൧. ഏകകമാതികാദിവണ്ണനാ

൭൫൧. ഇദാനി തദനന്തരേ ഞാണവിഭങ്ഗേ ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂതിആദിനാ നയേന പഠമം ഏകവിധാദീഹി ദസവിധപരിയോസാനേഹി ദസഹി പരിച്ഛേദേഹി മാതികം ഠപേത്വാ നിക്ഖിത്തപദാനുക്കമേന നിദ്ദേസോ കതോ.

തത്ഥ ഏകവിധേനാതി ഏകപ്പകാരേന, ഏകകോട്ഠാസേന വാ. ഞാണവത്ഥൂതി ഏത്ഥ പന ഞാണഞ്ച തം വത്ഥു ച നാനപ്പകാരാനം സമ്പത്തീനന്തി ഞാണവത്ഥു; ഓകാസട്ഠേന ഞാണസ്സ വത്ഥൂതിപി ഞാണവത്ഥു. ഇധ പന പുരിമേനേവത്ഥേന ഞാണവത്ഥു വേദിതബ്ബം. തേനേവ ഏകവിധപരിച്ഛേദാവസാനേ ‘‘യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാ – ഏവം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥൂ’’തി വുത്തം. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീനി പഞ്ച. ന ഹേതൂതിആദീനി ഹേട്ഠാ ധമ്മസങ്ഗഹട്ഠകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧.൬) വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബാനി. സങ്ഖേപതോ പനേത്ഥ യം വത്തബ്ബം തം നിദ്ദേസവാരേ ആവി ഭവിസ്സതി. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ദുകമാതികാദിപദേസുപി യം വത്തബ്ബം തം തത്ഥേവ ആവി ഭവിസ്സതി. നിക്ഖേപപരിച്ഛേദമത്തം പനേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ഹി ‘‘ന ഹേതു അഹേതുകാ’’തിആദീഹി താവ ധമ്മസങ്ഗഹമാതികാവസേന, ‘‘അനിച്ചാ ജരാഭിഭൂതാ’’തിആദീഹി അമാതികാവസേനാതി സങ്ഖേപതോ ദുവിധേഹി പഭേദതോ അട്ഠസത്തതിയാ പദേഹി ഏകകമാതികാ നിക്ഖിത്താ.

ദുകാനുരൂപേഹി പന പഞ്ചതിംസായ ദുകേഹി ദുകമാതികാ നിക്ഖിത്താ.

തികാനുരൂപേഹി ‘‘ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ’’തിആദീഹി ചതൂഹി ബാഹിരത്തികേഹി, ‘‘വിപാകാ പഞ്ഞാ’’തിആദീഹി അനിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി ചുദ്ദസഹി മാതികാതികേഹി, വിതക്കത്തികേ പഠമപദേന നിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി തേരസഹി, ദുതിയപദേന നിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി സത്തഹി, തതിയപദേന നിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി ദ്വാദസഹി, പീതിത്തികേ ച പഠമപദേന നിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി തേരസഹി, തഥാ ദുതിയപദേന, തതിയപദേന നിയമിതപഞ്ഞാവസേന വുത്തേഹി ദ്വാദസഹീതി അട്ഠാസീതിയാ തികേഹി തികമാതികാ നിക്ഖിത്താ.

ചതുക്കമാതികാ പന ‘കമ്മസ്സകതഞാണ’ന്തിആദീഹി ഏകവീസതിയാ ചതുക്കേഹി, പഞ്ചകമാതികാ ദ്വീഹി പഞ്ചകേഹി, ഛക്കമാതികാ ഏകേന ഛക്കേന, സത്തകമാതികാ ‘‘സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനീ’’തി ഏവം സങ്ഖേപതോ വുത്തേഹി ഏകാദസഹി സത്തകേഹി, അട്ഠകമാതികാ ഏകേന അട്ഠകേന, നവകമാതികാ ഏകേന നവകേന.