(൧.) ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൭൬൧. ഇദാനി യഥാനിക്ഖിത്തായ മാതികായ ‘‘പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ന ഹേതുമേവാ’’തിആദിനാ നയേന ആരദ്ധേ നിദ്ദേസവാരേ ന ഹേതുമേവാതി സാധാരണഹേതുപടിക്ഖേപനിദ്ദേസോ. തത്ഥ ‘‘ഹേതുഹേതു, പച്ചയഹേതു, ഉത്തമഹേതു, സാധാരണഹേതൂതി ചതുബ്ബിധോ ഹേതൂ’’തിആദിനാ നയേന യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം സബ്ബം രൂപകണ്ഡേ ‘‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുമേവാ’’തിആദീനം അത്ഥവണ്ണനായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൫൯൪) വുത്തമേവ. അഹേതുകമേവാതിആദീസു ബ്യഞ്ജനസന്ധിവസേന മകാരോ വേദിതബ്ബോ; അഹേതുകാ ഏവാതി അത്ഥോ. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. അപിച ‘‘ഹേതൂ ധമ്മാ നഹേതൂ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൧) ധമ്മകോട്ഠാസേസു പഞ്ചവിഞ്ഞാണാനി ഹേതൂ ധമ്മാതി വാ സഹേതുകാ ധമ്മാതി വാ ന ഹോന്തി. ഏകന്തേന പന ന ഹേതൂയേവ, അഹേതുകാ യേവാതി ഇമാനിപി നയേനേത്ഥ സബ്ബപദേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അബ്യാകതമേവാതി പദം വിപാകാബ്യാകതവസേന വുത്തം. സാരമ്മണമേവാതി ഓലുബ്ഭാരമ്മണവസേന. പച്ചയാരമ്മണം ഓലുബ്ഭാരമ്മണന്തി ഹി ദുവിധം ആരമ്മണം. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ഓലുബ്ഭാരമ്മണമേവ ധുരം, പച്ചയാരമ്മണമ്പി ലബ്ഭതിയേവ. അചേതസികമേവാതി പദം ചിത്തം, രൂപം, നിബ്ബാനന്തി തീസു അചേതസികേസു ചിത്തമേവ സന്ധായ വുത്തം. നോ അപരിയാപന്നമേവാതി ഗതിപരിയാപന്നചുതിപരിയാപന്നസംസാരവട്ടഭവപരിയാപന്നഭാവതോ പരിയാപന്നാ ഏവ, നോ അപരിയാപന്നാ. ലോകതോ വട്ടതോ ന നിയ്യന്തീതി അനിയ്യാനികാ. ഉപ്പന്നം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി രൂപകണ്ഡേ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം പച്ചുപ്പന്നാനേവ രൂപാദീനി ആരബ്ഭ പവത്തിതോ അതീതാദിവിസയം മനോവിഞ്ഞാണമ്പി പഞ്ചവിഞ്ഞാണസോതപതിതമേവ കത്വാ ‘‘ഉപപന്നം ഛഹി വിഞ്ഞാണേഹി വിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തി (ധ. സ. ൫൮൪) വുത്തം. പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ പന യസ്മാ പച്ചുപ്പന്നാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനം ആരമ്മണാ ന ഹോന്തി, മനോവിഞ്ഞാണസ്സേവ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവാ’’തി വുത്തം. അനിച്ചമേവാതി ഹുത്വാ അഭാവട്ഠേന അനിച്ചായേവ. ജരാഭിഭൂതമേവാതി ജരായ അഭിഭൂതത്താ ജരാഭിഭൂതാ ഏവ.

൭൬൨. ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ ഉപ്പന്നാരമ്മണാതി അനാഗതപടിക്ഖേപോ. ന ഹി തേ അനാഗതേസു വത്ഥാരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

പുരേജാതവത്ഥുകാ പുരേജാതാരമ്മണാതി സഹുപ്പത്തിപടിക്ഖേപോ. ന ഹി തേ സഹുപ്പന്നം വത്ഥും വാ ആരമ്മണം വാ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി, സയം പന പച്ഛാജാതാ ഹുത്വാ പുരേജാതേസു വത്ഥാരമ്മണേസു ഉപ്പജ്ജന്തി.

അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാതി അജ്ഝത്തജ്ഝത്തവസേന വുത്തം. താനി ഹി അജ്ഝത്തികേ പഞ്ച പസാദേ വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ബാഹിരാരമ്മണാതി ബാഹിരരൂപാദിആരമ്മണാ. തത്ഥ ചതുക്കം വേദിതബ്ബം – പഞ്ചവിഞ്ഞാണാ ഹി പസാദവത്ഥുകത്താ അജ്ഝത്തികാ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാ, മനോവിഞ്ഞാണം ഹദയരൂപം വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകാലേ അജ്ഝത്തികം ബാഹിരവത്ഥുകം, പഞ്ചവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ ബാഹിരാ അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാ, മനോവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ തയോ ഖന്ധാ ഹദയരൂപം വത്ഥും കത്വാ ഉപ്പജ്ജനകാലേ ബാഹിരാ ബാഹിരവത്ഥുകാ.

അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാതി അനിരുദ്ധവത്ഥുകാ. ന ഹി തേ നിരുദ്ധം അതീതം വത്ഥും പടിച്ച ഉപ്പജ്ജന്തി. അസമ്ഭിന്നാരമ്മണതായപി ഏസേവ നയോ.

അഞ്ഞം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ചാതിആദീസു ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഹി അഞ്ഞം വത്ഥു, അഞ്ഞം ആരമ്മണം. അഞ്ഞം സോതവിഞ്ഞാണാദീനം. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സോതപസാദാദീസു അഞ്ഞതരം വത്ഥും, സദ്ദാദീസു വാ അഞ്ഞതരം ആരമ്മണം കത്വാ കപ്പതോ കപ്പം ഗന്ത്വാപി ന ഉപ്പജ്ജതി; ചക്ഖുപസാദമേവ പന വത്ഥും കത്വാ രൂപഞ്ച ആരമ്മണം കത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. ഏവമസ്സ വത്ഥുപി ദ്വാരമ്പി ആരമ്മണമ്പി നിബദ്ധം, അഞ്ഞം വത്ഥും വാ ദ്വാരം വാ ആരമ്മണം വാ ന സങ്കമതി, നിബദ്ധവത്ഥു നിബദ്ധദ്വാരം നിബദ്ധാരമ്മണമേവ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീസുപി ഏസേവ നയോ.

൭൬൩. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തീതി ഏത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ചക്ഖു സോതസ്സ, സോതം വാ ചക്ഖുസ്സാതി ഏവം ഏകം ഏകസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോതീതി അത്ഥോ. സചേ ഹി നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം സമോധാനേത്വാ സോതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപനേയ്യ ‘ഇങ്ഘ താവ നം വവത്ഥാപേഹി വിഭാവേഹി – കിം നാമേതം ആരമ്മണ’ന്തി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിനാപി മുഖേന അത്തനോ ധമ്മതായ ഏവം വദേയ്യ – ‘അരേ അന്ധബാല, വസ്സസതമ്പി വസ്സസഹസ്സമ്പി പരിധാവമാനോ അഞ്ഞത്ര മയാ കുഹിം ഏതസ്സ ജാനനകം ലഭിസ്സസി; ആഹര നം ചക്ഖുപസാദേ ഉപനേഹി; അഹമേതം ആരമ്മണം ജാനിസ്സാമി – യദി വാ നീലം യദി വാ പീതകം. ന ഹി ഏസോ അഞ്ഞസ്സ വിസയോ; മയ്ഹമേവേസോ വിസയോ’തി. സേസവിഞ്ഞാണേസുപി ഏസേവ നയോ. ഏവമേതേ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം ന പച്ചനുഭോന്തി നാമ.

൭൬൪. സമന്നാഹരന്തസ്സാതി ആവജ്ജനേനേവ സമന്നാഹരന്തസ്സ.

