൧൧. മഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൮൬. ഇദാനി തദനന്തരേ മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതിആദി സബ്ബം സച്ചവിഭങ്ഗേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീപടിപദാനിദ്ദേസേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഭാവനാവസേന പാടിയേക്കം ദസ്സിതേ ദുതിയനയേപി സമ്മാദിട്ഠിം ഭാവേതി വിവേകനിസ്സിതന്തിആദി സബ്ബം ബോജ്ഝങ്ഗവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏവമിദം ദ്വിന്നമ്പി നയാനം വസേന സുത്തന്തഭാജനീയം ലോകിയലോകുത്തരമിസ്സകമേവ കഥിതം.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ

൪൯൦. അഭിധമ്മഭാജനീയേ ‘അരിയോ’തി അവത്വാ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി വുത്തം. ഏവം അവുത്തേപി അയം അരിയോ ഏവ. യഥാ ഹി മുദ്ധാഭിസിത്തസ്സ രഞ്ഞോ മുദ്ധാഭിസിത്തായ ദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം ജാതോ പുത്തോ രാജപുത്തോതി അവുത്തേപി രാജപുത്തോയേവ ഹോതി, ഏവമയമ്പി അരിയോതി അവുത്തേപി അരിയോ ഏവാതി വേദിതബ്ബോ. സേസമിധാപി സച്ചവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

൪൯൩. പഞ്ചങ്ഗികവാരേപി അട്ഠങ്ഗികോതി അവുത്തേപി അട്ഠങ്ഗികോ ഏവ വേദിതബ്ബോ. ലോകുത്തരമഗ്ഗോ ഹി പഞ്ചങ്ഗികോ നാമ നത്ഥി. അയമേത്ഥ ആചരിയാനം സമാനത്ഥകഥാ. വിതണ്ഡവാദീ പനാഹ – ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോ നാമ നത്ഥി, പഞ്ചങ്ഗികോയേവ ഹോതീ’’തി. സോ ‘‘സുത്തം ആഹരാഹീ’’തി വുത്തോ അദ്ധാ അഞ്ഞം അപസ്സന്തോ ഇമം മഹാസളായതനതോ സുത്തപ്പദേസം ആഹരിസ്സതി ‘‘യാ തഥാഭൂതസ്സ ദിട്ഠി, സാസ്സ ഹോതി സമ്മാദിട്ഠി. യോ തഥാഭൂതസ്സ സങ്കപ്പോ, വായാമോ, സതി, യോ തഥാഭൂതസ്സ സമാധി, സ്വാസ്സ ഹോതി സമ്മാസമാധി. പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി.

തതോ ‘‘ഏതസ്സ അനന്തരം സുത്തപദം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ആഹരതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ ആഹരതി സയം ആഹരിത്വാ ‘‘ഏവമസ്സായം അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൩൧) ‘‘ഇമിനാ തേ സത്ഥുസാസനേന വാദോ ഭിന്നോ; ലോകുത്തരമഗ്ഗോ പഞ്ചങ്ഗികോ നാമ നത്ഥി, അട്ഠങ്ഗികോവ ഹോതീ’’തി വത്തബ്ബോ.

ഇമാനി പന തീണി അങ്ഗാനി പുബ്ബേ പരിസുദ്ധാനി വത്തന്തി, ലോകുത്തരമഗ്ഗക്ഖണേ പരിസുദ്ധതരാനി ഹോന്തി. അഥ ‘പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’തി ഇദം കിമത്ഥം ഗഹിതന്തി? അതിരേകകിച്ചദസ്സനത്ഥം. യസ്മിഞ്ഹി സമയേ മിച്ഛാവാചം പജഹതി, സമ്മാവാചം പൂരേതി, തസ്മിം സമയേ സമ്മാകമ്മന്തസമ്മാആജീവാ നത്ഥി. ഇമാനി പഞ്ചകാരാപകങ്ഗാനേവ മിച്ഛാവാചം പജഹന്തി; സമ്മാവാചാ പന സയം വിരതിവസേന പൂരേതി. യസ്മിം സമയേ മിച്ഛാകമ്മന്തം പജഹതി, സമ്മാകമ്മന്തം പൂരേതി, തസ്മിം സമയേ സമ്മാവാചാസമ്മാആജീവാ നത്ഥി. ഇമാനി പഞ്ച കാരാപകങ്ഗാനേവ മിച്ഛാകമ്മന്തം പജഹന്തി; സമ്മാകമ്മന്തോ പന സയം വിരതിവസേന പൂരേതി. യസ്മിം സമയേ മിച്ഛാആജീവം പജഹതി, സമ്മാആജീവം പൂരേതി, തസ്മിം സമയേ സമ്മാവാചാസമ്മാകമ്മന്താ നത്ഥി. ഇമാനി പഞ്ച കാരാപകങ്ഗാനേവ മിച്ഛാആജീവം പജഹന്തി; സമ്മാആജീവോ പന സയം വിരതിവസേന പൂരേതി. ഇമം ഏതേസം പഞ്ചന്നം കാരാപകങ്ഗാനം കിച്ചാതിരേകതം ദസ്സേതും പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോതി ഗഹിതം. ലോകുത്തരമഗ്ഗോ പന അട്ഠങ്ഗികോവ ഹോതി, പഞ്ചങ്ഗികോ നാമ നത്ഥി.

