരിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൩൪൩-൩൪൪) ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനത്ഥം ധാതുദേസനം അകാസീതി. തസ്മാ യഥാവുത്തേനത്ഥേന ചക്ഖു ച തം ധാതു ചാതി ചക്ഖുധാതു …പേ… മനോവിഞ്ഞാണഞ്ച തം ധാതു ചാതി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഏവം താവേത്ഥ അത്ഥതോ വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘ലക്ഖണാദിതോ’തി ചക്ഖാദീനം ലക്ഖണാദിതോ പേത്ഥ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. താനി ച പന തേസം ലക്ഖണാദീനി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി.

‘കമതോ’തി ഇധാപി പുബ്ബേ വുത്തേസു ഉപ്പത്തിക്കമാദീസു ദേസനാക്കമോവ യുജ്ജതി. സോ ച പനായം ഹേതുഫലാനുപുബ്ബവവത്ഥാനവസേന വുത്തോ. ചക്ഖുധാതു രൂപധാതൂതി ഇദഞ്ഹി ദ്വയം ഹേതു. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതൂതി ഫലം. ഏവം സബ്ബത്ഥ കമതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘താവത്വതോ’തി താവഭാവതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തേസു തേസു ഹി സുത്താഭിധമ്മപദേസേസു ആഭാധാതു, സുഭധാതു, ആകാസാനഞ്ചായതനധാതു, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനധാതു, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനധാതു, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനധാതു, സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു, കാമധാതു, ബ്യാപാദധാതു, വിഹിംസാധാതു, നേക്ഖമ്മധാതു, അബ്യാപാദധാതു, അവിഹിംസാധാതു, സുഖധാതു, ദുക്ഖധാതു, സോമനസ്സധാതു, ദോമനസ്സധാതു, ഉപേക്ഖാധാതു, അവിജ്ജാധാതു, ആരമ്ഭധാതു, നിക്കമധാതു, പരക്കമധാതു, ഹീനധാതു, മജ്ഝിമധാതു, പണീതധാതു, പഥവീധാതു, ആപോധാതു, തേജോധാതു, വായോധാതു, ആകാസധാതു, വിഞ്ഞാണധാതു, സങ്ഖതധാതു, അസങ്ഖതധാതു, അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോതി ഏവമാദയോ അഞ്ഞാപി ധാതുയോ ദിസ്സന്തി.

ഏവം സതി സബ്ബാസം വസേന പരിച്ഛേദം അകത്വാ കസ്മാ അട്ഠാരസാതി അയമേവ പരിച്ഛേദോ കതോതി ചേ? സഭാവതോ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബധാതൂനം തദന്തോഗധത്താ. രൂപധാതുയേവ ഹി ആഭാധാതു. സുഭധാതു പന രൂപാദിപ്പടിബദ്ധാ. കസ്മാ? സുഭനിമിത്തത്താ. സുഭനിമിത്തഞ്ഹി സുഭധാതു. തഞ്ച രൂപാദിവിനിമുത്തം ന വിജ്ജതി, കുസലവിപാകാരമ്മണാ വാ രൂപാദയോ ഏവ സുഭധാതൂതി രൂപാദിമത്തമേവേസാ. ആകാസാനഞ്ചായതനധാതുആദീസു ചിത്തം മനോവിഞ്ഞാണധാതു. സേസാ ധമ്മാ ധമ്മധാതു. സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധധാതു പന സഭാവതോ നത്ഥി; ധാതുദ്വയനിരോധമത്തമേവ ഹി സാ. കാമധാതു ധമ്മധാതുമത്തം വാ ഹോതി, യഥാഹ ‘‘തത്ഥ കതമാ കാമധാതു? കാമപടിസംയുത്തോ തക്കോ …പേ… മിച്ഛാസങ്കപ്പോ’’തി; അട്ഠാരസപി ധാതുയോ വാ, യഥാഹ ‘‘ഹേട്ഠതോ അവീചിനിരയം പരിയന്തം കത്വാ ഉപരിതോ പരനിമ്മിതവസവത്തിദേവേ അന്തോകരിത്വാ യം ഏതസ്മിം അന്തരേ ഏത്ഥാവചരാ ഏത്ഥ പരിയാപന്നാ ഖന്ധധാതുആയതനാ, രൂപാ, വേദനാ, സഞ്ഞാ, സങ്ഖാരാ, വിഞ്ഞാണം – അയം വുച്ചതി കാമധാതൂ’’തി. നേക്ഖമ്മധാതു ധമ്മധാതു ഏവ; ‘‘സബ്ബേപി കുസലാ ധമ്മാ നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി വാ വചനതോ മനോവിഞ്ഞാണധാതുപി ഹോതിയേവ. ബ്യാപാദവിഹിംസാഅബ്യാപാദഅവിഹിംസാസുഖദുക്ഖസോമനസ്സദോമനസ്സുപേക്ഖാഅവിജ്ജാആരമ്ഭനിക്കമപരക്കമധാതുയോ ധമ്മധാതുയേവ.