മനസികരോന്തസ്സാതി ആവജ്ജനേനേവ മനസികരോന്തസ്സ. ഏതാനി ഹി ചിത്താനി ആവജ്ജനേന സമന്നാഹടകാലേ മനസികതകാലേയേവ ച ഉപ്പജ്ജന്തി.

ന അബ്ബോകിണ്ണാതി അഞ്ഞേന വിഞ്ഞാണേന അബ്ബോകിണ്ണാ നിരന്തരാവ നുപ്പജ്ജന്തി. ഏതേന തേസം അനന്തരതാ പടിക്ഖിത്താ.

൭൬൫. ന അപുബ്ബം അചരിമന്തി ഏതേന സബ്ബേസമ്പി സഹുപ്പത്തി പടിക്ഖിത്താ. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമനന്തരാതി ഏതേന സമനന്തരതാ പടിക്ഖിത്താ.

൭൬൬. ആവട്ടനാ വാതിആദീനി ചത്താരിപി ആവജ്ജനസ്സേവ നാമാനി. തഞ്ഹി ഭവങ്ഗസ്സ ആവട്ടനതോ ആവട്ടനാ, തസ്സേവ ആഭുജനതോ ആഭോഗോ, രൂപാദീനം സമന്നാഹരണതോ സമന്നാഹാരോ, തേസംയേവ മനസികരണതോ മനസികാരോതി വുച്ചതി. ഏവമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ആവജ്ജനട്ഠാനേ ഠത്വാ ആവജ്ജനാദികിച്ചം കാതും സമത്ഥഭാവോ പടിക്ഖിത്തോ.

ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി (ധ. പ. ൧-൨) ഏവം വുത്തം ഏകമ്പി കുസലം വാ അകുസലം വാ ന പടിവിജാനാതി.

അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താതി ഠപേത്വാ രൂപാദീനം അഭിനിപാതമത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സുപണ്ഡിതോപി പുരിസോ, ഠപേത്വാ ആപാഥഗതാനി രൂപാദീനി, അഞ്ഞം കുസലാകുസലേസു ഏകധമ്മമ്പി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന പടിവിജാനാതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം പനേത്ഥ ദസ്സനമത്തമേവ ഹോതി. സോതവിഞ്ഞാണാദീനി സവനഘായനസായനഫുസനമത്താനേവ. ദസ്സനാദിമത്തതോ പന മുത്താ അഞ്ഞാ ഏതേസം കുസലാദിപടിവിഞ്ഞത്തി നാമ നത്ഥി.

മനോധാതുയാപീതി സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുയാപി. സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ചേത്ഥ പികാരോ. തസ്മാ മനോധാതുയാപി തതോ പരാഹി മനോവിഞ്ഞാണധാതൂഹിപീതി സബ്ബേഹിപി പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി കുസലാകുസലം ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരികവിഞ്ഞാണേഹി ഗമനാദീസു കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതി, ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതി, ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതി, ന സമാധിം സമാപജ്ജതി ലോകിയം വാ ലോകുത്തരം വാ, ന സമാധിതോ വുട്ഠാതി ലോകിയാ വാ ലോകുത്തരാ വാ, ന ഭവതോ ചവതി, ന ഭവന്തരേ ഉപപജ്ജതി. സബ്ബമ്പി ഹേതം കുസലാകുസലധമ്മപടിവിജാനനാദിവചനപരിയോസാനം കിച്ചം മനോദ്വാരികചിത്തേനേവ ഹോതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേനാതി സബ്ബസ്സാപേതസ്സ കിച്ചസ്സ കരണേ സഹജവനകാനി വീഥിചിത്താനി പടിക്ഖിത്താനി. യഥാ ചേതേസം ഏതാനി കിച്ചാനി നത്ഥി, ഏവം നിയാമോക്കമനാദീനിപി. ന ഹി പഞ്ചദ്വാരികജവനേന മിച്ഛത്തനിയാമം ഓക്കമതി, ന സമ്മത്തനിയാമം; ന ചേതം ജവനം നാമഗോത്തമാരബ്ഭ ജവതി, ന കസിണാദിപണ്ണത്തിം; ന ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനാവസേന പവത്തതി, ന വുട്ഠാനഗാമിനീബലവവിപസ്സനാവസേന; ന രൂപാരൂപധമ്മേ ആരബ്ഭ ജവതി, ന നിബ്ബാനം; ന ചേതേന സദ്ധിം പടിസമ്ഭിദാഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, ന അഭിഞ്ഞാഞാണം, ന സാവകപാരമീഞാണം, ന പച്ചേകബോധിഞാണം, ന സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം. സബ്ബോപി പനേസ പഭേദോ മനോദ്വാരികജവനേയേവ ലബ്ഭതി.

ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതീതി സബ്ബേനാപി ച പഞ്ചദ്വാരികചിത്തേന നേവ നിദ്ദം ഓക്കമതി, ന നിദ്ദായതി, ന പടിബുജ്ഝതി, ന കിഞ്ച സുപിനം പസ്സതീതി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു സഹ ജവനേന വീഥിചിത്തം പടിക്ഖിത്തം.

നിദ്ദായന്തസ്സ ഹി മഹാവട്ടിം ജാലേത്വാ ദീപേ ചക്ഖുസമീപേ ഉപനീതേ പഠമം ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേതി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ ചക്ഖുദ്വാരികം ആവജ്ജനം ഭവങ്ഗം ആവട്ടേതി. തതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി. തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി. തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ആലോകോ’തി ജാനാതി.

തഥാ നിദ്ദായന്തസ്സ കണ്ണസമീപേ തൂരിയേസു പഗ്ഗഹിതേസു, ഘാനസമീപേ സുഗന്ധേസു വാ ദുഗ്ഗന്ധേസു വാ പുപ്ഫേസു ഉപനീതേസു, മുഖേ സപ്പിമ്ഹി വാ ഫാണിതേ വാ പക്ഖിത്തേ, പിട്ഠിയം പാണിനാ പഹാരേ ദിന്നേ പഠമം സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ന ആവട്ടേന്തി, മനോദ്വാരികമേവ ആവട്ടേതി. അഥ ജവനം ജവിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതരതി. ദുതിയവാരേ സോതദ്വാരികാദീനി ആവജ്ജനാനി ഭവങ്ഗം ആവട്ടേന്തി. തതോ സോതഘാനജിവ്ഹാകായവിഞ്ഞാണാദീനി ജവനപരിയോസാനാനി പവത്തന്തി. തദനന്തരം ഭവങ്ഗം പവത്തതി. തതിയവാരേ മനോദ്വാരികആവജ്ജനേന ഭവങ്ഗേ ആവട്ടിതേ മനോദ്വാരികജവനം ജവതി. തേന ചിത്തേന ഞത്വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ സദ്ദോ – സങ്ഖസദ്ദോ, ഭേരിസദ്ദോ’തി വാ ‘കിം അയം ഇമസ്മിം ഠാനേ ഗന്ധോ – മൂലഗന്ധോ, സാരഗന്ധോ’തി വാ ‘കിം ഇദം മയ്ഹം മുഖേ പക്ഖിത്തരസം – സപ്പീതി വാ ഫാണിത’ന്തി വാ ‘കേനമ്ഹി പിട്ഠിയം പഹതോ, അതിഥദ്ധോ മേ പഹാരോ’തി വാ വത്താരോ ഹോന്തി. ഏവം മനോദ്വാരികജവനേനേവ പടിബുജ്ഝതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന. സുപിനമ്പി തേനേവ പസ്സതി, ന പഞ്ചദ്വാരികേന.