‘‘യദി സമ്മാവാചാദീഹി സദ്ധിം അട്ഠങ്ഗികോതി വദഥ, ചതസ്സോ സമ്മാവാചാചേതനാ, തിസ്സോ സമ്മാകമ്മന്തചേതനാ, സത്ത സമ്മാആജീവചേതനാതി ഇമമ്ഹാ ചേതനാബഹുത്താ കഥം മുച്ചിസ്സഥ? തസ്മാ പഞ്ചങ്ഗികോവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ’’തി. ‘‘ചേതനാബഹുത്താ ച പമുച്ചിസ്സാമ; അട്ഠങ്ഗികോവ ലോകുത്തരമഗ്ഗോതി ച വക്ഖാമ’’. ‘‘ത്വം താവ മഹാചത്താരീസകഭാണകോ ഹോസി, ന ഹോസീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബോ. സചേ ‘‘ന ഹോമീ’’തി വദതി, ‘‘ത്വം അഭാണകത്താ ന ജാനാസീ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ ‘‘ഭാണകോസ്മീ’’തി വദതി, ‘‘സുത്തം ആഹരാ’’തി വത്തബ്ബോ. സചേ സുത്തം ആഹരതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ ആഹരതി സയം ഉപരിപണ്ണാസതോ ആഹരിതബ്ബം –

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ? സമ്മാവാചംപഹം, ഭിക്ഖവേ, ദ്വായം വദാമി – അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ സാസവാ പുഞ്ഞഭാഗിയാ ഉപധിവേപക്കാ; അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ അരിയാ അനാസവാ ലോകുത്തരാ മഗ്ഗങ്ഗാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ സാസവാ പുഞ്ഞഭാഗിയാ ഉപധിവേപക്കാ? മുസാവാദാ വേരമണീ, പിസുണായ വാചായ വേരമണീ, ഫരുസായ വാചായ വേരമണീ, സമ്ഫപ്പലാപാ വേരമണീ – അയം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ സാസവാ പുഞ്ഞഭാഗിയാ ഉപധിവേപക്കാ.

‘‘കതമാ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ അരിയാ അനാസവാ ലോകുത്തരാ മഗ്ഗങ്ഗാ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയചിത്തസ്സ അനാസവചിത്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവയതോ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ – അയം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാവാചാ അരിയാ അനാസവാ ലോകുത്തരാ മഗ്ഗങ്ഗാ…പേ….

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ? സമ്മാകമ്മന്തംപഹം, ഭിക്ഖവേ, ദ്വയം വദാമി…പേ… ഉപധിവേപക്കോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാകമ്മന്തോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരോ…പേ….

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ? സമ്മാആജീവംപഹം, ഭിക്ഖവേ, ദ്വായം വദാമി…പേ… ഉപധിവേപക്കോ.

‘‘കതമോ ച, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരോ മഗ്ഗങ്ഗോ? യാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയചിത്തസ്സ അനാസവചിത്തസ്സ അരിയമഗ്ഗസമങ്ഗിനോ അരിയമഗ്ഗം ഭാവയതോ മിച്ഛാആജീവാ ആരതി വിരതി പടിവിരതി വേരമണീ – അയം, ഭിക്ഖവേ, സമ്മാആജീവോ അരിയോ അനാസവോ ലോകുത്തരോ മഗ്ഗങ്ഗോ’’തി (മ. നി. ൩.൧൩൮ ആദയോ).

ഏവമേത്ഥ ചതൂഹി വചീദുച്ചരിതേഹി, തീഹി കായദുച്ചരിതേഹി, മിച്ഛാജീവതോ ചാതി ഏകേകാവ വിരതി അരിയാ അനാസവാ ലോകുത്തരാ മഗ്ഗങ്ഗാതി വുത്താ. ‘‘കുതോ ഏത്ഥ ചേതനാബഹുത്തം? കുതോ പഞ്ചങ്ഗികോ മഗ്ഗോ? ഇദം തേ സുത്തം അകാമകസ്സ ലോകുത്തരമഗ്ഗോ അട്ഠങ്ഗികോതി ദീപേതി’’. സചേ ഏത്തകേന സല്ലക്ഖേതി ഇച്ചേതം കുസലം, നോ ചേ സല്ലക്ഖേതി അഞ്ഞാനിപി കാരണാനി ആഹരിത്വാ സഞ്ഞാപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘യസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ന ഉപലബ്ഭതി, സമണോപി തത്ഥ ന ഉപലബ്ഭതി…പേ… ഇമസ്മിം ഖോ, സുഭദ്ദ, ധമ്മവിനയേ അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ ഉപലബ്ഭതി; ഇധേവ, സുഭദ്ദ, സമണോ…പേ… സുഞ്ഞാ പരപ്പവാദാ സമണേഹി അഞ്ഞേഹീതി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪).

അഞ്ഞേസുപി അനേകേസു സുത്തസതേസു അട്ഠങ്ഗികോവ മഗ്ഗോ ആഗതോ. കഥാവത്ഥുപ്പകരണേപി വുത്തം –

‘‘മഗ്ഗാനം അട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ, സച്ചാനം ചതുരോ പദാ;

വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം, ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ’’തി (കഥാ. ൮൭൨) –

‘‘അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി’’? ‘‘ആമന്താ’’‘‘തേന ഹി അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി. സചേ പന ഏത്തകേനാപി സഞ്ഞത്തിം ന ഗച്ഛതി, ‘‘ഗച്ഛ, വിഹാരം പവിസിത്വാ യാഗും പിവാഹീ’’തി ഉയ്യോജേതബ്ബോ. ഉത്തരിമ്പന കാരണം വക്ഖതീതി അട്ഠാനമേതം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

നയാ പനേത്ഥ ഗണേതബ്ബാ. അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗസ്മിഞ്ഹി ഏകതോ പുച്ഛിത്വാ ഏകതോ വിസ്സജ്ജനേ ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചത്താരി നയസഹസ്സാനി വിഭത്താനി. പഞ്ചങ്ഗികമഗ്ഗേ ഏകതോ പുച്ഛിത്വാ ഏകതോ വിസ്സജ്ജനേ ചത്താരി; പാടിയേക്കം പുച്ഛിത്വാ പാടിയേക്കം വിസ്സജ്ജനേ ചത്താരി ചത്താരീതി പഞ്ചസു അങ്ഗേസു വീസതി. ഇതി പുരിമാനി അട്ഠ ഇമാനി ച വീസതീതി സബ്ബാനിപി മഗ്ഗവിഭങ്ഗേ അട്ഠവീസതി നയസഹസ്സാനി വിഭത്താനി. താനി ച ഖോ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരാനി കുസലാനേവ. വിപാകേ പന കുസലതോ തിഗുണാ നയാ കാതബ്ബാതി.

അഭിധമ്മഭാജനീയവണ്ണനാ.

൩. പഞ്ഹാപുച്ഛകവണ്ണനാ

൫൦൪. പഞ്ഹാപുച്ഛകേ പാളിഅനുസാരേനേവ മഗ്ഗങ്ഗാനം കുസലാദിഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ആരമ്മണത്തികേസു പന സബ്ബാനിപേതാനി അപ്പമാണം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ പവത്തിതോ അപ്പമാണാരമ്മണാനേവ, ന മഗ്ഗാരമ്മണാനി. നേവ ഹി മഗ്ഗോ ന ഫലം മഗ്ഗം ആരമ്മണം കരോതി. സഹജാതഹേതുവസേന പനേത്ഥ കുസലാനി മഗ്ഗഹേതുകാനി; വീരിയം വാ വീമംസം വാ ജേട്ഠകം കത്വാ മഗ്ഗഭാവനാകാലേ മഗ്ഗാധിപതീനി; ഛന്ദചിത്തജേട്ഠികായ മഗ്ഗഭാവനായ ന വത്തബ്ബാനി മഗ്ഗാധിപതീനീതി; ഫലകാലേപി ന വത്തബ്ബാനേവ.

അതീതാദീസു ഏകാരമ്മണഭാവേനപി ന വത്തബ്ബാനി; നിബ്ബാനസ്സ പന ബഹിദ്ധാധമ്മത്താ ബഹിദ്ധാരമ്മണാനി നാമ ഹോന്തീതി ഏവമേതസ്മിം പഞ്ഹാപുച്ഛകേപി നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരാനേവ മഗ്ഗങ്ഗാനി കഥിതാനി. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി സുത്തന്തഭാജനീയസ്മിംയേവ ലോകിയലോകുത്തരാനി മഗ്ഗങ്ഗാനി കഥിതാനി; അഭിധമ്മഭാജനീയേ പന പഞ്ഹാപുച്ഛകേ ച ലോകുത്തരാനേവാതി ഏവമയം മഗ്ഗവിഭങ്ഗോപി തേപരിവട്ടം നീഹരിത്വാവ ഭാജേത്വാ ദസ്സിതോതി.

സമ്മോഹവിനോദനിയാ വിഭങ്ഗട്ഠകഥായ

മഗ്ഗങ്ഗവിഭങ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.