ഹീനമജ്ഝിമപണീതധാതുയോ അട്ഠാരസധാതുമത്തമേവ. ഹീനാ ഹി ചക്ഖാദയോ ഹീനധാതു. മജ്ഝിമപണീതാ ചക്ഖാദയോ മജ്ഝിമാ ചേവ പണീതാ ച ധാതൂ. നിപ്പരിയായേന പന അകുസലാ ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ ഹീനധാതു. ലോകിയാ കുസലാബ്യാകതാ ഉഭോപി ചക്ഖുധാതുആദയോ ച മജ്ഝിമധാതു. ലോകുത്തരാ പന ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ പണീതധാതു. പഥവീതേജോവായോധാതുയോ ഫോട്ഠബ്ബധാതുയേവ. ആപോധാതു ആകാസധാതു ച ധമ്മധാതുയേവ. വിഞ്ഞാണധാതു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസത്തവിഞ്ഞാണധാതുസങ്ഖേപോയേവ. സത്തരസ ധാതുയോ ധമ്മധാതുഏകദേസോ ച സങ്ഖതധാതു. അസങ്ഖതധാതു പന ധമ്മധാതുഏകദേസോവ. അനേകധാതുനാനാധാതുലോകോ പന അട്ഠാരസധാതുപ്പഭേദമത്തമേവാതി. ഇതി സഭാവതോ വിജ്ജമാനാനം സബ്ബധാതൂനം തദന്തോഗധത്താ അട്ഠാരസേവ വുത്താതി.

അപിച വിജാനനസഭാവേ വിഞ്ഞാണേ ജീവസഞ്ഞീനം ജീവസഞ്ഞാസമൂഹനത്ഥമ്പി അട്ഠാരസേവ വുത്താ. സന്തി ഹി സത്താ വിജാനനസഭാവേ വിഞ്ഞാണേ ജീവസഞ്ഞിനോ. തേസം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണമനോവിഞ്ഞാണധാതുഭേദേന തസ്സാ അനേകത്തം, ചക്ഖുരൂപാദിപച്ചയായത്തവുത്തിതായ അനിച്ചതഞ്ച പകാസേത്വാ ദീഘരത്താനുസയിതം ജീവസഞ്ഞം സമൂഹനിതുകാമേന ഭഗവതാ അട്ഠാരസ ധാതുയോ പകാസിതാ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ? തഥാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന; യേ ച ഇമായ നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരായ ദേസനായ വേനേയ്യാ സത്താ, തദജ്ഝാസയവസേന ച അട്ഠാരസേവ പകാസിതാ.

സങ്ഖേപവിത്ഥാരനയേന തഥാ തഥാ ഹി,

ധമ്മം പകാസയതി ഏസ യഥാ യഥാസ്സ;

സദ്ധമ്മതേജവിഹതം വിലയം ഖണേന,

വേനേയ്യസത്തഹദയേസു തമോ പയാതീതി.