തഞ്ച പനേതം സുപിനം പസ്സന്തോ ചതൂഹി കാരണേഹി പസ്സതി – ധാതുക്ഖോഭതോ വാ അനുഭൂതപുബ്ബതോ വാ ദേവതോപസംഹാരതോ വാ പുബ്ബനിമിത്തതോ വാതി. തത്ഥ പിത്താദീനം ഖോഭകരണപച്ചയയോഗേന ഖുഭിതധാതുകോ ‘ധാതുക്ഖോഭതോ’ സുപിനം പസ്സതി. പസ്സന്തോ ച നാനാവിധം സുപിനം പസ്സതി – പബ്ബതാ പതന്തോ വിയ, ആകാസേന ഗച്ഛന്തോ വിയ, വാളമിഗഹത്ഥിചോരാദീഹി അനുബദ്ധോ വിയ ച ഹോതി. ‘അനുഭൂതപുബ്ബതോ’ പസ്സന്തോ പുബ്ബേ അനുഭൂതപുബ്ബം ആരമ്മണം പസ്സതി. ‘ദേവതോപസംഹാരതോ’ പസ്സന്തസ്സ ദേവതാ അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാ അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാ നാനാവിധാനി ആരമ്മണാനി ഉപസംഹരന്തി. സോ താസം ദേവതാനം ആനുഭാവേന താനി ആരമ്മണാനി പസ്സതി. പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സന്തോ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞവസേന ഉപ്പജ്ജിതുകാമസ്സ അത്ഥസ്സ വാ അനത്ഥസ്സ വാ പുബ്ബനിമിത്തഭൂതം സുപിനം പസ്സതി ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം, ബോധിസത്തോ വിയ പഞ്ച മഹാസുപിനേ (അ. നി. ൫.൧൯൬), കോസലരാജാ വിയ ച സോളസ സുപിനേതി (ജാ. ൧.൧.൪൧).

തത്ഥ യം ധാതുക്ഖോഭതോ അനുഭൂതപുബ്ബതോ ച സുപിനം പസ്സതി, ന തം സച്ചം ഹോതി. യം ദേവതോപസംഹാരതോ പസ്സതി, തം സച്ചം വാ ഹോതി അലികം വാ. കുദ്ധാ ഹി ദേവതാ ഉപായേന വിനാസേതുകാമാ വിപരീതമ്പി കത്വാ ദസ്സേന്തി. തത്രിദം വത്ഥു – രോഹണേ കിര നാഗമഹാവിഹാരേ മഹാഥേരോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം അനപലോകേത്വാവ ഏകം നാഗരുക്ഖം ഛിന്ദാപേസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ഥേരസ്സ കുദ്ധാ പഠമമേവ നം പലോഭേത്വാ പച്ഛാ ‘ഇതോ തേ സത്തദിവസമത്ഥകേ ഉപട്ഠാകോ രാജാ മരിസ്സതീ’തി സുപിനേ ആരോചേസി. ഥേരോ നം കഥം ആഹരിത്വാ രാജോരോധാനം ആചിക്ഖി. താ ഏകപ്പഹാരേനേവ മഹാവിരവം വിരവിംസു. രാജാ ‘കിം ഏത’ന്തി പുച്ഛി. താ ‘ഏവം ഥേരേന വുത്ത’ന്തി ആരോചയിംസു. രാജാ ദിവസേ ഗണാപേത്വാ സത്താഹേ വീതിവത്തേ കുജ്ഝിത്വാ ഥേരസ്സ ഹത്ഥപാദേ ഛിന്ദാപേസി.

യം പന പുബ്ബനിമിത്തതോ പസ്സതി തം ഏകന്തസച്ചമേവ ഹോതി. ഏതേസഞ്ച ചതുന്നം മൂലകാരണാനം സംസഗ്ഗഭേദതോപി സുപിനഭേദോ ഹോതിയേവ. തഞ്ച പനേതം ചതുബ്ബിധം സുപിനം സേക്ഖപുഥുജ്ജനാവ പസ്സന്തി അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ; അസേക്ഖാ ന പസ്സന്തി പഹീനവിപല്ലാസത്താ.

