(൮.) അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൫൨. അട്ഠകനിദ്ദേസേ കിലേസായേവ കിലേസവത്ഥൂനി. കുസീതവത്ഥൂനീതി കുസീതസ്സ അലസസ്സ വത്ഥൂനി, പതിട്ഠാ, കോസജ്ജകാരണാനീതി അത്ഥോ. കമ്മം കാതബ്ബം ഹോതീതി ചീവരവിചാരണാദികമ്മം കാതബ്ബം ഹോതി. ന വീരിയം ആരഭതീതി ദുവിധമ്പി വീരിയം നാരഭതി. അപ്പത്തസ്സാതി ഝാനവിപസ്സനാമഗ്ഗഫലധമ്മസ്സ അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ. അനധിഗതസ്സാതി തസ്സേവ അനധിഗതസ്സ അധിഗമത്ഥായ. അസച്ഛികതസ്സാതി തസ്സേവ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികരണത്ഥായ. ഇദം പഠമന്തി ‘ഇദം ഹന്ദാഹം നിപജ്ജാമീ’തി ഏവം ഓസീദനം പഠമം കുസീതവത്ഥു. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മാസാചിതം മഞ്ഞേതി ഏത്ഥ പന മാസാചിതം നാമ തിന്തമാസോ; യഥാ തിന്തമാസോ ഗരുകോ ഹോതി, ഏവം ഗരുകോതി അധിപ്പായോ. ഗിലാനാ വുട്ഠിതോ ഹോതീതി ഗിലാനോ ഹുത്വാ പച്ഛാ വുട്ഠിതോ ഹോതി.

൯൫൪. അട്ഠസു ലോകധമ്മേസൂതി ഏത്ഥ ലോകസ്സ ധമ്മാതി ലോകധമ്മാ. ഏതേഹി വിമുത്തോ നാമ നത്ഥി, ബുദ്ധാനമ്പി ഹോന്തി ഏവ. തസ്മാ ‘ലോകധമ്മാ’തി വുച്ചന്തി. പടിഘാതോതി പടിഹഞ്ഞനാകാരോ. ലാഭേ സാരാഗോതി ‘അഹം ലാഭം ലഭാമീ’തി ഏവം ഗേഹസിതസോമനസ്സവസേന ഉപ്പന്നോ സാരാഗോ; സോ ചിത്തം പടിഹനതി. അലാഭേ പടിവിരോധോതി ‘അഹം ലാഭം ന ലഭാമീ’തി ദോമനസ്സവസേന ഉപ്പന്നവിരോധോ; സോപി ചിത്തം പടിഹനതി. തസ്മാ ‘പടിഘാതോ’തി വുത്തോ. യസാദീസുപി ‘അഹം മഹാപരിവാരോ, അഹം അപ്പപരിവാരോ, അഹം പസംസപ്പത്തോ, അഹം ഗരഹപ്പത്തോ, അഹം സുഖപ്പത്തോ, അഹം ദുക്ഖപ്പതോ’തി ഏവമേതേസം ഉപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. അനരിയവോഹാരാതി അനരിയാനം വോഹാരാ.

൯൫൭. പുരിസദോസാതി പുരിസാനം ദോസാ. ന സരാമീതി ‘മയാ ഏതസ്സ കമ്മസ്സ കതട്ഠാനം ന സരാമി ന സല്ലക്ഖേമീ’തി ഏവം അസ്സതിഭാവേന നിബ്ബേഠേതി മോചേതി. ചോദകംയേവ പടിപ്ഫരതീതി പടിവിരുദ്ധോ ഹുത്വാ ഫരതി, പടിഭാണിതഭാവേന തിട്ഠതി. കിം നു ഖോ തുയ്ഹന്തി ‘തുയ്ഹം ബാലസ്സ അബ്യത്തസ്സ ഭണിതേന നാമ കിം’ യോ ത്വം നേവ വത്ഥുനാ ആപത്തിം, ന ചോദനം ജാനാസീ’തി ദീപേതി; ‘ത്വം പി നാമ ഏവം കിഞ്ചി അജാനന്തോ ഭണിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സസീ’തി അജ്ഝോത്ഥരതി. പച്ചാരോപേതീതി ‘ത്വം പി ഖോസീ’തിആദീനി വദന്തോ പടിആരോപേതി. പടികരോഹീതി ദേസനാഗാമിനിം ദേസേഹി, വുട്ഠാനഗാമിനിതോ വുട്ഠാഹി തതോ സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠിതോ അഞ്ഞം ചോദേസ്സസീ’തി ദീപേതി.

അഞ്ഞേനാഞ്ഞം പടിചരതീതി അഞ്ഞേന കാരണേന വചനേന വാ അഞ്ഞം കാരണം വചനം വാ പടിച്ഛാദേതി. ‘ആപത്തിം ആപന്നോസീ’തി വുത്തോ ‘കോ ആപന്നോ? കിം ആപന്നോ? കഥം ആപന്നോ? കിസ്മിം ആപന്നോ? കം ഭണഥ? കിം ഭണഥാ’തി വദതി. ‘ഏവരൂപം കിഞ്ചി തയാ ദിട്ഠ’ന്തി വുത്തേ ‘ന സുണാമീ’തി സോതം വാ ഉപനേതി. ബഹിദ്ധാ കഥം അപനാമേതീതി ‘ഇത്ഥന്നാമം ആപത്തിം ആപന്നോസീ’തി പുട്ഠോ ‘പാടലിപുത്തം ഗതോമ്ഹീ’തി വത്വാ പുന ‘തവ പാടലിപുത്തഗമനം ന പുച്ഛാമാ’തി വുത്തേ ‘തതോ രാജഗഹം ഗതോമ്ഹീ’തി ‘രാജഗഹം വാ യാഹി, ബ്രാഹ്മണഗേഹം വാ; ആപത്തിം ആപന്നോസീ’തി? ‘തത്ഥ മേ സൂകരമംസം ലദ്ധ’ന്തിആദീനി വദന്തോ കഥം ബഹിദ്ധാ വിക്ഖിപതി. കോപന്തി കുപിതഭാവം. ദോസന്തി ദുട്ഠഭാവം. ഉഭയമ്പേതം കോധസ്സേവ നാമം. അപ്പച്ചയന്തി അസന്തുട്ഠാകാരം; ദോമനസ്സസ്സേതം നാമം. പാതുകരോതീതി ദസ്സേതി പകാസേതി. ബാഹാവിക്ഖേപകം ഭണതീതി ബാഹാ വിക്ഖിപിത്വാ അലജ്ജിവചനം വദതി. വിഹേസേതീതി വിഹേഠേതി ബാധതി. അനാദിയിത്വാതി ചിത്തീകാരേന അഗ്ഗഹേത്വാ അവജാനിത്വാ; അനാദരോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

അതിബാള്ഹന്തി അതിദള്ഹം അതിപ്പമാണം. മയി ബ്യാവടാതി മയി ബ്യാപാരം ആപന്നാ. ഹീനായാവത്തിത്വാതി ഹീനസ്സ ഗിഹിഭാവസ്സ അത്ഥായ ആവത്തിത്വാ; ഗിഹീ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. അത്തമനാ ഹോഥാതി തുട്ഠചിത്താ ഹോഥ, ‘മയാ ലഭിതബ്ബം ലഭഥ, മയാ വസിതബ്ബട്ഠാനേ വസഥ, ഫാസുവിഹാരോ വോ മയാ കതോ’തി അധിപ്പായേന വദതി.

൯൫൮. അസഞ്ഞീതി പവത്തോ വാദോ അസഞ്ഞീവാദോ; സോ തേസം അത്ഥീതി അസഞ്ഞീവാദാ. രൂപീ അത്താതിആദീസു ലാഭിനോ കസിണരൂപം അത്താതി ഗഹേത്വാ രൂപീതി ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി; അലാഭിനോ തക്കമത്തേനേവ, ആജീവകാനം വിയ. ലാഭിനോയേവ ച പന അരൂപസമാപത്തിനിമിത്തം അത്താതി ഗഹേത്വാ അരൂപീതി ദിട്ഠി ഉപ്പജ്ജതി; അലാഭിനോ തക്കമത്തേനേവ, നിഗണ്ഠാനം വിയ. അസഞ്ഞീഭാവേ പനേത്ഥ ഏകന്തേനേവ കാരണം ന പരിയേസിതബ്ബം. ദിട്ഠിഗതികോ ഹി ഉമ്മത്തകോ വിയ യം വാ തം വാ ഗണ്ഹാതി. രൂപീ ച അരൂപീ ചാതി രൂപാരൂപമിസ്സകഗാഹവസേന വുത്തം. അയം ദിട്ഠി രൂപാവചരാരൂപാവചരസമാപത്തിലാഭിനോപി തക്കികസ്സാപി ഉപ്പജ്ജതി. നേവ രൂപീ നാരൂപീതി പന ഏകന്തതോ തക്കികദിട്ഠിയേവ. അന്തവാതി പരിത്തകസിണം അത്തതോ ഗണ്ഹന്തസ്സ ദിട്ഠി. അനന്തവാതി അപ്പമാണകസിണം. അന്തവാ ച അനന്തവാ ചാതി ഉദ്ധമധോ സപരിയന്തം തിരിയം അപരിയന്തം കസിണം അത്താതി ഗഹേത്വാ ഉപ്പന്നദിട്ഠി. നേവന്തവാ നാനന്തവാതി തക്കികദിട്ഠിയേവ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവാതി.

അട്ഠകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.