ഏവമേത്ഥ ‘താവത്വതോ’ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘സങ്ഖതോ’തി ചക്ഖുധാതു താവ ജാതിതോ ഏകോ ധമ്മോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതി ചക്ഖുപസാദവസേന. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായരൂപസദ്ദഗന്ധരസധാതുയോ സോതപസാദാദിവസേന. ഫോട്ഠബ്ബധാതു പന പഥവീതേജോവായോവസേന തയോ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു കുസലാകുസലവിപാകവസേന ദ്വേ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. തഥാ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണധാതുയോ. മനോധാതു പന പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനകുസലാകുസലവിപാകസമ്പടിച്ഛനവസേന തയോ ധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. ധമ്മധാതു തിണ്ണം അരൂപക്ഖന്ധാനം, സോളസന്നം സുഖുമരൂപാനം, അസങ്ഖതായ ച ധാതുയാ വസേന വീസതിധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതി. മനോവിഞ്ഞാണധാതു സേസകുസലാകുസലാബ്യാകതവിഞ്ഞാണവസേന ഛസത്തതിധമ്മാതി സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ഏവമേത്ഥ ‘സങ്ഖതോ’ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ.

‘പച്ചയാ’തി ചക്ഖുധാതുആദീനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീസു പച്ചയതോ വേദിതബ്ബോ വിനിച്ഛയോ. സോ പനേതേസം പച്ചയഭാവോ നിദ്ദേസവാരേ ആവി ഭവിസ്സതി.

‘ദട്ഠബ്ബാ’തി ദട്ഠബ്ബതോപേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. സബ്ബാ ഏവ ഹി സങ്ഖതാ ധാതുയോ പുബ്ബന്താപരന്തവിവിത്തതോ, ധുവസുഭസുഖത്തഭാവസുഞ്ഞതോ, പച്ചയായത്തവുത്തിതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. വിസേസതോ പനേത്ഥ ഭേരിതലം വിയ ചക്ഖുധാതു ദട്ഠബ്ബാ, ദണ്ഡോ വിയ രൂപധാതു, സദ്ദോ വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ ആദാസതലം വിയ ചക്ഖുധാതു, മുഖം വിയ രൂപധാതു, മുഖനിമിത്തം വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. അഥ വാ ഉച്ഛുതിലാനി വിയ ചക്ഖുധാതു, യന്തചക്കയട്ഠി വിയ രൂപധാതു, ഉച്ഛുരസതേലാനി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. തഥാ അധരാരണീ വിയ ചക്ഖുധാതു, ഉത്തരാരണീ വിയ രൂപധാതു, അഗ്ഗി വിയ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു. ഏസ നയോ സോതധാതുആദീസുപി.

മനോധാതു പന യഥാസമ്ഭവതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം പുരേചരാനുചരാ വിയ ദട്ഠബ്ബാ. ധമ്മധാതുയാ വേദനാക്ഖന്ധോ സല്ലമിവ സൂലമിവ ച ദട്ഠബ്ബോ; സഞ്ഞാസങ്ഖാരക്ഖന്ധാ വേദനാസല്ലസൂലയോഗാ ആതുരാ വിയ; പുഥുജ്ജനാനം വാ സഞ്ഞാ ആസാദുക്ഖജനനതോ രിത്തമുട്ഠി വിയ, അയഥാഭുച്ചനിമിത്തഗ്ഗാഹകതോ വനമിഗോ വിയ; സങ്ഖാരാ പടിസന്ധിയം പക്ഖിപനതോ അങ്ഗാരകാസുയം ഖിപനകപുരിസോ വിയ, ജാതിദുക്ഖാനുബന്ധനതോ രാജപുരിസാനുബന്ധചോരാ വിയ, സബ്ബാനത്ഥാവഹസ്സ ഖന്ധസന്താനസ്സ ഹേതുതോ വിസരുക്ഖബീജാനി വിയ; രൂപം നാനാവിധൂപദ്ദവനിമിത്തതോ ഖുരചക്കം വിയ ദട്ഠബ്ബം.

അസങ്ഖതാ പന ധാതു അമതതോ സന്തതോ ഖേമതോ ച ദട്ഠബ്ബാ. കസ്മാ? സബ്ബാനത്ഥപടിപക്ഖഭൂതത്താ. മനോവിഞ്ഞാണധാതു ഗഹിതാരമ്മണം മുഞ്ചിത്വാപി അഞ്ഞം ഗഹേത്വാവ പവതനതോ വനമക്കടോ വിയ, ദുദ്ദമനതോ അസ്സഖളുങ്കോ വിയ, യത്ഥകാമനിപാതിതോ വേഹാസം ഖിത്തദണ്ഡോ വിയ, ലോഭദോസാദിനാനപ്പകാരകിലേസയോഗതോ രങ്ഗനടോ വിയ ദട്ഠബ്ബോതി.

൧൮൪. നിദ്ദേസവാരേ ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ചാതി ഇദഞ്ച ദ്വയം പടിച്ച അഞ്ഞഞ്ച കിരിയാമനോധാതുഞ്ചേവ സമ്പയുത്തഖന്ധത്തയഞ്ചാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുയാ ഹി ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയോ ഹോതി, രൂപം ആരമ്മണപച്ചയോ, കിരിയമനോധാതു വിഗതപച്ചയോ, തയോ അരൂപക്ഖന്ധാ സഹജാതപച്ചയോ. തസ്മാ ഏസാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതു ഇമേ ചത്താരോ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി നാമ. സോതഞ്ച പടിച്ചാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

നിരുദ്ധസമനന്തരാതി നിരുദ്ധായ സമനന്തരാ. തജ്ജാ മനോധാതൂതി തസ്മിം ആരമ്മണേ ജാതാ കുസലാകുസലവിപാകതോ ദുവിധാ മനോധാതു സമ്പടിച്ഛനകിച്ചാ. സബ്ബധമ്മേസു വാ പന പഠമസമന്നാഹാരോതി ഏതേസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു സബ്ബധമ്മേസു ഉപ്പജ്ജമാനേസു പഠമസമന്നാഹാരോ; ചക്ഖുവിഞ്ഞാണധാതുആദീനം വാ ആരമ്മണസങ്ഖാതേസു സബ്ബധമ്മേസു പഠമസമന്നാഹാരോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏതേന പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനകിച്ചാ കിരിയമനോധാതു ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ.

മനോധാതുയാപി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധസമനന്തരാതി ഏത്ഥ പി-കാരോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. തസ്മാ മനോധാതുയാപി മനോവിഞ്ഞാണധാതുയാപീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേന യാ ച വിപാകമനോധാതുയാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി സന്തീരണകിച്ചാ വിപാകമനോവിഞ്ഞാണധാതു, യാ ച തസ്സാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി വോട്ഠബ്ബനകിച്ചാ കിരിയമനോവിഞ്ഞാണധാതു, യാ ച തസ്സാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുദ്ധായ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജതി ജവനകിച്ചാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു – താ സബ്ബാപി കഥിതാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. മനഞ്ച പടിച്ചാതി ഭവങ്ഗമനം. ധമ്മേ ചാതി ചതുഭൂമികധമ്മാരമ്മണം. ഉപ്പജ്ജതി മനോവിഞ്ഞാണന്തി സഹാവജ്ജനകം ജവനം നിബ്ബത്തതി.

ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഹത്ഥേ ഗഹിതപഞ്ഹം നാമ ഗണ്ഹിംസു. മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരോ കിര നാമ ദീഘഭാണകാഭയത്ഥേരം ഹത്ഥേ ഗഹേത്വാ ആഹ – ‘പടിച്ചാതി നാമ ആഗതട്ഠാനേ ആവജ്ജനം വിസും ന കാതബ്ബം, ഭവങ്ഗനിസ്സിതകമേവ കാതബ്ബ’ന്തി. തസ്മാ ഇധ മനോതി സഹാവജ്ജനകം ഭവങ്ഗം. മനോവിഞ്ഞാണന്തി ജവനമനോവിഞ്ഞാണം. ഇമസ്മിം പന അഭിധമ്മഭാജനീയേ സോളസ ധാതുയോ കാമാവചരാ, ദ്വേ ചതുഭൂമികാ ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകാ കഥിതാതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.