കിം പന തം പസ്സന്തോ സുത്തോ പസ്സതി, പടിബുദ്ധോ? ഉദാഹു നേവ സുത്തോ പസ്സതി ന പടിബുദ്ധോതി? കിഞ്ചേത്ഥ യദി താവ സുത്തോ പസ്സതി, അഭിധമ്മവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഭവങ്ഗചിത്തേന ഹി സുപതി. തഞ്ച രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം രാഗാദിസമ്പയുത്തം വാ ന ഹോതി. സുപിനം പസ്സന്തസ്സ ച ഈദിസാനി ചിത്താനി ഉപ്പജ്ജന്തി. അഥ പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, വിനയവിരോധോ ആപജ്ജതി. യഞ്ഹി പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, തം സബ്ബോഹാരികചിത്തേന പസ്സതി. സബ്ബോഹാരികചിത്തേന ച കതേ വീതിക്കമേ അനാപത്തി നാമ നത്ഥി. സുപിനം പസ്സന്തേന പന കതേ വീതിക്കമേ ഏകന്തം അനാപത്തി ഏവ. അഥ നേവ സുത്തോ ന പടിബുദ്ധോ പസ്സതി, ന സുപിനം നാമ പസ്സതി. ഏവഞ്ഹി സതി സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതി? ന അഭാവോ. കസ്മാ? യസ്മാ കപിമിദ്ധപരേതോ പസ്സതി. വുത്തം ഹേതം – ‘‘കപിമിദ്ധപരേതോ ഖോ, മഹാരാജ, സുപിനം പസ്സതീ’’തി (മി. പ. ൫.൩.൫). ‘കപിമിദ്ധപരേതോ’തി മക്കടനിദ്ദായ യുത്തോ. യഥാ ഹി മക്കടസ്സ നിദ്ദാ ലഹുപരിവത്താ ഹോതി, ഏവം യാ നിദ്ദാ പുനപ്പുനം കുസലാദിചിത്തവോകിണ്ണത്താ ലഹുപരിവത്താ; യസ്സാ പവത്തിയം പുനപ്പുനം ഭവങ്ഗതോ ഉത്തരണം ഹോതി, തായ യുത്തോ സുപിനം പസ്സതി. തേനായം സുപിനോ കുസലോപി ഹോതി അകുസലോപി അബ്യാകതോപി ൩൮൬. തത്ഥ സുപിനന്തേ ചേതിയവന്ദനധമ്മസ്സവനധമ്മദേസനാദീനി കരോന്തസ്സ കുസലോ, പാണാതിപാതാദീനി കരോന്തസ്സ അകുസലോ, ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേ അബ്യാകതോതി വേദിതബ്ബോ. സുപിനേനേവ ‘ദിട്ഠം വിയ മേ, സുതം വിയ മേ’തി കഥനകാലേപി അബ്യാകതോയേവ.

കിം പന സുപിനേ കതം കുസലാകുസലം കമ്മം സവിപാകം അവിപാകന്തി? സവിപാകം; ദുബ്ബലത്താ പന പടിസന്ധിം ആകഡ്ഢിതും ന സക്കോതി, ദിന്നായ അഞ്ഞകമ്മേന പടിസന്ധിയാ പവത്തേ വേദനീയം ഹോതി.

ഏവം യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം ന ഹേത്വട്ഠോ യാഥാവട്ഠോ. തം യാഥാവട്ഠം വത്ഥും വിഭാവേതീതി യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ. തഥാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം അഹേതുകട്ഠോ, ജരാഭിഭൂതട്ഠോ, ന സുപിനം പസ്സനട്ഠോ, യാഥാവട്ഠോ. തം യാഥാവട്ഠം വത്ഥും വിഭാവേതീതി യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ. ഇതി യാ ഹേട്ഠാ ‘‘യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാ’’തി മാതികായ നിക്ഖിത്താ, സാ ഏവം യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാതി വേദിതബ്ബാ. തസ്സാ ഏവ ച വസേന ഏവം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂതി ഏവം ഏകേകകോട്ഠാസേന ഞാണഗണനാ ഏകേന വാ ആകാരേന ഞാണപരിച്ഛേദോ ഹോതി.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ.